-
Posts
9,923 -
Joined
-
Last visited
-
Days Won
41
Content Type
Profiles
Forums
Events
Gallery
Everything posted by Arpa
-
Do we know this Nairi? http://www.gomidas.org/ http://www.gomidas.org/TADERON_PRESS/Aksel%20Bakunts%20Further%20Information.htm ՄԹՆԱՁՈՐ http://www.eanc.net/EANC/library/Fiction%5COriginal%5CBakunts_Aksel%5CStories_1.htm?page=1&interface_language=en
-
WHAT DO YOU THINK? Are we ready, or once again we will be caught with our “guards“ down? How much thought has been given to the prospect of open borders? Opening the “floodgates”. Do we have “flood controls” in place? We have spoken about industry, economics, tourism etc. Here is another of those dreamful fables where it says that Armenian agriculture will not be negatively affected as the prices are higher across the border. You mean furkish “shish kebab“ (khorvats), bamia and Tsiran are more expensive than the Armenian ones? What do you think? Anyone know the meaning of "osmosis"** where the less concentrated liquied permeates into the more conncentrated and dilutes it? ** I can’t find the Armenian word for “osmosis” except somewhere it says that it is from Greek “osmos”/ pressure/հրում/ՃՆՇՈՒՄ Btw. The Armenian word for “border” is “sahman/սահման” : Ամէն ինչ սահման ունի/everything has a limit. You hit/fool me ONCE, SHAME on you! You hit me TWICE, three times, four and five times? Shame on me!!! We will see what “sahman/սահման” really means. Any one knows where LA LA LAND is? There was a time when people like these were called "spin doctors" ===== MINISTRY OF AGRICULTURE INVESTIGATES WHETHER BORDER OPENING CARRIES ANY RISKS Aysor Nov 23 2009 Armenia As part of investigations in agricultural sector before opening the Armenian-Turkish border, Armenia's Ministry of Agriculture studied whether there is a risk or which of them will appear if the border opens. "We've studied 46 major food goods in Turkey, and compared the process. There is nothing to be afraid of as prices in Turkey are higher than in Armenia. Just 6 or 7 pieces have lower prices in Turkey than in Armenia," told journalists Deputy Minister of Armenia's Minister of Agriculture, Samvel Avetisyan. Turkish government greatly supports local farmers and besides does not comply with the rules of the World Trade Organization, according to Samvel Avetisyan. "Turkey government approved entering into WTO only if Turkey will comply beyond the organisation's rules. Turkey may implement a discriminatory policy, if we don't demand on banning of this condition," he added. "If we don't implement a certain policy and programs of support of farmers, customs and not only customs tools, then our farmers may really face treats and danger when the border opens. It is very important to adjust this sector, and carry out the get-touch policy at the border. If Turkey says will not reduce taxes, then we'll do the same," said Samvel Avetisyan.
-
Is that why the streets of Yerevan are covered with cigarette butts? http://1.bp.blogspot.com/_S_t6iAAsr70/SjVOsWgMuII/AAAAAAAAAEQ/Owj0-GbgoLE/s320/cigarette+but.jpg The state of New York may very well be the first leader, forerunner (կարապետ) in the non-smoking campaign. Some time ago, a law was passed to restrict and forbid smoking in enclosed areas, including and not limited to the workplace, public buildings, restaurants etc. At first restaurants and the like were kind of excluded but urged to designate smoking and non-smoking areas, which eventually led to no-smoking in any enclosed areas, be thy restaurants, bars or cigar clubs. The process goes on, there are those who would like no-smoking even I open spaces like parks, beaches etc.. understandably even in apartment buildings and condominiums. One can only wish there were such laws when we were young!!! When lighting a cigarette, specialy lighting the cigarette of a girl may have been the most romantic gesture., allowing Romeo to get as close as can be to the face and… of Juliet. Remember all the smoking aids like silver/gold cigarette cases, monographed golden lighters, silver/gold cigarette holders. See one time pictures of Pres. Franklin Roosevelt, http://www.mikechurch.com/joomla/images/stories/obama/fdr-with%20cigarette.jpg and the latest.. LTP. Sorry. I cant find his famous cigarette holder; http://www.globalvoicesonline.org/wp-content/uploads/2007/10/levon-ter-petrosian-0001.jpg http://www.dictatorofthemonth.com/Petrosyan/pictures_of_petrosyan.htm
-
Anglophilia? Russophobia? Every other street person, taxi driver, tour guide in Yerevan has, or is trying to learn English. Any wonder? Majority of the most “profitable” tourists are English speaking Armenians from America. No, no. The hotel I stayed in during my last visit was filled with French speaking Armenians from Marseille and Paris. who chattered in a Franco-Armenian “dialect”. I don’t know Russian. There are some here who may. Is what Ajarian says here true? That the Russian grammar is so “babelonianly difficult”? When did the Russians learn to speak and write in “russian”? The story of the Cyrillic/Slavic Alphabet is very interesting. It was devised in 867 AD by the saints, brothers - Cyril(Constantine) and Methodius, oddly enough Greeks.**** If they could learn that “eltsin” is not “yeltsin” , and in the process rid us from calling Ërevan/ErebuniYerevan, Երեվան Երեւա ն Երեբանի Երերբունի Էրեւան Էրեբունի.Not Yerevan but Էրեւան Erewan. Please rid us from calling the fifth letter of the Ayb Ben Gim as Ye/yech (eltsin-yeltsin), it is E. The seventh letter Է is equivalent of the English A as in “and”, and the Greek ETA while Ե is the Greek Epsylon. The reason why we call te donkey “eshek/էշէկ/իշուկ not եշեկ/ եշուկ: http://farm4.static.flickr.com/3502/3463378669_b122ce22c4.jpg * A quote from here; http://hyeforum.com/index.php?showtopic=18372&pid=264495&st=0entry264495 Hrachia was accused of being a spy for the British, the Germans, the furks …. the African Pygmies ? I just learned that he , in spite of his official portrait with an enormous head, was diminutive in stature, ***when his heart and brain were of gigantic, cyclopic (he was one eyed) proportions Cyclops/ԿԻԿԼՈՊ, literally "round eyed" were one eyed. … When interrogated by the judge why he was such an Anglophile ( Russophobe) Hrachia answered; “(the) English (language, and grammar) is so simple that with the mastery of some 300 words one can read, write, converse and recite an oration in complete English , whereas Russian is so complicated that even the Russians themselves don’t have a mastery of it.”? * An Armenian anecdote.. Why don’t the Yerevantsis call the donkey “yesh/ԵՇ ” Instead of “esh/ԷՇ? Did the likes of abeghovsky have anything to do in this witchhunt? Why do those abeghsky-s still maintain on the letter Է ? Just so they can write ԷՇ instead of ԵՇ? Where did the letter Է disappear, except in ԷՇ. You may not know this , that the letter է was never meant to sound like the letter Ե: Why do donkeys have such long ears? When that idiot Noah was naming the animals, the donkey kept forgetting his name. Noah kept pulling it by the ear , ականջը քաշելովrepeating “Ծօ ապուշ էշէկ, ես քանիհազար անքամ պիտի ասեմ որ քո անունը էշ է,ԷՇ, եւ քո որդիները այսուհետեւ, յայսմհուհետ պիտի կոչուին էշողլու մեհմետօղլու ԷՇԷԿ !!!” Or,is it “ԵՇԵԿ/yeshyek” ? ** A similar case of xenophobic paranoia. In Aleppo, a young man (age 18-19)of Armenia heritage, a conscript in the Syrian army, who could speak English had been seen, in his army uniform speaking to a European person . He had been turned in, eventually was jailed and tortured as a foreign spy. After months and years of imprisonment and torture he was dishonorably discharged to never again be a productive citizen. *** See why he chose to adopt the surname Ajarian, when his classmates would taunt him as “krjik/Կռճիկ” a variation of “կարճուկ/shorty”. An altogether separate subject of Lnguage. Later. **** An altogether different subject. Btw. The Armenian variant of Cyril is “Kiuregh/Կիւրեղ”. http://www.volgawriter.com/VW%20Cyrillic.htm http://www.newadvent.org/cathen/04592a.htm
-
THANKSGIVING DAY Some call it Փառաբանութեան Օր/Փառաբանքի Օր This year it will fall on Thursday, Nov. 26. An American tradition that has spread the world over, specially the Christian World such as the Armenian, when many an Armenian home will have the roasted bird on either Thanksgiving Day, Christmas or both. Just as many of us are at te supermarket, or the farm touching and weighing the frozen or the freshly slaughtered “bird”… Gobble-gobble to you too. The following from the Armenian Reporter could have easily been placed under Humor or Cookbook. I do remember the feeding the bird the fattening walnuts http://www.reporter.am/go/article/2009-11-20-the-holiday-turkey-farm The holiday turkey farm by Haig Krikorian Published: Friday November 20, 2009 in Food Berkeley, Calif. - In the fall of 1967 in Beirut, my father, Aram Krikorian, together with his favorite cousin Nazelie Krikorian, my Aunty Naze, decided to buy turkeys from a farm and fatten them for the holidays. The venture started with my father going to a local turkey farm, buying a few turkeys, and bringing them over to Aunty Naze's house. She had a bit more space (a nice-size garden with a water lily pond versus our apartment building with two balconies) to begin the two-month-long process of feeding the turkeys fattening foods. Well, my father's experience with this process was based on someone telling him that you feed the bird walnuts and those oily walnuts will fatten the bird and make the flesh tastier for the dinner. Aram had lived in Baghdad for quite a few years, and there the family had a garden where a variety of animals were raised, from dogs to gazelles to exotic birds. But the care of these animals was done by the gardener and other miscellaneous workers. So, basically, his knowledge of animal husbandry was very limited or nonexistent. So here he was faced with the task of getting the main course of the Christmas dinner ready for the many family members that got together to celebrate Christmas and New Year's with us. Of course he didn't have to raise a finger for any of the cooking of the turkey, or any component of the rest of the meal, but he was in charge of delivering the turkey to his wife and all the other women who worked on this meal for days. Easy as pie, you have the turkey and you have the walnuts, so what's the big deal? He went and found a store that sold walnuts, and he bought three sacks, 25 lbs. each, and headed back to Naze's. There were the turkeys. He opened the first bag of walnuts and put them in the middle of the cackling birds and walked away, returning a few hours later to find that not a single piece of walnut was touched. He immediately called his friend and told him the situation, and his advisor told him, "Well, if that's the case then you will need to force feed them the nuts, just like they do with ducks and geese to fatten their livers." So there it was, the solution. He went back to the makeshift pen, ran after the first available turkey, grabbed it, and brought it out of the pen to the bench nearby where he had a bag of nuts. He forced open its beak and started shoving walnuts into the bird. The bird went out of control, waving its wings at an incredible speed and releasing itself finally from Aram's hands and running like a crazy person all over Naze's yard. So out came Naze in a panic to see what was going on, and she noticed the bird running around her yard with a huge lump in its throat. She screeched out to Aram, "What are you doing?!" at which point he explained to her that he was following the instructions of his friend who had told him to force feed the turkeys walnuts. As she got nearer and nearer to the bird, she realized that Aram had bought whole walnuts with the hard shell on and was trying to make the bird swallow the nut whole. Being the older and wiser of the two, Naze patiently took hold of the turkey and with quite a bit of difficulty dislodged the walnut from the turkey's throat, and pushed it back in the pen. "Aram," she said, "feeding the birds walnuts is a grand idea, but next time try shelling them!" So here is the recipe for the roast turkey. Turkey was a foreign dish in Armenian and Middle Eastern cuisine, but somehow it found its way into our kitchens over the years. In Arabic the name for turkey is "deek al habash"; in Armenian it's "hntkahav." Both names prove the point that these dishes are not indigenous to the cultures. Deek al habash means bird from Abyssinia; hntkahav, of course, means Indian chicken. But, regardless, the medzmammas and aunts always found ways to make their dishes Armenian, or Lebanese-Armenian in our case. So here's one from the old country. Nene's turkey 6 cups chopped onion (about 1 large) 8 tablespoons fresh lemon juice 1½ teaspoons minced garlic 1 tbsp. chopped fresh herbs (thyme, oregano, marjoram) Salt and ground black pepper 1 turkey, around 14 lbs Pat dry the bird, inside and out, with a paper towel. Remove the neck, liver, and gizzards. Salt and pepper the inside cavity, as well as the outside of the bird, really well. Place in a roasting pan. Place in a 375 degree Fahrenheit oven and roast for one hour. Add 2 cups of water to the pan and reduce the temperature of the oven to 325 degrees. Roast for an additional 3.5 hours. Remove from the oven and check with a meat thermometer for an internal temperature of 140 degrees Fahrenheit. Let sit for 20 minutes, then drizzle the turkey with the lemon juice and the chopped herbs. Serve with rice. © 2009 Armenian Reporter
-
Once again the English translation from the original by Blackwell is more inclusive than the song version I have found. I wish someone could find the full original Armenian versions. [i added the parentheses around the letter (Յ) to bring out the main words like յուս/ (h)ous/ ուս/shoulder, յիմ/(h)im/ իմ/my.] ---- “Wishes” ԸՂՁԱՆՔ Թէ տային ինծի Թագ եւ ադամանդ, գաւազան, Քեզ զայն ձօնէի, Թագուհեաց դշխոյ, Հայաստան: Թէ տային ինծի Ծիրանի շողշող պատմուճան, Քո (յ)ուս ձգէի, Ով թշուառ Հայաստան: Թէ տային ինծի Պսակ (յ)իմ ճակատ մարգարտեան, Զաչքիդ ընտրէի Արտասուածց մի շիթ, Հայաստան: Թէ տային ինծի Գոռ ազատութիւն անսահման, Ես վեր ընտրէի Քո վեհ գերութիւն, Հայաստան: ---- By Alice Stone Blackwell ** Purple=ԾԻՐԱՆԻ/Apricot (color).
-
ԽՈՐԵՆ ԱՐՔ. ՆԱՐԲԷՅ aka Խորեն Գալֆայան Լուսինեան/Lusignan. Պոլիս 1832-1892. Հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ, թարգմանիչր հրապրակախօս, եկեղեցական գործիչ: Abp. Khoren , just like many other Lusignans was born into a Catholic family. Primary education in his birthplace, higher education at the Mkhitarist institution at Venice. He re-embraced the Armenian Apostolic Church, was installed as a bishop at Ejmiatsin by none other than Khrimian Hayrik. He was offered the patriarchate at Polis which he declined and devoted himself to literature and linguistics. He was, at times a diplomat of sorts, as such he was delegated to the palace at Petersburg. In that capacity he accompanied Khrimian Hayrik at the Berlin Conference as diplomat, but more so as a translator.. His literature is such revolutionary and nationalistic, so much so, as attested by the biography by Alice Stone Blackwell, his demise is suspected to be poisoning by the ottoman powers to be. His most memorable poem. It seems, as attested by Alice Stone Blackwell the poem is much longer. This is what I remember from a song book. Obviously , this is a selectively abbreviated version. See the corresponding highlighted stanzas in the translation below. ՀԱՅ ԱՊՐԻՆՔ Խորեն Արք Նար-Պէյ Հայ ապրինք եղբայրք, մարդկութեան մէջը, Հայ կնքեր է մեզ պատմութեան էջը. Հայ անուամբ զմեզ կ’ողջունէ երկինք, Եղբայրք Հայ ապրինք: Հայ ապրինք, որ ազգ կայ Հայու նման? Որ ունենայ հին պարծանք այսքան, Որ ազգ Հայուն պէս շքեղ Հայրենիք.? Եղբայրք Հայ ապրինք: Ոչ, ճակատագիր մեր, չէ միշտ տխուր, Զթշուարութեան ուտել հացն ու ջուր, Նոր երջանկութեան աբագայ մ’ունինք. Եղբայրք Հայ ապրինք Հայ ապրինքոր մեր որդիք ալ, եղբայրք, Կարենան պարծիլ որ զմեզ ունին հարք, Չըլլանք Հայ անուան, չըլլանք նախատինք Եղբայրք, Հայ ապրինք: See his other works in translation here; http://armenianhouse.org/blackwell/armenian-poems/lusignan.html#1
-
Beside the one of the best known Capt. John Joseph Yossarian of Heller’s Catch 22 http://en.wikipedia.org/wiki/Yossarian Perhaps one of the earliest modern day mention is in Jules Verne’s “Around the World in Eighty Days” http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/jverne/bl-jver-80-10.htm If you get the chance to view the movie, watch for them… Also not to forget that in the Movie “ The Egyptian” (I think) Omar Sharif plays as an Armenian king at the feet of Cleopatra, not a scene to be proud of. He also played King Sohemus , the Armenian King Tigran (the last) in the movie “Fall of the Roman Empire.” ---- An extra Omar Sharif was born a Chrstian Lebanese He had to convert to Islam so he could Marry te Egyptian actress. Omar Sharif (born Michel Demitri Shalhoub) http://en.wikipedia.org/wiki/Omar_Sharif
-
An excellent find , thank you Zartonk. Yes, it is common knowledge that Armenians, specially the Grabar speaking, i.e clergy call France Gaghia/Գաղիա. Some go even further and call England Ang-ghia/Անգղիա so much so that some will claim the English hail from Ang-gh/Անգղ as in Tork Ang-ghia /Տորք Անգղիա (note his work «Անգղիարէն» below). Some people in Jerusalem (Երուսաղէմ) call Bethlehem Բեթղեհէմ:** ** A well known fact that the Latin L becomes Ղ in Armenian: As to Ambrosias , use Galfayan/Գալֆայան as your google word. He was born in Bolis 1826 d. Paris 1906. Educated first in Bolis then Venice Mkhitarist, btw he and some others were Catholic. The Better known is Abp. Khoren Narbey Calfayan Lusignan (Another story worth looking into).Beside his masterpiece above Ambrosios authored many other linguistic an lexicographic (text books) as well as a text of mathematics.*** At times he used the penname of Guidon/Guy Lusignan, specially to sign his nationalistic articles. He and other Lusigna/Calfayans claimed to be descended of the Klikian Royal Dynasty. *** Առաջնորդ Անգղիարենեւ Հայերէն Զրուցատրութեան, Զրուցատրութիէն ի տաճիկ լէզուն ի Հայ, ԲԱՌԳԻՐՔ ՀԱՅ ԳԱՂՂԻԵՐԷՆ եւ ԳԱՂՂԻԵՐԷՆ ՀԱՅԵՐԷՆ շ Նոր Բառգիրք (պատկերազարդ) and more. ---- Here are some better known Lusignans http://www.barevhayer.com/gerdastan6.htm
-
Please stop me. I am hypreventilating again. Եւ քանի Հայ գիւղեր եւ աւաններ թուրք -ազերի անուններ ունեն? We are so retarded, it is not funny.**Make up your mind willyou!! Are we some day rename Yerevan Vilsonian? Erebuni becomes Yerevan, Irivan, back to Erebuni? Gumri becomes Alexandrapol, Gumru, Leninakan, back to Gumri. Vanadzor becomes Karakilisa, Kirovakan, back to Vanadzor. Vayots Dzor becomes azizbekov, back to Vayots Dzor. Varagn becomes Khnkenti, back to Stepanakert. Whoever that damn commie commisar Stepan (Shahumian) is. How did he promote our cause? Why are the genuine Armenian villages Armanis and Shagarda, renamed Jalaloghlu, later Stepanavan? That damn Chanakhji, I don't know its historical Armenian name, the birth place of Paruyr, becomes Sovetashen and back to Sevak. Many towns and villages get new and improved names like Noyemberian, Hogtemberian, Sovetashen.. whatever else damn name…What the H … are Hogtember and Noyemeber?? I may have a solution to all this fiasco. Let us rename our towns and villages Putinian and Medvedian. Oh! Oh! Not to forget Sargsyan/Sargsavan, Robertavan and Levonagiugh. Please continue. ** An aside. Later on , in that same country it was declared illegal to have insulting and derisive family names. Some were hanged for resisting. What is our problem with such so called ancestral surnames like cholakh, topal, koeroghlu, otuzbir, altibarmak, gambur , even worse. All of the above, afflicted with physical handicaps should be treated with respect and compassion, rather than call and insult them for their handicaps. I just learned that Ajarian had only one fuctional eye, should he have been named koeroghlu? Enough! I am hyperventilating again! Where is our PRIDE??? ---- Also see; http://www.armenianhouse.org/hakobyan-t/8-cities.html AZG Daily #212, 11/20/2009 Բնաջնջում ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԹՈՒՐՔԱՑՈՒՄՆ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԵՎ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլը 2009 թ. օգոստոսին Բիթլիս կատարած այցի ժամանակ հայտարարեց, որ ներկայիս Գյուրօյմաք գավառի իսկական անունը քրդերեն Նորշին է: Մինչդեռ Նորշինը մաքուր հայկական է թե՛ իրբաղադրիչներով` Նոր+շեն (կառույց, գյուղ, բնակատեղի), թե՛ տեղանվանակազմ կաղապարաձեւով: Տեղանունները լեզվական համեմատաբար կայուն փաստ լինելուց բացի՝ ունեն պատմագիտական եւ քաղաքական արժեք: Ուստի՝ Գյուլի հատարարությանը վերաբերող թուրքական լրատվամիջոցների հրապարակումները մեկ անգամ եւս հաստատում են, որ Օսմանյան կայսրության, հետագայում նաեւ՝ հանրապետական Թուրքիայի ղեկավար շրջանակները, շատ լավ հասկանալով տեղանունների ռազմավարական նշանակությունը, հետեւողական քաղաքականություն են վարել՝ Թուրքիայի սահմաններում գտնվող բնակավայրերի անուններն աղավաղելու եւ դրանք զանազան միջոցներով սեփականացնելու ուղղությամբ: Թուրքիայում հայկական տեղանունների ձեւախեղման ավանդույթը դարերի պատմություն ունի: Օսմանյան իշխանությունները, նորանվաճ տարածքները յուրացնելու նպատակով, բնիկ տեղանունը թարգմանում էին թուրքերենի, ինչպես Տանձուտը՝ Արմուդլու, Աղբյուրաշենը՝ Քյանքենդի, Կարմրիկը՝ Քըզըլջա եւ այլն, կամ էլ տեղական բարբառի ազդեցությամբ նախկին ձեւից որոշ չափով հեռացած տեղանունը նմանեցնում թուրքական այս կամ այն բառին, այսպես՝ Արմտիքը դարձնում Արմուդի, Օձունխաչը՝ Ուզունհաչ, Օձունը՝ Ուզունլար, Քարվաճառը՝ Քելբաջար եւ այլն: Տարածված մեթոդներից էր նաեւ հին բնակավայրերին նոր անուններ տալը՝ ձգտելով մոռացության մատնել նրանց բնիկ պատկանելությունը: 19-րդ դարի կեսերից օսմանյան իշխանությունները որոշում են ոչ միայն անվանափոխել կամ աղավաղել հայկական նահանգների, գավառների, գյուղերի անունները, այլեւ իսպառ ոչնչացնել Հայաստան անունը: Այս քաղաքականությունը գործադրվեց հատկապես 1877-78թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից հետո, երբ Հայկական հարցն արեւմտյան տերություններն օգտագործեցին՝ Թուրքիայի դեմ: Սուլթան Աբդուլ Համիդ Բ-ի կառավարությունը Հայաստան անունը փոխարինեց հնարովի Քրդստան կամ Անատոլիա տերմիններով: 1880 թ. սկսած պաշտոնական փաստաթղթերում արգելվեց Հայաստան անվան հիշատակումը: Սրանով Բարձր դուռը ձգտում էր արեւմտյան տերություններին հասկացնել, որ Հայկական հարց գոյություն չունի. չկա Հայաստանը, չկա եւ Հայկական հարցը: Աբդուլ Համիդի օրոք մեծ վեզիր Քյամիլ փաշան այս կապակցությամբ հետեւյալ դրույթներն է զարգացրել. «Եթե Եվրոպայում մենք մեր սրտում օձ ենք տաքացրել (նկատի ունի բալկանյան ժողովուրդներին-Լ. Ս.), նույն հիմարությունը մենք չպետք է կրկնենք ասիական Թուրքիայում: Բանականությունը թելադրում է ճանապարհից վերացնել այն բոլոր տարրերը, որոնք մի օր մեզ համար կներկայացնեն այն նույն վտանգը, ինչը միջազգային միջամտության առիթ կտա եւ զենք կդառնա այդ տերությունների ձեռքին: Հիմա՝ համենայն դեպս այսօր, մեր եւ Անգլիայի շահերը պահանջում են, որ Փոքր Ասիայում մեր տարածքներն ազատվեն այն աղբյուրներից, որոնք կարող են ուրիշների միջամտությանն առիթ տալ: Մենք եւ Անգլիան չենք ճանաչում «Հայաստան» բառը, եւ հարկավոր է ջարդուփշուր անել այն ծնոտը, որը կհամարձակվի նույնիսկ արտասանել այս բառը: Հետեւաբար, այս նպատակին հասնելու համար անհրաժեշտ է այս հայ ազգն անհետ մաքրել երկրի երեսից, անողոքաբար ոչնչացնել»: Սուլթան Աբդուլ Համիդը, որը հայտնի էր նաեւ «Քրդերի հայր» (BavՍ Kurda) անունով, թուրք կամ քուրդ գաղթականներով վերաբնակեցված վայրերի հին անունները փոխարինում է նորերով: Դրանց տրվում էին կամ փադիշահների, կամ էլ գաղթական ցեղերի անուններ՝ Համիդիյե, Ռեշիդիյե, Ազիզիյե: Այս քաղաքականությունը հատկապես ակնառու դարձավ իթթիհադականների իշխանության օրոք: Նրանք նախաօսմանյան շրջանին պատկանող տեղանունները փոխարինեցին իրենց անուններով: Կայսրությունում տեղանունների համակարգված թուրքացմանն էր նպատակաուղղված 1913թ. մայիսի 13-ին ընդունված «Գաղթականների բնակեցման կանոնադրություն» փաստաթուղթը: Հաջորդ քայլը 1916թ. հունվարի 5-ին կատարեց երիտթուրքերի կառավարության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան: Թուրքական ռազմաքաղաքական իշխանություններին առաքված Էնվեր փաշայի հրամանագիրը պահանջում էր Օսմանյան կայսրության հայերեն, հունարեն եւ բուլղարերեն տեղանունները փոխել թուրքերենի: Թարգմանաբար ներկայացնում ենք Էնվեր փաշայի ստորագրած հրամանագիրը՝ Հրամանագիր (Emirname) 1. Օսմանյան երկրում հայկական, հունական, բուլղարական եւ այլ ոչ մահմեդական ժողովուրդներին պատկանող նահանգի, գավառի, գյուղաքաղաքի, գյուղի, սարի, գետի... եւ այլ բոլոր անունների վերածումը թուրքերենի անհրաժեշտ է: Արագորեն օգտվելով հարմար պահից՝ այս նպատակի իրականացման համար ձեր աջակցությունն ենք հայցում: 2. Ձեր իրավասության տակ գտնվող տարածքում զինվորական հրամանատարության եւ վարչական պաշտոնեության հետ միանալով՝ թող կազմվեն անվանափոխության համապատասխան ցուցակներ, եւ նահանգի, գավառի, գյուղաքաղաքի կենտրոններն ընդգրկող այս ցուցակները հնարավորինս շտապ մաս առ մաս ներկայացվեն Գլխավոր շտաբ:... 3. Անհրաժեշտ է, որ նոր անվանումներն արտահայտեն աշխատասիրությամբ մշտապես ընդօրինակելի եւ չափանիշ հանդիսացող ու գովեստներով փառաբանված մեր զինվորականության պատմությունը: Պետք է հիշել ինչպես ներկա, այնպես էլ անցյալ պատերազմական իրավիճակներում ... հատուկ փառաբանված դրվագները: Կամ էլ պետք է գտնվեն այնպիսի անուններ, որոնք բնորոշ են տվյալ տեղանքի բերքին, արտադրանքին, առեւտրին կամ աշխարհագրությանը:.... Բացի այդ՝ եթե օտար լեզվով վաղուց ի վեր ընդունված անունների հանկարծակի փոփոխություն լինի անհարմար անուններով, առաջ կբերի որոշ սխալներ, եւ պատճառ կդառնա, որ բնակչության շրջանում հին անունների օգտագործումը շարունակվի: Հետեւաբար՝ նոր անունները պետք է ընտրել՝ այս ամենը նկատի ունենալով: Իսկ եթե չհաջողվի նման սկզբունքների հիման վրա անուն գտնելը, այդ դեպքում, օրինակ՝ Էրեղլին անվանել Էրիքլի կամ էլ Էրաքլը, Գալիբոլուն՝ Վելիբոլու...»: Գլխավոր հրամանատարի տեղակալ՝ Էնվեր (1916թ.) Էնվերի հրամանագրով ոգեւորվելով՝ թուրք հայտնի զինվորական Հուսեյին Ավնի (Ալփարսլան) բեյը գրում է. «Եթե մենք ուզում ենք մեր երկրի տերը դառնալ, ապա ամենափոքր գյուղի անունն անգամ պետք է թուրքերեն դարձնենք, այլ ոչ թե թողնենք հայերեն, հունարեն, արաբերեն: Այսպիսով՝ մեր երկիրը կներկենք մեր գույներով»: Ինչպես տեսնում ենք, նա իր նախարարից էլ մեկ քայլ առաջ է անցնում եւ անհրաժեշտ համարում նաեւ արաբերեն տեղանունների անվանափոխությունը, թեեւ Էնվեր փաշայի հրամանագրում խոսքը վերաբերում էր միայն «հայկական, հունական, բուլղարական եւ այլ ոչ մահմեդական ժողովուրդներին»: Նշենք, որ Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում քրդերով վերաբնակեցված վայրերի անունները ճնշող մեծամասնությամբ եղել են հայկական: Մեծ եղեռնից հետո այդ տեղանունները հաճախ վերագրվել են քրդերին: Արեւմտյան Հայաստանը, զրկվելով իր իսկական տերերից, պատմամշակութային բազմաթիվ արժեքների հետ շարունակում է ամեն օր կորցնել նաեւ հազարամյակների խորքից եկած հայկական տեղանունները: Դրանք հայտարարվում են քրդական կամ էլ՝ թուրքական: Թուրքական «Փազարվաթան» կոչվող կայքէջում զետեղված «28 հազար տեղանուն փոխվեց: Ո՞ր տեղանունը ո՞ր լեզվին է պատկանում՝ չի իմացվում» հոդվածի (16.08.2009) հեղինակ Շ. Թյուրքերը քրդական տեղանունների շարքին է դասում Վանը, Անթեփը (Այնթապ), Խարփեթը (Խարբերդ), Էրզինգանը (Երզնկա), Չերմիգը (Ջերմուկ), Կաղըզմանը (Կաղզվան), Տեկորը, Վեստանը (Ոստան), Գերչանիսը (Կերչանիս), Փալին (Բալու), Ջոլեմերկը (Ջուլամերկ), Բեդլիսը (Բիթլիս) Գոգսին (Կոկսի), Կերսը (Կարս), Փուլուրը (Բլուր), Փերթակը (Բերդակ), Գեղին (Քըղի), Չերմեն (Ջերմե), Քոփը (Կոփ), Չեմիշգեզեքը (Չմշկածագ), Թերջանը (Դերջան), Քեմահը (Կամախ), Իսփիրը (Սպեր), Զարուշատը (Զարիշատ), Արթեմեթանը (Արտամեդ), Էրդիշը (Արճեշ), Զեդկանը (Զատկան), Էգինը (Ակն), Թուխը, Քեբանը (Կապան), Ավշինը (Օշին), Սիվերեքը (Սեւ ավերակ), Ջիրմիքը (Ջերմիկ), Էրխվան-Արգուվանը (Արգավան), նույնիսկ` Էրզերոմը (Էրզրում, Կարին), Քիլիսը (եկեղեցի բառի աղավաղված ձեւն է) եւ այլն: Հոդվածագիրը համառորեն լռում է այս տեղանունների իսկական տերերի ճակատագրի մասին: Երիտթուրքերից հետո տեղանունների «ազգայնացման» քաղաքականությունը շարունակեցին քեմալականները: Հանրապետության շրջանում այս գործընթացն է՛լ ավելի արագ թափ ստացավ: 1923-ից սկսած Արեւմտյան Հայաստանի տարածքը պաշտոնապես կոչվեց «Արեւելյան Անատոլիա»: Իսկ 1925 թ.՝ Շեյխ Սայիդի, 1927 թ.՝ Արարատի եւ 1938 թ.՝ Դերսիմի քրդական ապստամբություններից հետո թուրքական իշխանություններն սկսեցին անվանափոխել նաեւ քրդերով բնակեցված վայրերը: 1940 թ. Թուրքիայի կառավարությունն ընդունում է օտար լեզուներով ու արմատներով տեղանունները թուրքերենի փոխելու մասին թիվ 8589 շրջաբերականը: 1949 թ. Նահանգային վարչական օրենքում (l daresi Kanunu) մի առանձին հոդված էր նվիրված տեղանունների փոփոխությանը: 1957թ. ստեղծվում է «Անվանափոխման մասնագիտական կազմակերպությունը» («Ad Deitirme htisas Kurulu»), որն Էրզրումի նահանգում վերանվանել է 653, Ադանայում՝ 169, Էրզինջանում (Երզնկա)՝ 366, Ադյամանում՝ 224, Աֆիոնում՝ 88, Մուշում՝ 297, Վանում՝ 415, Աղրըում (Արարատ)՝ 374, Ամասիայում՝ 99, Գիրեսունում (Կերասուն)՝ 167, Անկարայում՝ 193, Գյումուշխանեում՝ 343, Օրդուում՝ 134, Անթալիայում՝ 168, Հաքքարիում՝ 128, Ռիզեում՝ 105, Արդվինում՝ 101, Սպարտայում՝ 185, Սիիրթում (Սղերթ)՝ 392, Բիլեջիքում՝՝ 32, Ստամբուլում՝ 21, Սինոպում՝ 59, Բինգյոլում (Բյուրակն) 247, Իզմիրում (Զմյուռնիա)՝ 68, Սիվասում (Սեբաստիա) 406, Բիթլիսում՝ 236, Կարսում՝ 398, Թոքաթում (Եվդոկիա)՝ 245, Կայսերիում (Կեսարիա)՝ 86, Տրապիզոնում՝ 390, Բուրսայում՝ 136, Դերսիմում՝ 273, Չանաքքալեում՝ 53, Քըրշեհիրում՝ 39, Շանլը Ուրֆայում (Ուռհա)՝ 389, Չորումում՝ 555, Մալաթիայում՝ 217, Էդիրնեում՝ 20, Մարդինում՝ 647, Դիարբեքիրում՝ 555, Մանիսայում՝ 83, Էլազըղում (Խարբերդ)՝ 383, Քահրաման Մարաշում՝ 105 բնակավայր:«Անվանափոխման մասնագիտական կազմակերպությունը» 75 հազար տեղանուն ուսումնասիրելով, փոփոխել է 28 հազարը (որից 12 հազարը գյուղանուններ): Հ. Թունչելի հաշվարկներով 1940-2000 թթ. ընթացքում վերանվանվել է 12 հազար 211 գյուղանուն՝ մտավորապես գյուղերի 35%-ը: Թուրք պատմաբան Այշե Հյուրը նշում է, որ «անջատողականությանը» վերջ տալու նպատակով փոխվեցին արաբական, պարսկական, հայկական, քրդական, վրացական, թաթարական, չերքեզական, լազական գյուղանունները»: 1981-1983թթ. անվանափոխվեցին Թուրքիայի հատկապես արեւելյան, հարավային եւ Սեւ ծովի հարավարեւելյան շրջանների բնակավայրերը: 2009թ. օգոստոսի 19-ին Ստամբուլի «Բիր գյուն» օրաթերթում հրատարակված «Թունջելին թող Դերսիմ կոչվի» հոդվածի հեղինակ Օ. Բիլիրը նշում է, որ թուրքական իշխանությունները հին տեղանվան որոշ հնչյունները փոխելով՝ նմանեցնում էին թուրքական այս կամ այն բառին, օրինակ՝ Չինչիվա՝ Շենյուվա եւ այլն: Սա անվանափոխության մի մեթոդ է, որը, ինչպես նշել ենք, 1915թ. առաջարկել էր Էնվեր փաշան: Հետաքրքրական է նաեւ այսպես կոչված քրդական տեղանունների թուրքացման մեջ աչքի է զարնող հետեւյալ երեւույթ. որոշ բնակավայրերի վերադարձվում են իրենց նախկին կարծեցյալ թուրքական անուները: Իսկ դրանք իրականում հայկական են եւ եկել են դարերի խորքից: Այսպես՝ Փերթագը (Բերդակ) վերանվանվել է իբր իր նախկին թուրքական տարբերակով՝ Փերթեկ, Ըսփըրը (Սպեր)՝ Իսփիր, Էրդեխանը՝ Արդահան, Շախը՝ Շատախ, Քերսը՝ Կարս, Զեդկանը՝ Էլեշքիրթ, այն Վաղարշակերտ>Ալաշկերտ-ի հնչյունափոխված ձեւն է, Գեղին՝ Քըղի, երկուսի մեջ էլ գյուղ>գեղ բառն է, Գիմգիմը՝ Վարդո եւ այլն: Այս շղթայի մեկ օղակն էլ Նորշին տեղանվան հետ կապված Բիթլիսում Ա. Գյուլի հայտարարությունն է, որ միանշանակ չընդունվեց երկրի քաղաքական ուժերի կողմից: Մասնավորապես` ընդդիմադիր Ազգայնական շարժում կուսակցության առաջնորդ Դեւլեթ Բահչելին այս առիթով քննադատեց Գյուլին: Բահչելիին հակադարձեց վարչապետ Էրդողանը՝ հիշեցնելով, որ օրինակ՝ Մանազկերտը հայկական տեղանուն է, իսկ Անկարան լատինական ծագում ունի: Կարծում ենք, որ Թուրքիայի վարչապետի այս խոստովանությունը պայմանավորված է նրանով, որ թուրքական իշխանությունները ձգտում են անհեթեթ վիճակում չհայտնվել եւ աշխարհին առավել ժողովրդավար եւ ազատամիտ երեւալ: Բացի այդ՝ թերեւս այդ հայտարարությունն ուղղված էր քրդերի տարածքային հավակնությունները նաեւ այս ձեւով զսպելուն: Հանրապետական Թուրքիայում «ոչ մահմեդական» տեղանունների յուրացման համակարգված ծրագրին մեծապես օժանդակել է եւ «գիտական» հիմքերի վրա դրել թուրքական ժամանակակից պատմագիտությունը: Թուրք պատմաբանները, վաղ շրջանի օսմանյան արխիվային նյութերը, պատմագիրների երկերը հրատարակելիս, աղճատում կամ մերժում են հայկական տեղանունները, բիրտ խմբագրությամբ նաեւ Արմենիան կամ Էրմենիստանը փոխարինում հնարովի «Արեւելյան Անատոլիայով»՝ նպատակ ունենալով մոռացության մատնել Հայաստան երկրի գոյությունն առհասարակ: Այսպես, թուրք պատմաբան Հ. Սելենը, 17-րդ դարի հայտնի պատմագիր Քյաթիբ Չելեբիի «Ջիհան նյուման» 1957 թ. հրատարակելիս, այդ պատմական երկի «Արմենիա երկրի մասին» գլխի վերնագիրն ուղղակի դարձրել է «Արեւելյան Անատոլիա»: Սակայն փաստն այն է, որ օսմանյան պատմագիր-տարեգիրների երկերում հստակորեն հիշատակվել է Հայաստանը իր սահմաններով հանդերձ: Ահավասիկ, Քյաթիբ Չելեբիի «Ջիհան նյումա»-յի վերոհիշյալ գլխից մեկ հատված, որը լավագույնս բացահայտում է ժամանակակից թուրք պատմագիտության կեղծարարությունները. «Արմենի [Արմենիա] վիլայեթը բաղկացած է երկու մասից՝ Փոքր եւ Մեծ: Սահմաններն են Փոքր Արմենիան, Ռումը, Դիարբեքիրը, Քուրդիստանը, Ադրբեջանը եւ Արանը...»: Թեեւ Չելեբիի տված Արմենիա երկրի սահմանների ընդգրկումները թերի են, այդուհանդերձ, օսմանյան պատմագրի կողմից Հայաստան երկրի (Արմենիա) ընդունումը չափազանց արժեքավոր է: Արմենիա ընդարձակ երկրի մասին գրում է նաեւ նույն դարի մեկ ուրիշ թուրք պատմիչ՝ Մյունեջջիմ Բաշին: Պատմիչների նկարագրություններից պարզորոշ երեւում է, որ XVII դարում օսմանյան պաշտոնական պատմագրությունը ճանաչում էր զավթված Հայաստանի գոյության փաստը՝ Մեծ Հայքի եւ Փոքր Հայքի սահմաններում եւ անվանում այն միջազգայնորեն ճանաչված անունով՝ Արմենիա: Այսպիսով, XVII դարում Հայաստանի նկատմամբ Անատոլիա կամ Արեւելյան Անատոլիա տերմինները բնավ չեն օգտագործվել: Ավելին՝ XVI դարի «Իսլամական աշխարհացույց» քարտեզում եւ XVIII-XIX դարերի օսմանյան քարտեզներում նույնպես հստակ նշվում է Հայաստան երկիրը Էրմենիստան ձեւով՝ իր սահմաններով հանդերձ: Ինչպես տեսնում ենք, թուրք պատմիչները լավ գիտեին Հայաստանի՝ Արմենիայի տեղը եւ ի հակադրություն այսօրվա թուրք պատմաբանների` այն չէին «շփոթում» Անատոլիայի հետ:Ի դեպ, Անատոլիա բառը հունարեն նշանակում է արեւածագ: Հնում, մոտավորապես մ.թ.ա. V-IV դդ. Անատոլիա է անվանվել Փոքր Ասիա թերակղզին: Օսմանյան կայսրությունում Անադոլու կոչվում էր Փոքր Ասիայի հյուսիսարեւելյան հատվածն ընդգրկող վիլայեթը՝ Քյոթահյա կենտրոնով: Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա անգամ օսմանյան եւ պարսկական տիրապետության տակ ընկնելուց հետո էլ բազմաթիվ աղբյուրներում հստակորեն հիշատակվում է որպես Արմենիա կամ Էրմենիստան: Սա եւս մի կարեւոր վկայություն է, որ անգամ պետականության կորստից հետո էլ հայ ժողովուրդն իր հայրենիքում կազմում էր ճնշող մեծամասնություն: Ցավալին այն է, որ այսօր սփյուռքահայ որոշ պատմաբաններ, անգամ հայաստանյան վերլուծաբաններ ու դիվանագետներ, սկսել են Արեւմտյան Հայաստանը փոխարինել «Արեւելյան Անատոլիա» հնարովի տերմինով: Նրանք, փաստորեն հլու-հնազանդորեն ի կատար են ածում 1880թ. Աբդուլ Համիդի որոշումը: Դեռ ավելին՝ որոշ սփյուռքահայ պատմաբաններ «Արեւելյան Անատոլիա» տերմինը տարածում են նաեւ Արեւելյան Հայաստանի վրա: Եթե նույնիսկ արեւմտյան գիտական շրջանակներում Թուրքիայի պետական քարոզչամեքենայի հետեւողական աշխատանքի եւ կեղծարարության արդյունքում, որոշ դեպքերում՝ նաեւ չիմացության հետեւանքով Արեւմտյան Հայաստանի փոխարեն ամրագրվել է հնարովի «Արեւելյան Անատոլիա» տերմինը, ապա մեզ համար այն անընդունելի է: Քանզի՝ Արեւմտյան Հայաստանի փոխարինումն «Արեւելյան Անատոլիա» տերմինով, նշանակում է՝ մեր իսկ կողմից պատմական Հայրենիքից հրաժարում, հայոց դարավոր պատմամշակութային ժառանգության մերժում, Հայոց ցեղասպանության ուրացում եւ հետեւանքների մոռացության մատնում, հայկական պետականության եւ Արեւմտյան Հայաստանի հանդեպ թուրքական մերժողական տեսակետների պաշտպանություն: Այսպիսով, Թուրքիայի իշխանությունները՝ հասկանալով, որ հայկական տեղանունները մի ողջ քաղաքակրթության արգասիք են եւ Արեւմտյան Հայաստանում հայոց գոյության խոսուն վկաներ, չբավարարվելով այդ տարածքի իսկական տերերի ֆիզիկական ոչնչացմամբ, շարունակում են իրենց պատմամշակութային եղեռնը՝ վաղուց ի վեր թիրախ դարձնելով նաեւ հայկական տեղանունները: Մինչդեռ վաղնջական ժամանակներից հիշվող հայկական տեղանունները լեզվական ամրակուռ փաստեր են, որոնք ի չիք են դաձնում թուրքական այդօրինակ նկրտումները, բացահայտում ողջ ճշմարտությունը: Ուրեմն այսօր տեղանունների պաշտպանության, պահպանման եւ վերականգնման խնդիրը մեզ համար ունի ռազմավարական անգնահատելի նշանակություն: ԼՈՒՍԻՆԵ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, Բանասիրական գիտ. թեկնածու, Արտատպված է Արարատ ռազմավարա-գիտական կենտրոնի կայքէջից՝ հապավումներով (18 սեպտեմբերի, 2009, Ararat-center.org) © AZG Daily, 2004
-
Յովհաննէս , դու ճանաչում ես սրան? Եղիազար Ա Այնթապցի, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս 1682-1691 Տես Հանրագիտարան; Թէւեւ այնտեղ ասեն թէ նրայ ծննդ վայրը եւ թիւը անյայտ են, յայտնի է որ նա Այթապածին (Այթապցի)պիտի լինի: ԵՂԻԱԶԱՐ Ա ԱՅՆԹԱՓՑԻ Չեմ հասկանում թէ ինչու նրա անունը կոչւում է ներքեւի քաղաքական վէճերում: Կրկին տես Հանրագիտարան, որտեղ ըստ իմ ըմբռնման նա եղեր է հաշտարար ,շինարար եւ միասնական: http://lragir.am/armsrc/comments30488.html http://www.7or.am/blog/?p=1387 Մէջբերում; Կրկնեմ: Չեմ հասկանում թէ ինչու այդպիսի հաշտարար, շինարար եւ միասնական ը ոգեկոչւում է!!!??? Միթէ սատեղ պիտի կարդալ որ Լեւոնը(հալէպածին)եւ Գարեգին Ա ը սփիւրքածին, դիպուածաւ Մուսա Լերացի, պառակտող են? Միթէ սա սփիւրքածին եւ բնածին ի վէճ է??
-
6 Յաղթանակ եւ Խաղաղ Վախճան 1950 թվականի հունիսի 20-ին ԽՍՀՄ Կենտրոնական կոմիտեի օրգան «Պրավդա» թերթը տպագրում է Իոսիֆ Ստալինի «Մարքսիզմը եւ լեզվաբանության հարցերը» ընդարձակ հոդվածը, որտեղ հիմնավորապես հերքվում են Մառի «Նոր ուսմունքի» գրեթե բոլոր դրույթները եւ խորհրդային լեզվաբանությունը ստանում է բոլորովին նոր ուղղություն, մտնում է զարգացման նոր փուլ: Դա միեւնույն ժամանակ Աճառյանի հալածանքների վերջն էր. նրա ուրախությանը չափ ու սահման չկար: Նա թերթը ձեռքին մոտենում էր իրեն հակադրվող լեզվաբաններին եւ թերթը ցույց տալով` ասում. «Տեսար, բա որ ասում էի, թե լեզուն դասակարգային լինել չի կարող: Թագավոր կամ ռամիկ ժողովուրդ հացին հաց, ջրին ջուր պիտի ասի: Ես իմ տեսակետի վրա հաստատ մնացի, ահա եւ հաղթանակը շահեցի»: Այդուհետ վերականգնվում է նաեւ նրա հեղինակությունը, եւ նա նորից վերադառնում է իր դասախոսական աշխատանքին: Կյանքում բազմաթիվ տառապանքներ տեսած, բազում մղձավանջային օրեր ապրած մեծ գիտնականի, ազնիվ ու մեծասիրտ մարդու համար 50-ական թվականները եղան ամենահանգիստ ու խաղաղ տարիները: Այդ ժամանակ նա արդեն 74 տարեկան էր: Սակայն դեռ շարունակում էր դասավանդել եւ կշարունակի մինչեւ մահը: Շատ մեծությունների պես Աճառյանը եւս կանխատեսել էր իր մահը դեռեւս 8 տարի առաջ` 1945-ին, երբ Գառնիկ Ստեփանյանը նրա հետ հարցազրույց էր անցկացնում տեղական եւ արտասահմանյան թերթերի ու ամսագրերի համար, Աճառյանը այն հարցին, թե երբ է ավարտելու իր «Լիակատարը», պատասխանել է. «Կարծում եմ` 7-8 տարուց կկարողանամ բոլոր ձեռագրերիս հետ մաքրել հաշիվներս, մաքրել նաեւ կյանքիս հաշիվը»: Պատահական զուգադիպությամբ էր, թե մեծ գիտնականի նախազգացմամբ, նա մահացավ ուղիղ 8 տարուց հետո` 1953 թվականին: Հետաքրքիր է, որ նրա վերջին օրը, ինչպես իր ապրած ողջ կյանքը, յուրահատուկ է եղել եւ ինքն էլ յուրահատուկ է ընդունել մահը` կարծես հանդիսավոր պատրաստվել էր մի ծանրակշիռ հյուր ընդունելու` իրեն վայել վեհությամբ, հանգիստ հոգով: 1953-ի ապրիլի 16-ին Աճառյանը գնում է դասախոսության համալսարան, սովորականի նման պարապում պարսկերեն լեզվի դասը: Վերադառնալով չնայած այդ օրը իր սափրվելու օրը չէր, նա սափրվում է, ախորժակով ճաշում, նստում բազկաթոռին ու գոհունակությամբ դիմում կնոջը. «Սոֆիկ, ես երջանիկ եմ, փառք Աստծո, կինս առողջ է, աղջիկս առողջ, այսօր էլ կարողացա համալսարան գնալ եւ դասերը հաջող անցան: Հիմնական գործս վերջացրել եմ, ապրել եմ 77 տարի` կախարդական երկու թվանշան կողք-կողքի, վայելել եմ ամեն ինչ, տեսել այն օրերը, որ երազում էի: Հիմա ինձ համար ամեն ինչ վերջացել է»: Այդ օրը նա «Ալմաստ» օպերայի երկու տոմս էր գնել կնոջ եւ դստեր համար: Ճանապարհելիս նրանց համբուրում է, ավելի ուժգին է սեղմում կրծքին եւ հուզվում: Տանեցիները ոչինչ չէին կասկածում, այնքան սովորական էր նրանց համար մեծ ծերունու հուզմունքը: Տուն վերադառնալով` հարազատները Աճառյանին տեսնում են հանգիստ քնած` ձախ ձեռքը գլխի տակ, աջ ձեռքին թաշկինակը` 3 ծայրերը ագուցված, մեկը` ոչ… Չորրորդ անգամ չէր հասցրել աղոթել… Շուտով հասկանում են, որ մահացել է: Աճառյանի թաղման համար կազմակերպվում է կառավարական հանձնաժողով, դագաղը դրվում է Գիտությունների ակադեմիայի դահլիճում: Մտավորականների մեծ բազմությամբ հուղարկավորությունը տեղի է ունենում Երեւանի «Թոխմախ գյոլ» կոչվող գերեզմանատան պանթեոնում: Իսկ 1957 թվականի մայիսի 12-ին տեղի է ունենում ականավոր լեզվաբանի հուշարձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը: Եթե Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց մեր ոսկեղենիկ հայերենի տառերը` հիմք դնելով մեր գիր ու գրականությանը, եթե հայ երգի վեհափառ Կոմիտասը վեր հանեց ու փրկեց դարերի խորքից եկած հայոց երգն ու երաժշտությունը` այն մաքրելով ու զտելով օտարաբանություններից եւ հասցնելով համաշխարհային մակարդակի, ապա Աճառյանն էլ առաջինը եղավ, ով գիտականորեն ուսումնասիրեց ու դասակարգեց մեր լեզվի հարուստ բարբառները, հայոց լեզվի բառագանձն ու քերականությունը, կոթողային գիտական աշխատություններով ներկայացրեց հայ եւ համաշխարհային գիտությանը` չանտեսելով լեզվանաբական որեւէ բնագավառ: Մեծ գիտնականի մինչեւ այսօր հրատարակված աշխատությունների ցանկի անվանումների թիվը հասնում է մոտ 250-ի` ամփոփված ավելի քան 32 հազար մեծադիր էջերում` չհաշված մի քանի տասնյակից անցնող ձեռագիր աշխատությունները: Այս ողջ ավանդը իր յուրօրինակ կյանքի մանրամասներով նա ժառանգեց իր ազգին, ում նվիրել էր ողջ կյանքը: Թագուհի Ասլանյան
-
5 Մղձաւանջ եւ Հալածանք Հազիվ էր կարգավորվել Աճառյանի կյանքն ու հոգեկան ներաշխարհը, երբ հերթական փորձությունը, որին շատերը պետք է ենթարկվեին այդ թվերին, թակում է նրա կյանքի դուռը: Արդեն 1937 թվականն էր: Ընդամենը չորս թվանշան պարունակող այս թիվը դարձել է խորհրդանշան` բռնության, հալածանքների, բռնաճնշումների, աքսորների եւ մահապատիժների, որ կապված է բազմաթիվ անմեղ մարդկանց կորսված ճակատագրերի հետ: Այդ տարի, չգիտես ինչպես եւ ում հանցագործ ձեռքով, բազմաթիվ մտավորականներ եւ խելացի ուղեղներ հայտարարվեցին «նացիոնալիստներ», ասել է թե ազգայնամոլներ, ժողովրդի թշնամիներ, լրտեսներ եւ այդ պիտակով ով բանտարկվեց, ով աքսորվեց, ով ենթարկվեց բռնաճնշման ու հալածանքների կամ, որ ավելի սարսափելի է` գնդակահարման ու անհայտ գերեզմանոցներում թաղվելուն: Այդ զրպարտություններից զերծ չմնաց նաեւ Հրաչյա Աճառյանը եւ արդյունքում բազմաթիվ դաժան օրեր ապրեց, հալածվեց ու քննադատվեց, սակայն երբեք չկորցրեց հավատը: 37թ.-ի մղձավանջը անտարբեր չանցավ նաեւ կենսասեր ու լավատես, քաղաքականության հետ ոչ մի ուղղակի աղերս չունեցող, ոչ մի կուսակցության չպատկանող եւ միայն ու միայն գիտությանը նվիրված մարդու կողքով: Երեւանի բանտերում ավելի քան 800 դաժան եւ տառապալի օրեր էին սպասում նրան: Իր չգործած հանցանքների համար բիրտ ու անսիրտ քննիչների կողմից Աճառյանը դեռ կենթարկվի անասելի տանջանքների, բայց հույսը չի կորցնի ապագայի նկատմամբ, չի կորցնի հոգու արիությունն ու լավատեսությունը: Այդ տարիների մասին Աճառյանը գերադասել է լռել, իր հուշերում որեւէ հիշատակություն չկա այդ մասին, ոչինչ չի պատմել նույնիսկ կնոջն ու մտերիմներին` ասելով, որ ստորագրություն է տվել, ինչը հավասար է Ավետարանի վրա երդվելուն: Բայց դժվար թե նրա սակավախոսության պատճառը դա լիներ: Ամենայն հավանականությամբ Աճառյանը խուսափել է կրակի վրա յուղ լցնելուց` նախընտրելով այդ ամենը վերագրել թյուրիմացաբար տեղի ունեցած որեւէ միջադեպի` թեկուզեւ չափազանց տհաճ միջադեպի: Աճառյանին կալանավորեցին սեպտեմբերի 29-ին, բռնագրավեցին գրամեքենան եւ ձեռագրերը, միեւնույն ժամանակ փակելով եւ կնքելով սենյակի դուռը: Տիկին Սոֆիկին եւ տան ծառայող Պոլինային թողեցին միայն խոհանոցը: Սենյակում էին մնացել Աճառյանի ձեռագրերը, որոնք ենթակա էին բռնագրավման: Ամբողջ գիշեր Սոֆիկն ու Պոլինան մտածում էին, թե ինչպես փրկեն իրենց հարազատի տասնյակ տարիներով կատարած աշխատանքը: Բարեբախտաբար սենյակից խոհանոց բացվող մի պատուհան կար: Սոֆիկը մի կերպ ներս է սողոսկում այդ լուսամուտի օդանցքից եւ կարողանում է դուրս հանել ձեռագրերի մի մասը: Բայց դրանք հարկավոր էր նաեւ թաքցնել ապահով տեղում: Երկար մտածելուց հետո գտնում են միջոցը: Քեռու օգնությամբ Սոֆիկը դրանք տեղափոխում է Նոր Բութանիա եւ երկաթե արկղի մեջ դնելով` թաղում քեռու պարտեզում` առվից հեռու մի ծառի տակ: Հետագայում երկու տարի այդ ծառը չեն ջրում, որպեսզի ձեռագրերը չխոնավանան: Սակայն ձեռագրերի ու գրքերի մի մասը Սոֆիկը չի կարողանում դուրս բերել եւ այդ սենյակը շուտով տրամադրում են հողժողկոմ Մարջանյանին: Բարեբախտաբար նրա կինը` տիկին Կլարան, որ գնահատում էր Աճառյանի գիտական միտքը, ձեռագրերը կապոց է անում ու դնում սենյակի աննկատելի անկյունում: Աճառյանի բանտից վերադառնալուց հետո այդ թանկագին պահուստը հանձնում է պրոֆեսորին: Պահ տված ձեռագրերի հետագա ճակատագրի մասին Գառնիկ Ստեփանյանին պատմել է տիկին Սոֆիկը: Երբ Աճառյանը նոր էր դուրս եկել բանտից, կնոջը ուղարկում է ձեռագրերի հետեւից: Եվ մինչ կինը կվերադառնար, նա անհանգիստ էր, մտածում էր, թե ի՞նչ վիճակում կլինեին դրանք, իսկ եթե դրանք կորած լինեին, այդ դեպքում Աճառյանը կորած էր համարում նաեւ իրեն: Բարեբախտաբար ձեռագրերը պահպանված են լինում եւ Սոֆիկը դրանք անվնաս հասցնում է տուն: Ականատեսների վկայությամբ` Աճառյանը տեսնելով ձեռագրերը` ուղղակի փուլ է գալիս դրանց վրա: Մեկ առ մեկ շոշոփում է դրանք, վերցնում, համբուրում, տանում աչքերին, ապա կրծքին սեղմում` մի երջանիկ ժպիտ խաղացնելով դեմքին: Իսկ մինչ այդ առջեւում ծանր օրեր էին: Բնակարանը ձեռքից առնելուց հետո Սոֆիկին արտաքսում են Երեւանից: Նա մի կերպ աշխատանք է ճարում Աշտարակում` աղջկան թողնելով Երեւանում` տատիկի տանը: Հրաչյա Աճառյանի ձերբակալության, նրան ներկայացվող մեղադրանքների, բանտախցում անցկացրած մղձավանջային տարիների, նրա դատական գործի եւ բանտից ազատվելու վերաբերյալ նյութերը վերցվել են լեզվաբանի ծննդյան 120 ամյակի առիթվ Հայաստանի մամուլում լույս տեսած Գառնիկ Ստեփանյանի, Հայաստանի կոմկուսի առաջին քարտուղար Սուրեն Թովմասյանի, իրավաբանության դոկտոր Ռուբեն Ավագյանի եւ պատմագիտության թեկնածու Ալեքսանդր Սաֆարյանի նյութերից, ինչպես նաեւ ԵՊՀ դասախոս, ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի արխիվային «Գործին» կցված փաստաթղթերից: Այս փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ Աճառյանի ձերբակալության մասին որոշումն ընդունվել է 1937թ.-ի սեպտեմբերի 18-ին անվտանգության կրտսեր լեյտենանտ ոմն Կիրակոզովի կողմից: Պրոֆեսորը մեղադրվել է որպես անգլիացիների կողմից Ադրբեջանում նշանակված գործակալ ու Երեւանի համալսարանում իբրեւ թե գործող պրոֆեսորների հակահեղափոխական-ֆաշիստական խմբի անդամ: Նույն գործից իմանում ենք, որ նա երեք անգամ տարվել է հարցաքննության` երթարկվելով ծեծի եւ հայհոյանքների, միաժամանակ նրան խոստացել են «մեղքը» հանձն առնելու եւ ճշմրտությունը գրելու դեպքում 5 օրից ազատ արձակել: «Ես ինքս ինձ զրպարտեցի քննիչ Կիրակոզովի սպառնալիքներից, ֆիզիկական տանջանքերից ու նվաստացումներից ազատվելու համար»,- պատմել է Աճառյանը: Եվ 61 ամյա հյուծված, ահաբեկված ու անօգնական գիտնականը ստոր ու դաժան քննիչի հարկադրումով ու թելադրանքով իր ձեռքով դիմում է գրել ՆԳ ժողկոմին` «խոստովանելով» իր գլխին բարդած հանցանքը: Թե ինչպես է Կիրակոզովը Աճառյանից կորզել այդ ստորագրությունը, պատմել են հետո իր խցակից ընկերները` Հայկ Գյուլիքխեւյանը, Զաքար Բաշինջաղյանը, Աշխարհաբեկ Քալանթարը, Մուշեղ Մալխասյանը: Նրանք պատմել են սարսափելի մանրամասներ Աճառյանի հարցաքննություններից, որից տեղեկանում ենք, որ հարցաքննություններից մեկի ժամանակ, երբ քննիչի այն մեղադրանքին, թե Աճառյանը իբր գերմանական, ֆրանսիական, անգլիական, ճապոնական ու տաճկական լրտես է, Աճառյանը սրամիտ պատասխան է տվել` ասելով. «եթե կան հիմար մարդիկ, ովքեր կհավատան, թե գիտնականը, հայ լեզվաբանը կարող է լրտես լինել, եւ եթե այդպիսի սուտը շատ անհրաժեշտ է ձեր կարիերայի համար, գրեք, եւ ես կստորագրեմ: Բայց որ ես` հայ գիտնական Աճառյանս տաճկական լրտես եմ, դա զառանցանք է, չտեսնված վրդովեցուցիչ վիրավորանք եւ եթե ինձ կտոր-կտոր էլ անեն, ես այդպիսի զրպարտանք հանդուրժել չեմ կարող եւ հավատացած եմ, որ իր արժանապատվությունը չկորցրած ամեն մի հայ մարդ նույնը կասի ձեզ»: Այս համարձակ պատասխանի համար քննիչը անասնաբար ինչքան որ ուժ ուներ ապտակում է թույլ ու տկար ծերունուն: Բայց Աճառյանը չի կորցնում իրեն եւ ավելի մեծ է լինում նրա ապտակը. նա արհամարհական նետում է «Ինչ մեծ հերոսություն քեզ նման ուժեղ երիտասարդի համար ձեռք բարձրացնել ինձ նման հիվանդ մի ծերուկի վրա»: Քննիչը ավելի է կատաղում եւ հայհոյում է Աճառյանի մահացած կնոջը, ում անունը կարդացել էր նրա տետրերում: Աճառյանն էլ վշտացած պատասխանում է. «Նա մեռած է, ի՞նչ հաճույք նրա ոսկորները հայհոյելուց, գոնե երկրորդ կնոջս հայհոյեիք»: Հետագայում Աճառյանը ներողություն կխնդրի Սոֆիկից իր ասածի համար: Մեկ ուրիշ հարցաքննության ժամանակ, որը վարում է նույն քննիչը, չկարողանալով բռնությամբ խոստովանեցնել խեղճ ծերուկին` բերանից հանելով վառվող ծխախոտը` հանգցնում է այն ուղղակի Աճառյանի ճակատին եւ դա դեռ քիչ էր` ծեծում է նրան այնքան, որ ուժասպառ ու հուսահատ ծերունազարդ գիտնականը երկու անգամ ընկնելով աստիճանների վրա` հազիվ է հասնում իր խցիկի դռանը: Իսկ երբ քիչ հետո նա տեսնում է բանտախուց նետված, ատամները փշրված իր խուցընկերոջը, որոշում է հետեւել Գյուլիքխեւյանի խորհրդին` «ինչ թուղթ էլ դեմ տան, ստորագրի, միեւնույն է` նրանք ինչ ուզեն, այն էլ կանեն, մեղք ես»,- այսպես էր հորդորել Գյուլիքխեւյանը: Դրանից հետո միայն Աճառյանը պիտի զրպարտեր ինքն իրեն եւ գրեր հետեւյալ դիմումը. «ՀԽՍՀ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիտեին ձերբակալված Հրաչյա Հակոբի Աճառյանից: Մեկ եւ կես ամիս ձերբակալված մնալուց հետո համոզվելով, որ ավելի երկար ժամանակ թաքնվելը ապարդյուն պիտի մնա, ես վճռեցի հայտնել ամբողջ ճշմարտությունը: Խոստովանում եմ, որ 1915 թվի օգոստոս եւ սեպտեմբեր ամիսների ընթացքում ծառայել եմ Բաքվի տեղական հեղափոխական իշխանության մոտ` որպես հետախույզ մարմնի ագենտ: Այս պաշտոնը շարունակել եմ ինչպես անգլիացիների գրավման ժամանակ, նույնպես եւ նրանց փախուստից հետո: 1923 թվականին Հայաստանի «սպեցիֆիկական» կառավարության հրավերով ես եկա Երեւան` իբրեւ դասախոս պետհամալսարանի: Մերձավորների շրջանում, ինչպես եւ դասախոսների հետ խոսակցության միջոցին, տոգորված լինելով նացիոնալիստական տրամադրություններով, ես թույլ եմ տվել նացիոնալիստական եւ անգլիոֆիլիական արտահայտություններ, որոնց մասին ես կտամ վերջնական ցուցմունքները հետաքննությանը: Խնդրում եմ իմ այս անկեղծ հայտարարությունը եւ իմ ծեր տարիքը նկատի ունենալով`պահպանել իմ կյանքը եւ հնարավորություն տալ ինձ վերջացնել իմ 20-ի չափ գիտական աշխատանքները, որոնք ունեն մեծ ու կարեւոր նշանակություն: Հրաչյա Աճառյան, 1937, նոյեմբերի 16»: Սակայն անցնում է ավելի քան մեկուկես տարի, եւ միայն 1939 թվականի մարտի 7-ին եւ այն էլ դռնփակ նիստում վերջապես քննության է դրվում Հրաչյա Աճառյանի գործը: Դատը վարում է Մոսկվայից ժամանած դատական եռյակը: Դատավոր Նովիկովը ներկայացնում է Աճառյանի մեղադրանքները` նացիոնալիզմ, անգլիամոլություն, լրտեսություն, համալսարանում դաշնակցական խմբակի ղեկավարում, Հայաստանը Ռուսաստանից անջատվելու եւ մաեւնույն ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու կողմնակից, լեզվաբանությունից մարքսիստական ուսմունքը դուրս վանելու գաղափարախոս եւ այլ անհիմն մեղադրանքներ: Դատավորի այն հարցին, թե լեզվաբանը ինչու է անգլերենը ռուսերենից ավելի շատ սիրում, Աճառյանը պատասխանել է, թե անգլերենի քերականությունը հեշտ է, 300 բառ իմացողը կարող է ճառ արտասանել, մինչդեռ ռուսաց լեզվի քերականությունը շատ դժվար է նույնիսկ ռուսների համար: Իսկ «նացիոնալիստ» բառի կապակցությամբ ասել է. «Ես սիրում եմ իմ ազգը` առանց ատելու մյուս ազգերը: Մենք փոքր ազգ ենք. եթե հայերը ազգասեր չլինեին, հայ ազգը այդքան դարեր չէր կարող պահպանել իր գոյությունը»: Իրականում նացիոնալիզմի մեջ մեղադրվող գիտնականը մեծ հայրենասեր էր եւ ամեն առիթով ապացուցել է այդ փաստը: Դեռս Փարիզում սովորելու ժամանակ հայ երիտասարդների կողմից ցույցեր էին կազմակերպվում` ընդդեմ թուրքական հայաջինջ քաղաքականության, որոնց մասնակցում էր նաեւ Աճառյանը իր ընկերների հետ: Նույնիսկ դրանցից մեկի ժամանակ ձերբակալվել է եւ մեկ գիշեր անցկացրել ոստիկանատանը: Իսկ մեկ անգամ էլ իր այնքան սուղ միջոցներից 20 ֆրակ է նվիրել Զեյթունի ազատամարտիկներին օգնելու հանգանականությանը: Այդ նույն հայրենասիրության զգացումը նրան դրդեց քաղաքացիական պատերազմի տարիներին իր երեքսենյականոց բնակարանի մեծ սենյակը կահավորել եւ իբրեւ հիվանդասենյակ տրամադրել 6 վիրավոր բանակայինների, որոնց խնամքով էլ զբաղվում էր ինքն անձամբ: Իսկ ամերիկյան լրտես լինելու մեջ մեղադրելու համար հիմք էր ծառայել այն փաստը, որ նա 1918-19 թթ թոհուբոհի ժամանակ Ռոստովում հավաքված ավելի քան 600 որբերին օգնելու համար ամերիկյան գործակալների համար նա հոդվածներ էր թարգմանել եւ փոխարենը ստացած գումարը տրամադրել էր այդ որբերի համար սնունդ եւ հագուստ հայթայթելուն: Աճառյանը զրպարտություն է համարել դաշնակցական լինելու մեջ իրեն արված մեղադրանքը: Ասել է, թե ինքը ողջ կյանքում որեւէ կուսակցության չի պատկանել, այլ պատկանել է միայն գիտությանը: Բռնությամբ ցուցմունք տված վկաները նույնպես պաշտպանում են Աճառյանին եւ ասում, որ ծեծելով եւ ատամները կոտրելով են կորզել իրենց ստորագրությունները: Մոսկվայից ժամանած դատական կոլեգիան կայացնում է հետեւյալ վճիռը` «ՀԽՍՀ օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի հիման վրա` Հրաչյա Հակոբի Աճառյանին ազատազրկել 6 տարով եւ ձայնազրկել 3 տարով` բռնագրավելով նրան պատկանող գույքը: Ազատազրկման ժամկետի սկիզբը նախնական բանտարկության հետ միասին համարել 1937 թվականի սեպտեմբերի 29-ը: Դատավճիռը ենթակա է ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիայի բեկման` դատավճիռը հայտարարելու օրվանից 5 օրվա ընթացքում»: «Այս էր ձեր արդարությունը,- բղավել է Աճառյանը, ընկել է աթոռին եւ հեկեկացել»: Բայց հետագայում դեպքերն այնպես են զարգանում, որ Աճառյանը բանտում վեց տարի անցկացնելու փոխարեն այնտեղ լրացնում է միայն երկու տարի: Երջանիկ պատահականությամբ Հայկ Գյուլիքխեւյանի աղջիկը հորը ազատելու նպատակադրությամբ Մոսկվայում հանդիպում է գլխավոր զինվորական դատախազի օգնական, մարդկային բարձր արժանիքներով օժտված իրավաբան Գյոլեցյանին, ով շուշեցի էր, շատ լավ էր ճանաչում Աճառյանին, գուցե եւ եղել էր նրա աշակերտը կամ Արուսյակի բարեկամը: Ընդունելով Գյուլիքխեւյանի արդարացման խնդրագիրը նրա աղջկանից` Գյոլեցյանը հարցնում է` Հրաչյա Աճառյանը հարազատներ չունի՞ եւ իմանալով, որ կին ունի, բարյացակամ հայացքով նայում է Գյուլիքխեւյանի աղջկան` ինչ-որ բան հասկացնելով: Այդքանն էլ բավական էր, որ տիկին Սոֆիկն էլ շտապեր խնդրագիր ուղարկել Մոսկվա: Աճառյանի գործը ուղարկվում է վերաքննության: Վերաքննող հանձնաժողովի անդամներից մեկը հենց Գյոլեցյանն էր, ով եւ պետք է եզրակացություն տար հայցի վերաբերյալ: Երեւանում էլ Աճառյանի գործով զբաղվում է իրավաբան Գաբրիել Սաֆարյանը` օգնելով նրան գրել վճռաբեկ գանգատ: 1939 թվականի սեպտեմբերի 29-ին գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիան, հաշվի առնելով Աճառյանի վճռաբեկ գանգատը, վճիռ է կայացնում նորից լսել նրա գործը: Նորից հարցաքննություններ: Աճառյանի նկատմամբ խափանման միջոցը չի փոխվում, եւ նա մնում է ՆԳՆ-ի բանտում: Եվ գուցե Գոլեցյանի միջամտությամբ դեկտեմբերի 7-ին, 10-ին, 11-ին Աճառյանը նորից ենթարկվում է հարցաքննությունների: Այս անգամ եւս վկաների տված ցուցմունքները հերքում են այդ մարդու վրա դրված մեղադրանքները, եւ Աճառյանը բարձր է գնահատվում որպես մեծ գիտնական: Հարացաքննությանը ներկայացվում են պրոֆեսորներ Մեյեի եւ Մառի գնահատականները Աճառյանի մասին` որպես աշխարհահռչակ գիտնականի: Բարեբախտաբար Աճառյանի նախկին քննիչ Կիրակոզովը մեղադրվել էր որպես թշնամի, ձերբակալվել եւ այս անգամ Աճառյանի գործը քննում էր ավելի բարեխիղճ եւ արդարադատ իրավաբան Օլենինը: Գործին աջակցում էր նաեւ ժամանակին ՀՀ ներքին գործերի ժողկոմի տեղակալ, անվտանգության կապիտան, քննչության բաժնի պետ Սուրեն Թովմասյանը, ով 1953-61 թթ Հայաստանի կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր: Նա շատ էր լսել Աճառյանի մասին, կարդացել էր գիտությանը նրա մեծ ծառայությունների մասին եւ ահա ինքը պետք է վերանայեր ու վերաքններ այդ մեծ մարդուն ու ճանաչված գիտնականի գործը: Նա իր առանձնասենյակ է կանչում Աճառյանին. «Ահա եւ Աճառյանը` կարճահասակ, նիհար, կորամեջք, անփույթ հագնված, ցանցառ մազերով մի վտիտ ծերուկ: Կեղտոտ էին ոչ միայն մոխրագույն շորերը, այլեւ ակնոցը, որի հետեւում նշմարվում էր փոքրիկ շիլ աչքը »,- այսպես է հիշում իրենց հանդիպումը Թովմասյանը: Թեեւ Թովմասյանի համար ամեն ինչ պարզ էր եւ գործի մեջ կար խափանման միջոցը փոխելու վճիռը, բայց նա նորից է հարցաքննում գիտնականին, նրան աստիճանաբար նախապատրաստում է ազատ արձակման, հետաքրքրվում է նրա ձեռագրերով, մեքենա է ուղարկում Աշտարակում գտնվող Սոֆիկին բերելու եւ ասում է. «Բանտը անմեղ մարդկանց տեղը չէ, անվանի գիտնական եք, գնացեք տուն, ես ձեզ հավատում եմ»: Այսպիսով` 1939 թվականի դեկտեմբերի 19-ին հայտարարված որոշմամբ Հրաչյա Աճառյանի համար 310 բազմաչարչար գործը քրեական օրենսգրքի 196 հոդվածի 4-րդ կետով համարվում է կարճված հանցակազմի բացակայության հիմնավորումով եւ ուղարկվում է արխիվ: Շուրջ 2 տարի 3 ամիս կալանքի մեջ գտնվելուց հետո Աճառյանը ազատվում է բանտից: Դրանից հետո Աճառյանի հարցը քննարկման է դրվում համալսարանի կուսակցական ժողովում: Ժողովին ներկա գտնվածները պատմում են, որ այն սկսվելուց առաջ Աճառյանը, ցույց տալով իր դեմ զրպարտագրեր գրողներին, խնդրել է նրանց դուրս հրավիրել դահլիճից: Եվ քանի որ նա բանտից ազատվել էր «հանցակազմի բացակայության» հիմնավորումով, անմիջապես վերականգնում են նրա դասախոսական իրավունքները: Հետաքրքիր է, որ հասնելով համալսարանի շենքին` այդքան տարիների իր կարոտն առնելու համար նա լացակումած սկսում է համբուրել շենքի պատերը: Լսարան մտնելու ժամանակ ստացած իր առաջին տպավորություններն է կիսել Գառնիկ Ստեփանյանը. «Եկավ ծանոթ քայլվածքով` ձեռնափայտը աջ ձեռքին, դարձյալ դասախոսության նյութերը թերթի մեջ դրած Ոմանք ողջագուրվեցին, ուրիշները ձեռքի սեղմումով արտահայտեցին իրենց ուրախությունը»: Նա այդպես էլ ոչինչ չի ասում իր երկու տարվա բացակայության, դրա պատճառների ու ազատ արձակվելու մասին: Կարծես այդ տարիները չէին էլ եղել, եւ նա իր նախորդ օրվա դասն էր շարունակում: Միայն թե իշխանությունները եւ չարակամ մարդիկ թույլ չեն տալիս կյանքում այդքան հարվածներ կրած գիտնականին գոնե կյանքի վերջին տարիները ապրել առանց գլխացավանքների: 1949 թվականը գիտնականի համար նույնպես ծանր ու հալածական տարի է լինում: Նրան եւս մեկ անգամ զրկում են դասախոսելու իրավունքից: Պատճառն այժմ Նիկողայոս Մառի «նոր ուսմունքը» եւ Ղափանցյանի «Լեզուների խաչավորման» տեսությունը չընդունելն էր: Աճառյանը հաստատ էր մնացել իր «բուրժուական» որակված լեզվաբանությանը: Չբավարարվելով համալսարանից հեռացնելով` կարգադրվում է ոչնչացնել նաեւ նրա «Հայոց լեզվի պատմության» երկրորդ հատորը, որն արդեն շարված էր տպարանում: Գրքի ոչնչացման պատճառներից մեկն էլ այն էր, որ հեղինակը 5-րդ դարը համարել էր մեր գիր ու գրականության ոսկեդար, այնինչ որպես այդպիսին պետք է համարեր խորհրդային դարաշրջանը: Աճառյանը խիստ բորբոքված էր ու զայրացած եւ զայրույթի պահին ինքն իր ձեռքով լողասենյակում այրում է իր ձեռագիրը` ափսոսալով երկար տարիների աշխատանքն ու այնքան հարուստ նյութերը: Տանեցիները կանչում են հարեւանությամբ ապրող ակադեմիկոս Աբգար Հովհաննիսյանին, ով մի կերպ հանգստացնում է Աճառյանին, հուսադրում նրան, որ կփոխվեն ժամանակները, եւ նորից կհրատարակվեն նրա անչափ արժեքավոր գործերը: Պրոֆեսորը մի կերպ հանգստանում է: Այդ օրերի մասին է, որ Աճառյանի դուստրը` Քնարիկը հիշում է. «Մի գիշեր մեր դուռը զգուշությամբ թակեցին: Սարսափած Աճառյանը նախապատրաստել էր իրեն, որ կարող է ընտանյոք աքսորվեն: Սակայն կատարվեց անսպասելին: Գիշերվա մթության մեջ չտեսանք` ովքեր էին, միայն դռան շղթայի արանքից մայրիկիս են մեկնում փաթեթված «Հայոց լեզվի պատմության» գրքի այրված մամուլների անշուք կազմով հատորը եւ հեռանում: Այդ վերաբերմունքի համար գիտնականը շատ հուզվեց եւ ասաց. «Ձայներից ճանաչեցի. տպարանի գրաշար բանվորներից էին»: Լինելով խիստ զգույշ` երբեք բարձրաձայն չխոսեց նրանց մասին, միայն իր աղոթքներում էր մրմնջում նրանց անունները»: Աճառյանը հավատում էր Աստծուն եւ հաճախ էր աղոթում Արուսյակի հոգու, քննիչ Գյուլեցյանի կյանքի, իր գիրքը փրկող տպարանի բանվորների եւ բոլոր բարեսիրտ մարդկանց համար: Իր պատմելով բանտում էլ` հարցաքննությունների ժամանակ, գաղտնի աջ ձեռքը մտցրել է վերնաշապիկի կամ պիջակի տակ, խաչակնքվել է եւ խնդրել Աստծուն, որ պատժի իրեն զրպարտողներին եւ իրեն ազատի այդ դժոխքից: Քնարիկի պատմելով` «Հայրիկը օրվա ընթացքում 4 անգամ աղոթում էր` առավոտյան, կեսօրին, ընթրիքին եւ քնելուց առաջ, եւ որպեսզի չմոռանա, թե քանի անգամ է աղոթել, ամեն աղոթելուց հետո թաշկինակի մի ծայրը հանգուցում էր»: Աճառյանի մղձավանջային օրերը շարունակվում են 7 ամիս շարունակ: Այդ ընթացքում նա սարսափելի ապրումների մեջ էր, գրեթե չէր ուտում եւ ոչ էլ տանից դուրս էր գալիս: Միայն համալսարանի նկատմամբ ունեցած սերն ու կարոտն էր, որ դեռ լույսը չբացված նրան դուրս էր բերում տանից եւ տանում համալսարանի ուղղությամբ: Նա մոտենում էր մուտքի դռանը, երեք անգամ համբուրում այն` որպես սրբավայրի դուռ, սրտի խոր կսկիծով մի կերպ հաղթահարելով լսարան չմտնելու ահավոր տվայտանքը` կոտրված սրտով վերադառնում էր տուն ու, այնուամենայնիվ, շարունակում դեռ չավարտած «Լիակատարը»:
-
4 Սէր Կորուստ եւ կրկին Սէր 1923 թ.-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության հրավերով Աճառյանը ժամանում է Երեւան եւ դասախոսական աշխատանքի անցնում Երեւանի պետական համալսարանում: Համալսարանը դարձավ նրա կյանքի հետագա 30 տարիների արգասաբեր օրրանը: Մինչեւ ուղնուծուծը մանկավարժությամբ օժտված Աճառյանը կրթեց ու դաստիարակեց տասնյակ սերունդներ, շարունակեց բեղմնավոր գիտական աշխատանք ծավալել: Հայաստանի կառավարությունը Աճառյանին բնակարան հատկացրեց Աբովյան եւ Աղայան փողոցների խաչմերուկի երկհարկանի տան երկրորդ հարկում: Այստեղ նա կնոջ հետ ապրեց 14 տարի` մինչեւ 1937 թ.-ը, երբ նրան նոր բնակարան տվեցին արդեն Տերյան եւ Մոսկովյան փողոցների խաչմերուկի շենքում: Սակայն այդ կացարանն էլ ժամանակավոր էր, քանի որ կյանքում տեղի ունեցած տհաճ մի դեպքից հետո, որին դեռ կանդրադառնանք, նրան տեղավորեցին «Սեւան» հյուրանոց եւ միայն մեկ տարի հետո` 1940–ին, երեքսենյականոց բնակարան հատկացրեցին ներկայիս Մաշտոցի պողոտայի հյուսիսային մասում` իններորդ փոստի բաժանմունքի շենքի երրորդ հարկում, որտեղ նա ապրեց մինչեւ կյանքի վերջը: Նրանից այս շենքում մնացել է միայն կիսանդրին, որ կանգնեցվել է մուտքի մոտ: Կնոջ` Իրանում բնակվող բարեկամներից մեկին գրված նամակներից մեկում, որ թվագրված է 1924թ.-ին, տեղեկանում ենք, որ Աճառյանը գոհ էր իր այդ ժամանակվա կյանքից, աշխատանքից: «Մենք կատարելապես գոհ ենք այնտեղ գալուց, կյանքը բոլորովին հանդարտ է, ոչ մի անկարգություն, կռիվ, ղալմաղալ չկա, ամեն մարդ իր գործին շարունակում է աշխատել»: Նույն մարդուն հասցեագրված հաջորդ նամակից, որը գրվել էր արդեն մեկ տարի հետո, իմանում ենք սիրելի կնոջ մահվան մասին. «Եվ այսպես խեղճ Արուսյակս մեռավ յուրայիններից հեռու, նույնիսկ չարժանացավ նրանց կարեկցությանը: Ես միայն մնացի, որ գիշեր ցերեկ անդադար հիշում եմ, ողբում ու ցավում: Այսօր հատկապես շատ դառն հուշերի մեջ էի, վախենում եմ, որ ես էլ կգժվիմ, տանը բոլորովին մենակ եմ, ոչ ոք չունիմ եւ եթե մի արկած պատահի ինձ, փողոցի շան դրությունից էլ վատթար է լինելու դրությունս»: Արուսյակի նկատմամբ Աճառյանի սիրո, նվիրվածության ու տառապանքների մասին ամենից լավ թերեւս տեղեկացված էր նրա ուսանող Գառնիկ Ստեփանյանը, որը շատ մտերիմ էր ուսուցչի հետ: Ստեփանյանը պատմում է, որ ինքը պրոֆեսորի հետ ծանոթացել է Արուսյակի մահից 8 տարի հետո, բայց նրա տանը` գրասեղանի վերեւում կախված է տեսել կնոջ յուղաներկ նկարը: Ստեփանյանի վկայությամբ Աճառյանն անգամ կնոջ ամենասիրած շրջազգեստը կախել էր պատից եւ ամեն օր դասերից վերադառնալիս զրուցում էր այդ շրջազգեստի հետ, պատմում նրան իր անցկացրած դասերի եւ գալիք օրերի ծրագրերի մասին: Կնոջ օգտագործած իրերն ու առարկաները չէր հավաքել: Դա հնարավորություն էր տալիս նրան ամեն օր զգալ Արուսյակի ներկայությունը եւ ապրել նրա հետ հետմահու, բաժանել նրա հետ իր հուզումներն ու ուրախությունը, երբեմն էլ խորհուրդներ հարցնել: Կյանքի հավատարիմ ընկերոջ կորուստը կատակասեր Աճառյանին դարձրեց լռակյաց, մռայլ: Բժիշկների խորհրդով վիշտը փոքր-ինչ մոռանալու համար նա իր բնակարանը ժամանակավորապես տրամադրեց ծանոթներից մեկին եւ մեկնեց ճանապարհորդության` Մոսկվա, Լենինգրադ, Բաքու: Վերադարձին նրան տհաճ անակնկալ էր սպասում: Չափազանց մաքրասեր իր ընկերը կարգի էր բերել բնակարանը, մաքրել, ամանները տեղադրել պահարանում` չիմանալով, որ դրանով քանդել էր Աճառյանի հոգու խորքում կառուցված պաշտամունքի մի ամբողջ տաճար: Չափազանց զգայուն ու ավանդապահ այդ մարդը հանդիմանում է ընկերոջը ու երեխայի նման լաց լինում: Սակայն Աճառյանին ավելի մեծ վիշտ է պատճառել, երբ գողերը մտնելով իր տուն եւ ձեռագրերից բացի ոչինչ չգտնելով` տարել էին պատից կախված զգեստը: Խեղճ մադը ընկնում է հոգեկան անհավասարակշիռ վիճակի մեջ: Ոչ ոք չկարողացավ հանգստացնել նրան այնքան ժամանակ, մինչեւ որ նա Աբովյան փողոցով անցնելիս Արուսյակի զգեստը տեսել է մի կնոջ հագին: Անմիջապես կանգնեցրել է նրան, հարցուփորձով իմացել, որ կինը այն գնել էր անծանոթ մի երիտասարդից եւ պահանջել է անմիջապես հանել զգեստը, վերադարձնել իրեն. չէ՞ որ դա միայն ու միայն Արուսյակը կարող էր հագնել: Հավաքվել են մարդիկ, փորձել են հանգստացնել պրոֆեսորին, բայց նա անհողդողդ էր եւ պահանջում էր, որ զգեստը անմիջապես իրեն վերադարձնեն: Չի օգնել անգամ ոստիկանության միջամտությունը եւ միայն ոստիկանատանը վճարելով զգեստի համար այդ կնոջ ծախսած գումարը եւ թանկագին հիշատակը տուն բերելով` Աճառյանը կախել էր այն նախկին տեղում: Բայց զգեստը այլեւս խորթացել էր, դարձել էր անհարազատ եւ երբ մի երկու օրից հետո նրան է այցելել Գրիգոր Չուբարը եւ հարցրել, թե այլեւս իրեն մենակ չի՞ զգում, պրոֆեսորը պատասխանել է. «Ավելի անտանելի վիճակ է ստեղծվել ինձ համար. երբ խոսում եմ հետը, նա այլեւս ինձ չի պատասխանում: Արուսյակի փոխարեն շրջազգեստի միջից ինձ հետ խոսում է մի ուրիշ կին»: Եվ Աճառյանը օտարացած շրջազգեստը իջեցրել է պատից ու փոխարենը կախել կնոջ յուղաներկ նկարը, իսկ ավելի փոքր լուսանկարը դրել է իր գրասեղանին. այդուհետ հաղորդակցվել է լուսանկարների հետ: «Օրվա մեջ մի քանի անգամ սպիտակ շորով մաքրում էր փոշին, նայում ու ինչ որ բաներ մրմնջում: Գրելիս էլ հանկարծ բարձրացնում էր գլուխը, դիտում նկարը», - գրում է Գառնիկ Ստեփանյանը: Արյուսակից հետո միայնակ ապրելը բոլորովին փոխել էր Աճառյանի կենցաղն ու բնավորությունը. դրսում ճաշելը, ընկերների հետ սակավադեպ հանդիպումները, ինքնամփոփ ու լռակյաց դառնալը մտահոգում էր նաեւ իր մոտիկ ընկերներին: Եվ նրանք որոշում են, որ իրենց ընկերոջը կփրկի միայն նոր ամուսնությունը: Աճառյանը սկզբում անգամ լսել չէր ուզում այդ մասին. «Արյուսակից հետո ո՞վ պետք է լինի, որ այդ տարիքում, իսկ նա արդեն 60-ին մոտ էր, իր հոգսերը հոգա ու հավատարիմ լինի իրեն»: Ընկերներին մի կերպ հաջողվում է համոզել նրան ու իմանալ նրա ճաշակը. «Ոչ գեր լինի, ոչ նիհար, բռնելու մկան ունենա, ոչ շատ մեծ լինի, ոչ էլ շատ փոքր, պոլսեցի լինի, որ նրանց կենցաղն իմանա ու իր համար պոլսական ճաշեր պատրաստի»,- այսպիսին էին Աճառյանի ակնկալիքները: Սակայն իր ապագա կնոջը պետք է գտնի ինքը եւ ոչ թե միջնորդ ընկերները: Մի օր ընկերուհու հետ պրոֆեսորին է այցելում բժշկական ինստիտուտում սովորող իր ծանոթ Օլյան ընկերուհու՝ Սոֆիկի հետ: Սոֆիկն անմիջապես գրավում է Աճառյանի ուշադրությունը՝ գեղեցիկ էր, բարեկազմ, բավականին համեստ էր երեւում եւ ամենակարեւորը` իր ուսանող ընկերուհիներից տարիքով էր,՝ թեեւ իրենից շատ երիտասարդ: Նա Օլյայից իմանում է, որ Սոֆիկն ամուսնացած եւ բաժանված է, սովորում է բժշկական ինստիտուտի ատամնաբուժական բաժնում, ապրում է հանրակացարանում, ծագումով Ախտայից է, բարեկիրթ ծնողների զավակ է, ունի եղբայր, քույրեր ու ծնողներ: Սոֆիկի կարգավիճակը համապատասխանում էր Աճառյանին, մնում էր հարցի մյուս կողմը՝ ստանալ նրա համաձայնությունը: Աճառյանը մտածում էր, թե ինչպես կարող է համոզել, երբ տարիքի հսկայական տարբերություն կար եւ բացի այդ` իր արտաքին տեսքն ու կենցաղն էլ այլեւս այն չէին: Այնուամենայնիվ, նա սկսում է հաճախակի այցելել աղջիկներին հանրակացարանում, նրանց մեկ-մեկ հրավիրել իր անհրապույր բնակարանը` հյուրասիրելով մի օր փլավ, մի օր թեյ: Այդպես նա կարողանում է շահել Սոֆիկի սիրտը, ում չափազանց դուր էր գալիս նրա կենսուրախ, աշխույժ եւ մարդամոտ լինելը: Իսկ վերջին վճռորոշ «մարտը» լինում է նրան նվիրված Աճառյանի բանաստեղծությունը: Այդ օրը իր հուշերում այսպես կանմահացնի Սոֆիկը, «Ապա Աճառյանը, թախծոտ հայացքը դեմքիս սեւեռելով, խնդրեց, աղաչեց՝ ասելով.՝«Սոֆիկ, Հոգյակս, դու այսուհետ մնալու ես ինձ մոտ, այլեւս չես գնալու, առանց քեզ ես կյանք չունեմ, մնա ինձ մոտ ինչ ձեւով որ ուզում ես՝ որպես մայր կամ քույր, այդ միեւնույն է ինձ համար»: Հետո նա հանցավորի նման ծունկի եկավ հանգուցյալ կնոջ՝ Արյուսակի նկարի առաջ, աղոթք մրմնջաց՝ ձեռքերը պարզելով դեպի նկարը եւ գոչեց. «Ներիր ինձ, Արուսյակ, ներիր, որ ես պայմանազանց եմ լինում քո հանդեպ: Ես այլեւս մենակ ապրել չեմ կարող, մի մոտիկ էակի կարիք եմ զգում»: Սոֆիկը չի դիմանում այդ տեսարանին եւ մնում է.. ընդմիշտ: Տիկին Սոֆիկը հետո պետք է մեծ դեր խաղար մեծ գիտնականի թե անձնական, թե գիտական կյանքում` նրա պես հավասարապես կրելով ամուսնուն բաժին հասած դառնություններն ու դժվարությունները, ուղիղ 18 տարի լինելով նրա հավատարիմ ընկերն ու բարեկամը: Իսկ որպես ամուսիններ իրար կապող միակ վկայականը ոչ թե եկեղեցում կամ զագսի կողմից տրված փաստաթուղթն էր, այլ Աճառյանի ձեռքով վավերացրած գրություն, որի վրա գեղեցիկ ձեռագրով գրված էր. «Մեկ ամիս կենակցությունից հետո իրար ճանաչած մենք՝ Աճառյաններս, պայման ենք կապում` փոխադարձաբար կապված մնալ իրար հետ ամուսնական անխզելի կապով. ոչ մի բան չպիտի կարողանա բաժանել մեզ իրարից՝ ոչ հիվանդություն, ոչ հաշմանդամություն, ոչ էլ աղքատություն, մինչեւ իսկ մեկս, եթե հետին չքավորության հասնի, մյուսը խոսք է տալիս չբաժանվել նրանից եւ չլքել նրան: Մեր խոսքը հաստատում ենք՝ երդվելով մեր պատվի եւ մեր հոր գերեզմանի վրա: 9 փետրվարի, 1935, Երեւան»:
-
3 Վերադարձ Ավարտելով դասընթացները` Աճառյանը աշխատելու բուռն փափագով մեկնում է իր հայրենիք` Էջմիածին: Այդ ժամանակ նա արդեն պոլիգլոտների շարքում առաջիններից էր, գիտեր ավելի քան 18 լեզու եւ նպատակ էր դրել իր ստացած գիտելիքները ծառայեցնել հայրենիքին ու ժողովրդին: Ահա ինչու ընտրեց Էջմիածինը, ուր տեղակայված էր իրեն այնքան հոգեհարազատ Գեւորգյան ճեմարանը: Այստեղ ծանոթանում է Խրիմյան Հայրիկի հետ, որի վրա բավականին լավ տպավորություն է թողնում: Երիտասարդի կիրթ արտաքինը, խելացի պատասխանները դուր են գալիս վեհափառին, եւ նա Աճառյանին նշանակում է ճեմարանի տաճկերեն լեզվի ուսուցիչ: 1902 թ.-ի ամռանը հրավեր ստանալով Շուշիի դպրոցներից մեկում հայոց լեզվի ուսուցչի պարտականությունները ստանձնելու` ուղեւորվում է Ղարաբաղ եւ Շուշիում նշանակվում թեմական դպրոցի ուսուցիչ: Ազատ ժամանակ նա առիթը բաց չէր թողնում անծանոթ բարբառը ուսումնասիրելու համար, հաճախ էր շփվում Ղարաբաղի բարբառով խոսող տեղաբնակների հետ, լսում նրանց զրույցներն ու ավանդապատումները: Շուշին մեկ այլ առումով եւս անմոռանալի է դառնում Աճառյանի համար` մի այլ ձեւով իմաստավորելով ու ամբողջացնելով նրա կյանքը: Հենց այստեղ նա հանդիպում է իր առաջին կնոջը: Ընդհանրապես սիրո հարցերում Աճառյանը շատ զգայուն էր, շատ շուտ կարող էր հրապուրվել ու սիրահարվել: Գեղանի Արուսյակը դառնում է Աճառյանի կյանքի հավատարիմ ուղեկիցն ու անմնացորդ նվիրված կողակիցը. նա ամեն ինչ նվիրաբերում է ամուսնուն, նրա նպատակներն ու ցանկությունները դարձնում իրենը: Այդ կինը իր ձեռագրով պիտի արտագրեր «Արմատական բառարանի» եւ «Հայոց լեզվի» պատմության հազարավոր էջերը, երեխայի նման փայփայեր դրանք, ամուսնու հետ հազարավոր կիլոմետրեր կտրեր` գրաստներով ու սայլերով, երբեմն ոտքով շալակած տանելով այդ գոհարները, փրկեր հազար ու մի դժբախտությունից` անտեսելով սովը, հոգնածությունն ու տանջանքները: Նրանց սերը եղել է անկեղծ ու փոխադարձ: Եվ ամեն ինչ կարող էր հրաշալի ընթանալ, եթե վրա չհասներ համաշխարհային եւ համահայկական աղետը: 1914 թ.- ին բռնկվում է առաջին համաշխարհային պատերազմը, Հայաստանում ջարդարար թուրքերը նախաձեռնում են հայոց կոտորածն ու գաղթերը: Բաքվում նույնպես սկսվել էր հայերի կոտորածն ու տեղահանությունը: Շամախու կոտորածից փրկված մոտ 600ի չափ հայեր, որ հանգրվանել էին Բաքվում, այժմ պետք է տեղափոխվեին ավելի ապահով վայր` Էնզելի: Նրանց մեջ էր նաեւ Աճառյանը կնոջ հետ: Նրանք ժամանակավորապես հաստատվում են այդ քաղաքում` կացարան գտնելով Աճառյանի ընկերոջ տանը:
-
2 Սորբոն Փարիզ 1895 թ. Պոլսում նա անձնագիր է ստանում, պատրաստում իրերը` մի անկողին, մի վերմակ եւ գրքերով լի մեկ պայուսակ: Հայրը նրան տանում է նավահանգիստ, որտեղից Աճառյանը պիտի մեկներ Մարսել: Արդեն հոկտեմբեր ամսին նա Մարսելից գնացքով հասնում է Փարիզ: Փարիզի առաջին տպավորությունը հիասթափեցնող էր. տղամարդիկ եւ կանայք հագնված էին շատ սովորական, ինչպես Բերա թաղամասում, չկար տրամվայ, երթեւեկում էին սովորական կառքեր, իսկ Աճառյանը այս շքեղ քաղաքի մասին բոլորովին այլ բաներ էր լսել: Նա ընկերների հետ քաղաքի ուսանողական թաղամասում` նախկին Մուրադյան վարժարանի դիմաց, մի փոքրիկ սենյակ է վարձում: Սորբոնի հին ու խարխուլ շենքում երկու տարի սովորելուց հետո ուսման երրորդ տարում համալսարանը տեղափոխվում է Փարիզի կենտրոնում վեր խոյացած մի հոյակապ սպիտակ շենք «վեր խոյացող փայլուն գմբեթով, ընդարձակ ու լուսավոր լսարաններով, շքեղ դահլիճներով ու մի քանի գրադարաններով»: Ուսման նկատմամբ անհաղթահարելի սեր ունեցող այս տղան չէր վարանում նաեւ դասերից ազատ ժամանակ այդ թանկ ու կրակ քաղաքում ապրելու միջոցներ հայթայթել: Իր հետ Փարիզ բերած գումարը նրան բավականացնում էր միայն օրական մեկ - երկու անգամ էժանագին ճաշարանում սնվելու եւ մեկ երկու անհրաժեշտ գրականություն ու գրենական պիտույքներ գնելու համար: Սակայն այս համեմատաբար անհոգ կյանքը տեւում է ընդամենը մեկ տարի: Ունեցած դրամը սպառվում էր: Աճառյանի կյանքում ծանր օրեր էին սկսվում: Այդ տարիներին օտարության մեջ Հրաչյան օրերով անոթի էր մնում: Լավագույն դեպքում կարողանում էր հինգ կոպեկի հաց եւ երկու երեք գազար գնել ու բավարարել ստամոքսի պահանջները: Այդ ժամանակ նրա ամսական ծախսը կազմում էր ընդամենը 3 ֆրանկ: Բայց որքա՞ն կարող էր դիմանալ ապագա լեզվաբանը այդպիսի սուղ պայմաններին: Հորից ժառանգած հնարամտությամբ նա շուտով սեփական նախաձեռնությամբ մի շահավետ գործ է հիմնում: Բոլորովին պատահաբար Փարիզի խանութներից մեկում նկատում է Պոլսում մեծ պահանջարկ վայելող Ֆըստըխները, որով ֆրանսիացիները կերակրում էին հավերին: Իսկ Պոլսում այն բովում եւ ուտում էին: Հատկապես գարեջրի հետ շատ համեղ էր լինում: Նա ընկերներից երեք ֆրանկ է վերցնում, խանութից գնում է արախիս, թղթից փոքրիկ տոպրակներ է պատրաստում եւ բոված այդ արախիսը լցնելով դրանց մեջ` սկսում է շրջել զբոսայգիներում, սրճարանների ու գարեջրատների դռներին` անցորդներին բարձրաձայն առաջարկելով գարեջրի հետ համտես անել Կոկահյուետը, ինչպես որ ֆրանսիացիները անվանում էին ֆըստըխը: Ու որպեսզի համոզի մարդկանց, որ համով է, առաջինը ինքն է ատամով կոտրում ու ուտում: Առաջին օրվա հաջողությունը ցնցող էր: Նա 7 ֆրանկ է վաստակում: Երկրորդ օրվա շահույթը կազմում է 5 ֆրանկ: Եվ աստիճանաբար նրա եկամուտը սկսում է պակասել` կազմելով ընդամենը 20 սանտիմ: Միայն հետագայում, երբ իր կյանքի այդ տարիները շատ հեռու անցյալում էին, Աճառյանի դստեր` Քնարիկի պատմածով, կոկահյուետը Աճառյանի մեջ միշտ տխուր հուշեր է առաջացրել` հիշեցնելով փարիզյան իր թշվառ օրերը: Եվ որպեսզի հնարավորինս կրճատի ծախսերը որպես կացարան էժանագին խցիկ է վարձում մի շենքի 8-րդ հարկում` պարզապես կտուրի տակ, առանց տարրական հարմարությունների, որը չուներ անգամ լուսամուտ, մահճակալի մասին խոսք անգամ չկար. լրագրեր է փռում հատակին, բարձի փոխարեն գլխի տակ թերթ էր դնում եւ առանց վերմակի քնում ուղղակի քարե հատակին: Շուտով երիտասարդ ուսանողը կանգնում է գիշերային աշխատանք գտնելու խնդրի առաջ, որպեսզի աշխատանքը չխանգարեր իր դասերին եւ որոշ ժամանակ որոնելուց հետո աշխատանքի է անցնում կայարանում, որտեղ վագոններն էր մաքրում եւ լվանում լուսամուտները: Իր խուցն էր վերադառնում լուսադեմին` ժամը չորսին` դասերից առաջ գոնե մի քանի ժամ քնելու, իսկ առավոտյան ժամը ութին գնում էր դասի: Այնուհետեւ մինչեւ երեկոյան տասը մնում էր համալսարանի տաք ու լուսավորված շենքում` խորասուզվելով ընթերցանության մեջ: Մութն ընկնելուն պես սակայն վերսկսում էր Փարիզի մարդաշատ փողոցներում կոկահյուետ, լրագիր կամ շաքար վաճառել, իսկ հետո շտապում էր կայարան: Տառապալից ու անքուն գիշերները անհետեւանք չմնացին կիսաքաղց ուսանողի համար: Նա լիովին հյուծվել էր, սաստիկ գլխացավեր էր ունենում, ընկել էր օրգանիզմի դիմադրողականությունը: Բժիշկը նրա համար միակ դեղ նշանակում է ուժեղ սնունդը: Ծիծաղելի էր նրա համար այդ դեղատոմսը, քանի որ անգամ տարրական պայմաններ ու սովորական սնունդ հայթայթելու հնարավորություն չուներ: Բայց դեպքերի հետագա ընթացքը խնդրի լուծման լավագույն տարբերակ է առաջարկում Աճառյանին: Նրա կյանքում մի նոր փուլ է սկսվում` ավելի լուսավոր ու ավելի անհոգ: Սովորական մի օր Աճառյանը իր սովորույթի համաձայն մինչեւ գրադարանի փակվելը խորասուզված կարդում էր: Փակվելու զանգը ազդարարելուց հետո նկատում է, որ գրադարանում կա եւս մի երիտասարադ: Նրանք միասին են դուրս գալիս գրադարանից: Խոսակցությունը սկսում է Աճառյանը: Պարզվում է, որ մյուս երիտասարդը լյուքսեմբուրգցի էր` ազգությամբ հրեա եւ ուսումնասիրում էր արեւելյան լեզուներ: Միասին անցնում են Սեն Միշելի հանրածանոթ սրճարանի մոտով: Նոր ընկերը Հրաչյային հրավիրում է գարեջուր խմելու, սակայն Աճառյանը մերժում է` պատճառաբանելով, որ ինքը հիմա պիտի իր գործով զբաղվի: Եվ մինչ զարմացած նոր ծանոթը կմտածեր, թե ինչի մասին էր խոսում Աճառյանը, նա արագ մտնում է իր խցիկը, փոխում ուսանողական շորերը, հագնում կարճ տաբատ, դնում անգլիական կեպին, վերցնում զամբյուղը եւ «կոկահյուետ» բղավելով հասնում լյուքսեմբուրգցուն: Սա զարմանում է այդ կերպարանափոխությունից, եւ Աճառյանը շտապում է բացատրություն տալ: Միայն դրանից հետո նրանք հրաժեշտ են տալիս միմյանց: Աճառյանը մտքով անգամ չէր կարող անցկացնել, որ հրեա բարեսիրտ ընկերը կարող էր մտահոգվել իր վիճակով: Հաջորդ օրը համալսարանում մոտենալով Հրաչյային` նա առաջարկում է թուրքերեն պարապել երկու մարդկանց հետ: Մեկը համալսարանի հունարենի դասախոս Փսիքարին էր, երկրորդը` ֆրանսիացի մի զինվորական, որին միանում է նաեւ նրա կինը: Աճառյանը յուրաքանչյուրի հետ պարապում էր ժամը հինգ ֆրանկով, երբեմն էլ` օրական 2 ժամ` ստանալով 10-ական ֆրանկ: Եվ այսպես հաջողությունները հաջորդում են միմյանց երջանիկ ու լուսավոր հերթականությամբ: Շուտով նա պետք է ունենար մի շքեղ սենյակ իր կահավորումով: Այդ առիթով նա իր օրագրում կլրացնի. «Իմ քարահատակ խցիկից փոխադրվեցի այս սենյակը, ուր ունեցա մի փառավոր, լայն մահճակալ, թանձր անկողին, բմբուլի վերմակ եւ բարձ, մի սեղան, մի աթոռ, մի հայելի, թուջե վառարան եւ կերակրի ամաններ: Երկու հատ էլ վենուսի արձաններ գնեցի եւ սենյակս զարդարեցի»: Ավելի մեծ հաջողությունը դեռ առջեւում էր: Նոր էր սենյակի տեր դարձել, երբ իր ընկերներից մեկը, որ որպես քարտուղար ծառայում էր մեծահարուստ իշխան Լուսինյանի մոտ, հրաժարվում է աշխատանքից եւ իր փոխարեն առաջարկում է Աճառյանի թեկնածությունը: Աճառյանը մտնում է աշխատանքի ամսական 100 ֆրանկ աշխատավարձով: «Այսպիսով վերջացան իմ դառը օրերը, եւ ես այդ գումարով կարող էի շատ հանգիստ ապրել»: Փարիզում սովորելու երեքուկես տարիների ընթացքում Աճառյանը ոչ միայն կլանում է Սորբոնում դասավանդվող բոլոր դասախոսությունները, բազմապատկում իր իմացած մեռած կամ կենդանի լեզուների թիվը, այլեւ աներեւակայելի եռանդով ձեռնամուխ է լինում հարստացնելու հայագիտության գանձարանը իր բազմաթիվ հոդվածներով ու աշխատություններով: Եվ վերջապես այստեղ է, որ Աճառյանը ընտրվում է Փարիզի լեզվաբանական միջազգային ընկերության եւ արեւելագետների միջազգային կոնգրեսի անդամ, արժանանում Հյուբշմանի հավանությանը եւ հրավիրվում Ստրասբուրգ, որտեղ սովորելու 6 ամիսներն անցնում են ավելի խաղաղ ու ապահով:
-
Այս հոյակապ յոդուածը չափազանց երկար է,քանի նման կայքերը կանհետանան մի ատեն վերջ, ուրեմն պիտի ուղագրեմ պարբերակներով: Սքանչելի գիր, լման կենսագրական, երբեմն փափուկ սիրավէպ, հրճուալի եւ ողբերգական, ընկճեալ կեանք, յաղթական վերադարձ եւ վերջապէս յուզումնալից եւ խաղաղ վախճան: A cruel irony that he was named Hrachia, fire eyed, when his eye(s) were burned by the fire of the sun. Ես չգիտէի որ Հրաչեան միականի էր: ՅԳ, Ես, երկար ատեն է այսքան չեմ յուզուել եւ արտասուք թափել: Նաեւ տես Անահիտի բաղդատանքը Մաշթոցի եւ Հրաչեայի միջեւ, ինչպէս երբ Մաշթոցը 5-րդ դարու Սուրբ էր , Աճառեանը 20-րդ դարու ========== http://www.hayernaysor.am/news.php?p=11&c=7&t=0&r=0&year=2009&month=08&day=15&shownews=2813&LangID=4 ===== Հրաչյա Աճառյան` Հայ լեզվաբանության հսկան, որն իր ողջ կյանքը ժառանգեց ազգին Անահիտ Ասլանեան 1 Վաղ Տարիներ Միայն տասնամյակներ ու հարյուրամյակներ անց մեզ է տրված գնահատական տալու այն ողջ ավանդին, որ թողել են մեծ անուն ու համբավ վաստակած մարդիկ, եւ այն վերաբերմունքին, որին արժանացրել է նրանց հասարակարգը: Ցավով ու ինչ որ տեղ նաեւ մխիթարությամբ, որ այնուամենայնիվ իսկական մեծությունները չեն ընկրկել ստորության առաջ եւ իրենց ազնիվ գործի համար պայքարել են անմնացորդ նվիրումով, թերթում ենք Խաչատուր Աբովյանի, Եղիշե Չարենցի, Ակսել Բակունցի, Լեռ Կամսարի, Գարեգին Նժդեհի ու շատ շատերի արխիվային արդեն հնամաշ փաստաթղթերը` աշխատելով բաց չթողնել որեւէ մանրուք, որը կարող է այդ ժամանակների ու իրադարձությունների դատավորը լինել: Եվ ահա այս անգամ իմ ձեռքն ընկավ հայ ականավոր լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի անձնական գործը: Պարզվում է` չարաբաստիկ 37–ը նրա կողքով եւս անտարբեր չի անցել: Նրա ապրած կյանքը համարվեց մեծագույն սխրանք, եւ մահից հետո Հրաչյա Աճառյան անձնավորության շուրջ բազմաթիվ լեգենդներ հյուսվեցին, բնականաբար իրական հենքի վրա: Մեծ գիտնականի կյանքում թերեւս չի եղել այնպիսի շրջան, որ հիշարժան ու բացառիկ դեպքերով համեմված չլինի: Ահա ինչու նրա էությունը բացահայտելու եւ նրա բացառիկ երեւույթը վեր հանելու ու ներկայացնելու համար մենք կքննենք լեզվաբանի կյանքի բոլոր անցումային փուլերը` ընդհուպ մինչեւ կյանքի վերջին տարիները: Աճառյանի հայրական պապը` կոշկակար Հարությունը, Մարմարա ծովի ափին գտնվող Ռոդոսթո հայաշատ քաղաքից դեռեւս 18 դ.-ի վերջում ընտանիքով տեղափոխվել էր Կոստանդնապոլիս եւ բնակություն հաստատել Սամաթիա թաղամասում` հայոց եկեղեցու մոտ: Հենց այդտեղ էլ 1850-ին ծնվում է Հարությունի երկրորդ որդին` Հակոբը` Աճառյանի հայրը, որը նախնական կրթություն է ստանում Սամաթիա թաղի տարրական դպրոցում: Բայց թողնելով դպրոցը` աշակերտ է ընդունվում ոսկերչի մոտ, թեեւ արդյունքում ընտրում է հոր արհեստը` զբաղվելով կոշկակարությամբ: Ուստա Հակոբը խելացի, աշխատասեր ու հնարամիտ մարդ էր: Աճառյանը հետագայում կհիշի, որ նա իր խնամքով մշակած այգում աճեցրել էր մի ծառ, որի վրա տարբեր պատվաստներ էր արել, եւ ծառի երեք տարբեր ճյուղերի վրա տարբեր պտուղներ էին աճում` դեղձ, ծիրան եւ սալոր: Նա իր արհեստում նույնպես հնարամիտ ու նորարար է եղել, կարել է ոչ միայն ամուր, այլեւ նորաձեւ կոշիկներ: Դրա համար էլ շատ հաճախորդներ է ունեցել: Հետագայում, երբ նրանք ընտանիքով տեղափոխվել են Էջմիածին, ուստա Հակոբը հոգատարությամբ մաքրում եւ բարեկարգում է վեհարանի անխնամ այգին, տնկում նոր ծառեր եւ բանջարեղենների նոր տեսակներ աճեցնում, որոնք նորություն էին Արարատյան դաշտավայրում: Դրանով նա արժանանաում է Վեհափառ հայրապետի` Խրիմյան Հայրիկի, գովեստներին: Աճառյանի մայրը` Ընծան, թեեւ անգրագետ կին էր, բայց լավ էր հասկանում ուսման եւ կրթության արժեքը: Նա իր ազգական մի քահանայից ժառանգություն էր ստացել «Հայոց պատմության» մի գիրք, որը հետագայուն պիտի դառնար Հրաչյայի կյանքի ուղեկիցը: Մոր մասին Աճառյանը հիշատակել է, որ չափազանց մաքրասեր էր, լավ տնտեսուհի` ուշադիր ամուսնու եւ երեխաների նկատմամբ, հյուրասեր ու բարեկամասեր էր: Հրաչյան Հակոբի եւ Ընծայի երրորդ երեխան էր: Բացի իրենից, կային եւս մեկ տղա եւ չորս աղջիկ: Հետագայում իր «Կյանքիս հուշերից» գրքում Աճառյանը մանրամասնորեն կնկարագրի իրենց գերդաստանի պատմությունը, որտեղ էլ կպատմի, որ երկու քույրերը մահացել են դեռեւս փոքր հասակում, մյուս երկուսը ծնողների հետ եկել են Հայաստան` նախ Էջմիածին, ապա Շուշի, որտեղ էլ ամուսնացել են: Իսկ ընտանիքի ամենափոքրը` Հայկը, մահացել է 14 տարեկանում մինինգիտից, երբ ծնողները Պոլսում էին: Աճառյանը ծնվել է 1876 թ.-ի մարտի 8-ին Կոստանդնապոլսի Սամաթիա թաղամասում: Կնքահայրը երեխային Հրաչյա է կոչել` ի պատիվ Պոլսում բարի համբավ ունեցող մի վաճառականի: Մոր պատմելով` երեխան մեկ տարեկան էր, երբ նրա հետ մեծ դժբախտություն է տեղի ունենում, որը իր անջնջելի կնիքը պիտի թողներ նրա հետագա ողջ կյանքում: Մի արեւոտ օր մայրը երեխային գրկած այգի է իջեցնում: Երեխան երկար ժամանակ նայելով պայծառ արեւին` սկսում է լաց լինել: Մայրը նրան տանում է տուն, պառկեցնում, բայց երեխան չի հանգստանում ամբողջ գիշերը: Առավոտյան աչքերը չեն բացվում: Այդպես անցնում է մի քանի օր, երբ վերջապես երեխային տանում են մի ֆրանսիացի ակնաբույժի մոտ, որը զննելով երեխայի աչքերը` բիբերի վրա նկատում է սպիտակ բծեր եւ հրաժարվում է բուժելուց: Հրաչյային տանում են մեկ ուրիշ` այս անգամ հայ ակնաբույժի մոտ` Ճելալյան ազգանունով: Բժիշկը կարողանում է օգնել մանչուկին, բայց նրան հաջողվում է միայն աջ աչքը բուժել: Ձախը բուժելու համար խորհուրդ է տալիս սպասել մի քանի տարի: Տասնվեց տարի անց, երբ Հրաչյան արդեն Կեդրոնական վարժարանի աշակերտ էր, տեսուչը նրան խորհուրդ է տալիս աչքը բուժել: Այդ ժամանակ Ճելալյանն արդեն թողած է լինում ակնաբուժությունը: Ուստի դիմում են մի շատ նշանավոր ակնաբույժի, սակայն պարզվում է չափազանց ուշ էր որեւէ բան անելու համար: Միակ օգնությունը այն է լինում, որ նա ներկում է կույր աչքի սպիտակած բիբը: Հետո իր հուշերում Աճառյանը կգրի . «Այսպես ես իմ ամբողջ կյանքում միակնանի մնացի…»: Բայց մի աչքով լինելը նրան բոլորովին չխանգարեց հսկայական արմատական բազմահատոր բառարանը եւ հինգ հատորանոց «Անձնանունների բառարանը, տասհատորանի «Լիակատար քերականությունը» գրել եւ ավանդել սերունդներին: Դեռ մանկությունից Հրաչյան մեծ սեր ուներ գրի եւ գրականության նկատմամբ: Դպրոց չէր հաճախում, երբ հայերենի այբուբենը առանց գրքի սովորել էր իրենց հարեւանի` իր խնամակալի աղջկանից` Արտեմից: 7 տարեկան չկար, երբ հայրը նրան ընդունել է տալիս Սամաթիա թաղի մասնավոր «Արամյան վարժարանը», որտեղ միաժամանակ երեք լեզու էին դասավանդում` հայերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն: Հրաչյան ընդամենը մեկ տարում յուրացնում է այդ երեք լեզուներն էլ: Դա բավական չէր, այդ վունդերկինդը մեկ - երկու տարում սովորում է դպրոցական ամբողջ ծրագիրը: Աճառյանն իր հուշերում պատմում է, որ հետագայում իր առաջին ուսուցիչ Գառնիկ Սուճյանը իր մասին լեգենդներ է պատմել` իր 7-8 տարեկան աշակերտին ուսուցչապետից, փիլիսոփայից եւ աստղաբաշխից ավելի բարձր դասելով: Այդտեղ նա այլեւս անելիք չուներ, եւ տղայի ուսուցիչ Գառնիկ Էֆենդի Սուճյանը կանչում է տղայի հորն ու խորհուրդ տալիս որդուն տանել Սամաթիայի ազգային վարժարան: Հայրը, 9 տարեկան Հրաչյայի ձեռքը բռնած, մտնում է Սամաթիա բարձունքի վրա գտնվող սպիտակ մարմարից շարված երկհարկանի դպրոցը` Սահակյան արական վարժարանը: Հրաչյային ընդունում են փոքրերի բաժինը, սակայն մի քանի օրից, տեսնելով նրա կարողությունները, տեղափոխում են մեծերի բաժին: Ավելի ուշ Աճառյանը կխոստովանի, որ իր ձեռքբերումներով ինքը պարտական էր այդ դպրոցին, որտեղ ուսանում է 4 տարի: 1889-ին 13 տարեկանում նա «լավ», «քաջալավ», «լավագույն» եւ «գերազանց» գնահատականներով ավարտում է նաեւ Սամաթիայի թաղային վարժարանը: Հայրը երկընտրանքի մեջ է ընկնում. ի՞նչ անել, տղային տալ արհեստի, մեղք է, նրա էությունը միայն սովորելն է, իսկ ուսումը շարունակելու համար միջոցներ չուներ: Լսելով կնոջ` Ընծայի թախանձանքները` հայրը Հրաչյային տալիս է Կեդրոնական վարժարան, որտեղ ուսման վարձը համեմատաբար ցածր էր: Գերազանց հանձնելով ընդունելության քննությունները` Հրաչյան միանգամից նստում է երկրորդ դասարան: Հենց այս վարժարանում էլ կնքվում է նրա Աճառյան ազգանունը: Քանի որ մահմեդականներն ազգանուններ չունեն, հետեւաբար ապրելով նրանց մեջ` հայերը եւս կարիք չեն զգացել ազգանուններ գրանցելու, փոխարենը նրանք կոչվում էին իրենց անուն հայրանուններով: Սամաթիայի դպրոցում Հրաչյան մատյաններում գրանցվել է Հրաչյա Հակոբի: Սակայն օրերից մի օր դպրոցի հոգաբարձությունը մտածում է, որ ավելի ճիշտ կլինի աշակերտներին ազգանուններով գրանցելը եւ առաջարկում է բոլոր աշակերտներին ծնողների միջոցով որոշել, թե իրենք ինչ ազգանուն պետք է կրեն: Հրաչյայի հայրը որոշում է տղային տալ իր հոր` Հարությունի անունից կազմված ազգանուն: Բայց տղային դա դուր չի գալիս, քանի որ երկար էր եւ շատ տարածված: Հորաքույրը առաջարկում է գրվել իրենց նախնիների անունով` Հյուպրյուքյան: Դա էլ անբարեհունչ էր: Այդ ժամանակ նա որոշում է օգտագործել հոր մականունը, որին իր կարճահասակության համար Կռճին Ակոբ էին ասում: Եվ նա դպրոցում գրվում է Կռճինյան ազգանունով: Բայց դասընկերները սկսում են ծաղրել նրան` կանչելով Կռճիկ, Պռճիկ, Մռճիկ, Տռճիկ: Դա դաս է լինում նրան, որ Կեդրոնական վարժարան նոր ազգանունով ընդունվեր: Գրաբարյան կռճիկ բառը թարգմանելով աշխարհաբար աճառ բառով` Կեդրոնականի փաստաթղթերում գրանցվում է Հրաչյա Հակոբի Աճառյան: Կեդրոնականում նրան դասավանդում են անվանի մանկավարժներ, գրողներ ու գրականագետներ, հոգեւորականներ ու երաժիշտներ: Այստեղ նա սովորում է 4 տարի` համալրելով իր լեզուների պաշարը եւ խորանալով սովորածների մեջ: 13 տարեկան պատանին արդեն տիրապետում էր 8 լեզուների: 1893թ.-ին Աճառյանը ավարտում է նաեւ այս կրթօջախը: Բայց ուսումը շարունակելու ձգտումը չի լքում նրան: Նա արտասահմանում սովորելու մասին էր երազում եւ շուտով հնարավորություն է ստեղծվում Սորբոն մեկնելու:
-
The following is an excerpt from a biography of Ajarian. See the full article in the LANGUAGE Section under Հրաչեա by SAS; ====== "Հենց այս վարժարանում էլ կնքվում է նրա Աճառյան ազգանունը: Քանի որ մահմեդականներն ազգանուններ չունեն, հետեւաբար ապրելով նրանց մեջ` հայերը եւս կարիք չեն զգացել ազգանուններ գրանցելու, փոխարենը նրանք կոչվում էին իրենց անուն հայրանուններով: Սամաթիայի դպրոցում Հրաչյան մատյաններում գրանցվել է Հրաչյա Հակոբի: Սակայն օրերից մի օր դպրոցի հոգաբարձությունը մտածում է, որ ավելի ճիշտ կլինի աշակերտներին ազգանուններով գրանցելը եւ առաջարկում է բոլոր աշակերտներին ծնողների միջոցով որոշել, թե իրենք ինչ ազգանուն պետք է կրեն: Հրաչյայի հայրը որոշում է տղային տալ իր հոր` Հարությունի անունից կազմված ազգանուն: Բայց տղային դա դուր չի գալիս, քանի որ երկար էր եւ շատ տարածված: Հորաքույրը առաջարկում է գրվել իրենց նախնիների անունով` Հյուպրյուքյան: Դա էլ անբարեհունչ էր: Այդ ժամանակ նա որոշում է օգտագործել հոր մականունը, որին իր կարճահասակության համար Կռճին Ակոբ էին ասում: Եվ նա դպրոցում գրվում է Կռճինյան ազգանունով: Բայց դասընկերները սկսում են ծաղրել նրան` կանչելով Կռճիկ, Պռճիկ, Մռճիկ, Տռճիկ: Դա դաս է լինում նրան, որ Կեդրոնական վարժարան նոր ազգանունով ընդունվեր: Գրաբարյան կռճիկ բառը թարգմանելով աշխարհաբար աճառ բառով` Կեդրոնականի փաստաթղթերում գրանցվում է Հրաչյա Հակոբի Աճառյան:"
-
ԿԱՀ ԿԱՐԱՍԻ Furnture? ԳԱՀ եւ ԿԱՐԱՍԻ “gah/throne and chair/ kursi/karasi”? Why in the Armenian “chair” is “ator/աթոռ” Johannes will tell us. Please be forewarned, it is not pretty. This item was prompted when in another site I saw someone speak about “kursi/քուրսի”. I didn’t know that word was so widespread in “Russo-Pers-Armenia”, Eastern Armenia. See kursi-tonir here; http://hyeforum.com/index.php?showtopic=19150&view=&hl=kursi&fromsearch=1 http://hyeforum.com/index.php?showtopic=15730 http://hyeforum.com/index.php?showtopic=18633&view=&hl=karasi&fromsearch=1 The Arabic speaking children played a game of “kursi-karasi” where they formed this and a third person would sit on it. Kursi-karasi http://www.fotosearch.com/bigcomp.asp?path=UNP/UNP126/u15824980.jpg Once again the Ajarian site has been blocked asking for membership and password. So I will type from the hard copy. Here is why I may have an argument with him. Here he totally ignores and dismisses that some have suggested the origin to “գահ/gah /throne”. Once again, here he dismisses the very obvious . Նա, բոլորովին ժխտել եւ հակասէլ է երբ ոմանք առաջ են արկել որ այդ «ԳԱՀ» ի մի տարբերակ է: He goes into lengths to avoid the obvious Arabic “karasi” plural of “kursi/chair”, and brings in do you see the connection of a chair to a pitcher? Shall we sing Կուժ առա ելսարը Կարասն առայ ելայ սարը? Աթոռն առայ ելայ սարը? The modern Farsi word for furniture is مبل , and the dictionary does say it is from the French “meubles” or the Latin “mobile/mobilia”, movable, in contrast to “immeuble/immobile” unmovable. In the Armenian we use “shrazhakan/շարժական, the contents of a house v ansharzh /անշարժ/the building itself: My Persian dictionary says - (Note that it also mentions “thone/գահ”) Աթոռ, Մայր Աթռռ, աթռանիստ, աթոռակալ, աթոռի կռիւ:*** Of course, we know that “kursi/qursi” is based on the word “char” qautre /four. Consider the English word “chair’, I.e meaning four legged, quadruped/chorqotani/չորքոտանի: ** We will assume that it is a native Persian word as it does not qualify it. ***Յովհաննէս, խնդրեմ մես գրիր «աթոռ» ի մասին , որ երբեմն այդքան ալանմեղօրէն հաճելի չէ: I’ll give you a hint. Աթոռ = նստարան, բնական պէտքի աման:
-
Dear Louise. Please allow to make a tasteless and smelly joke. Why do Italians dont catch the flu? Because no one will allow them to get close enough, as their basic cuisine is alia olio(garlic and oil) and pasta fazoul. ** No wonder their airline is named "Al-it-ALIA" http://www.foodnetwork.com/recipes/emeril-lagasse/aglio-e-olio-recipe/index.html My great aunt, born in Marash, married into Marseille once told us that during WW! The medics only weapon was garlic as they discovered that the only survivors of the days epidemics like typhus was those who ate garlic. ** Btw. The correct Italian phrase is pasta fagioli/fazioli like in fasoulia. Some of us know it as lobi lubia. And, I thought lobby was the anteroom of a hotel or state capitol where all propaganda/gaka is spread. Pasta Fazool: http://ivonnesalazar.files.wordpress.com/2009/01/soup.jpg
-
ՏԱՊԱՆ/Tapan Even if this may be best posted under the category of Language, feel free to quote . --- In another thread here; http://hyeforum.com/index.php?showtopic=23785&pid=264084&st=0entry264084 We spoke about how “tap/տապ” , how it means “flat/տապակ/տափակ” and “տափաստան/flatland”, even “տապակ/frying pan and plate/dish”. We did not go far enough to “ տապան/tapan” as in Noyan Tapan/Նոյեան Տապան, Noah’s Ark. Below, from the Armatakan, see that ՏապանTapan also means “box”, mainly a box for human remains. We will get back to this. See what “ossuary” means, i.e “a box of (human) bones”. *** Above we se that it also refers to Արկղ; Neither of the above internet versions go far enough, to show that in the Persian “tapani” means box, or that word has spread from the Armenian all the way to Georgian and beyond. The most interesting is that at times “տապան/tapan/տապանաքար” is written as “damban/դամբան” , i.e grave/գերեզման and “գամբանագիր/dambanagir”**** means grave inscription and “դամբանաքար/dambanaqar” means gravestone. Or that “tampanak/տամպանակ” means the small box/bag for collecting alms, donations at the church. Neither does it go far enough to show that at times “Արրկղ” means treasure box. See “արկղակալ” to mean treasurer. The most interesting is that ԱՐԿՂ shares with the Latin arceo/arcio/arch, once again, a funerary box, and the English Ark as in Noah’s Ark/box.** ** I just saw somewhere that some people call Ararat Aghri Dagh, that it means the “Mountain of the Ark”. At first I was fuming as to how some “credible? “turkophile/judophile”sources would say that . Then I thought about the Armenian word “arkgh/արկղ”, aside from the fact that mountain is called ”aghri” based on the Armenian village of “Agori/Aghori”. To once again remind us. The Armenian word “Aghori/aghouri/աղուրի” means “grapevine”, or the reburying the roots of an existing plant to propagate it. ***Remember? Some time ago a hrya conman, hoaxter declared that they had found the “ossuary”, the stone box of Jesus‘ bones, which later was found to be a hoax. What else to expect from the heirs of the holo-hoax ? **** See the Hanragitaran "dambanacir/դամբանագիր" and "dambanaqar/դամբանաքար", many equate it to "shirmaqar/շիրիմ- ա-քար". Does it rhyme with "khachqar/խաչքար"?***** ***** What does "shirim/շիրիմ" mean?
-
This is all snokescreen.Playing"football" with te Armenians. Democrat v Republican and visa versa. Remember when Ms Pelosi threatened the then Republican president, in the thick of the Iraqi Fiasco when the furks denied access, to congressionally resolve the Armenian G? Where is she now? And, now it is the turn of a Republican Senator MCain to embarass a Democrat preident? Where do we stand? Are we a Pelosi Democrat or a Republican McCain? There have been a dozen and a half of them D'and R's since 1915. Which of them have spoken the truth? Which of them have not smelled the smell of furkish lira? Is it because lately McCain has not received his monthly prostitutional allocation of furkish delight?
-
What the hell business does Sevan have writing in Zaman? Has he not heard of ZHAMANAK/ԺԱՄԱՆԱԿ? Speaking of AVANAK
-
Sometime ago when the furkish soldier did not know his left from his right, they would place an onion in one hand and a garlic in the other, the sergeant would call սոխ -սխտոր/սողան- սամրսախ. http://ppil4.files.wordpress.com/2009/03/onion.jpg http://www.stumblerz.com/wp-content/uploads/2009/09/garlic.jpg How come nobody talks about the miraculously curative properties of onions, Allium Cepa, literrally Onion head/Սոխ գլուխ? ----- This is from a book printed in Beirut 1998, ՀՐԱՇԱԳՈՐԾ ԲՈՅՍԵՐ ԵՒ ԿԵՆՍԱՆԻՒԹԵՐ, Miracle (plants) Herbs and Vitamins. The author Ruben Kiulkhanjian obviously is francophone, a pharmacologist, graduate of the French University of Beirut. === AIL - ՍԽՏՈՐ Allium Sativum Գործածուող բաժինը միջուկին հունտը (Skip, skip where he talks about the Garlic pills and their weight and dosage, and their 1.3% of Alliin) http://www.diet.com/products/000076.jpg Սխտորը հինուց տարածուած էր կենդրոնական Ասիոյ մէջ, եւ Եգիպտացիներու կողմէառատորէն կը գործածուէր: Սխտորը սննդաղէննեէուն մէջ տեւական ներկայութիւն էր եւ կը տրուէր բուրգերու շինութեան աշխատաւորնէրուն, կանխելու որեէւէ հիւանդութեան տարածում: Ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են որ սխտորը իր բուժիչ յատկութիւնը կը պարտի Alliin կոչուող ծծմբային նիւթին: -Սխրորը կե նուազացնէ իւղերու(Cholesterol, Triglyceride)) քանակ արեան մէջ , նուազեցնելով վատ տեսակի քոլեսթերոլը(LDL) , եւ բարձրացնելով լաւ տեսակին (HDL): -Սխրորը ունի նաեւ տարբեր յատկութիւն մը, կարգիլէ արեան կարմիր գնդիկներու խտացումը որ պիտի կազմէրարեան շրջանը դժուարացնող ազդակ մը: Այս ազդեցութեան զօրութիւնը հաւասար է ԱՍԲԻՐԻՆ ին(Antigregant, anticoagulant): -Սխտորին երրորդ յատկութիւննէ արեան ճնշումի(blood pressure) նուազումը: Լայնեցնելով արեան երակները, սխտորը կը բարելաւէ արեան հոսքը մասնաւորապէս ոտքերու երակները, փաստօրէն սխտոր գործածող անձը աւելի լաւ կը քալէ: -Նորագոյն ուսուննասիրութիւնները ցոյց տուածեն են որ սխտորը կը նպաստէ բեղնաւորման պաշտոնին, բազմապատկելով արակա սերմի կազմը(sperm count): -Չորցուած սխտորի փոշին աղիքներուն հանդէպ պւնի հականեխիչ յատկութիւն, կը վանէ որդերն ու սունկեը:ը(worms and fungi): -Դեղարանին մէջ ծախուող սխտորի դեղահատները չունին անհաճոյ հոտը, եւ առաւել, Alliin ը չազդուիր կամ չի քանդուիր ստամոքսի թթուէն(gastric acid), այլ կը հասնիաղիքներուն պահելով իր ամբողջական ազդը: ----- Note; Above I omitted many utiun/ութիւն endings as much as I could. The author needs to learn pure, basic and cocise Armenian. I also added some Latin English definitions in parentheses.
-
Azat, you fish head!. I always knew there was something! fishy about you! Ձուկը գլխէն կը հոտի No, no , we know who the real fish head is.
