Johannes

There are Assyrians living in the Republic of Armenia. Are they Semitic? Or Arians? It seems to me that they are Arians. Love them, as you can love your self.

We must be flexible with us, and with others. I cannot imagine, that human being can kill other human being because of his color or origin. Imagine your self in China, if Chinese people think like you. The world is becoming close to each other. You may need a help in a desert, then if a Negro helps you, will you refuse his help? Because of his race. Then you will be shy because of your thinking. We the Armenians must be human beings, then other things. Do not hate others. We have a big struggle for other issues. We cannot engage our minds with "Arian" and "non-Arian" theories. "The Aryanism" for me is a feeling. There is nothing sensual. Who are the Arians? Please, let this Terms for literature for arts. It is not useful for politics.

[size=3]All ideologies crashed, including them the faiths (which are composed by clerks like me, you, or other human beings (. There is nothing more important than the life of humans. Adolph Hitler, he caused the Second World War. Because of his stupid mind more than 8 million "pure Arian" Germans died. Because of the fuehrer more than 20 million soviet citizens died, (most of them were "Arians", including them about 200000 Armenians. 22500 Armenians from mountainous Karabagh only, went to the war but did not return. As I said, Nazi stupid ideologies caused the war. Because of that war more than 20 million "non-Arians" settled in Europe, when they went there as workers. Those Russian skinheads are stupid. No one raped Russian (Slavs, and other Arians) whores. They, the whores did and still doing their job all over the world. Any one can rent a whore’s body by a few dollars. A strong Russian government only can rescue the Russian nation. Moreover, a strong Armenian government can rescue the Armenian nation. No more.[/size]

Պատասխան զրպարտութեանց Առաջին Աշխարհամարտին տեղի ունեցածը, եթէ միայն քաղաքացիական պատերազմ լիներ, այսօր Արեւմտեան Հայաստանն ու այլ Հայաբնակ վայրեր դատարկուած պիտի չի լինէին Հայութիւնէ։ Բոլոր երեւոյթները կը փաստեն, որ տեղի ունեցածը կանխամտածուած և ծրագրուած և իրագործուած է ՊԵՏՈՒԹԵԱՆ կողմէ։ Թուրք և քուրդ ժողովուրդները պիտի չկարենային իրագործել ՑԵՂԱՅԻՆ ՄԱՔՐԱԳՈՐԾՈՒՄ մը եթէ պետութեան նեցուկը չունենային՝ ոճրագործները բանտերէ արձակել, թեշքիլաթը մախսուսիէ կազմել, հետեւողականօրէն ստուգել ջարդերու գործադրումը և թերացող պաշտոնեաները պատժել եւ այլն։ Պատերազմի ճակատէ շատ հեռու բնակող (Արեւմտեան Հայաստան, Կիլիկիա, Փոքր Հայք, Անատոլիա, Թրակիա, Միջագետք) Հայեր՝ աքսորուեցան, ճանապարհին ոչնչացուելու համար։ Պատերազմին Հայութիւնը տուաւ, իր տղամարդոց մեծամասնութիւնը՝ Օսմանեան բանակին ծառայելու։ Անոնք քաջաբար կռուեցան ընդդեմ Անգլիական և Ռուսական բանակներուն, հաւատարմօրէն կատարելով, իրենց քաղաքացիական պարտքը։ Դասալքութիւնը աննշմար էր, մինչեւ կոտորածներու լուրերը հասնէին։ Մինչ այդ Օսմանեան բանակի բարձր հրամանատարութիւնը, կարգադրեց՝ զինաթափել Հայ զինուորները, իբրեւ թիկունքային աշխատանք կատարելու։ Անոնք անօթի պահուեցան, ուժաթափուեցան և ոչնչացուեցան։ Այսպէս Հայութիւնը իր առնական ուժէն զրկելով աւելի դիւրին պիտի լիներ, ոչնչացնել մնացեալները՝ կիներ, երեխաներ, ծերեր ու աղջիկներ։ Այդպէս ալ եղաւ։ Դաւաճանութեան մեղադրանքն ալ զրպարտութիւն է։ որովհետեւ, եթէ Հայութիւնը դաւաճաներ Օսմանեան պետութեան, պիտի ապաւիներ աւելի հզօր պետութեան մը, բայց այդպիսի պետութիւն մը կամ ոյժ մը չկար։ Հայութեան լաւ յայտնի էր Ցարական Ռուսիոյ և միւս Եւրոպական պետութեանց երկդիմի քաղաքականութիւնը՝ Հայաստան առանց Հայու։ Ապա թէ ոչ, ինչով բացատրել յաղթական Ռուսական բանակի եւ Հայկական կամաւորական գունդերու նահանջը Վասպուրականէն 1915-ի գարնան։ Խօսքը տանք ականատես, կամաւորական բանակի զինուոր, Ասլան Ստեփանեանին.-(Ռուս բռնապետական կառավարութեան հայահալած եւ հայատեաց վաղեմի քաղաքականութեան բնական շարունակութիւնն էր Վան-Վասպուրականի հայութեան դէմ նիւթուած դաւադրութիւնը, որի արդիւնքը եղաւ 1915-ի Յուլիսեան նահանջը։ Վան-Վասպուրականն օսմանեան բռնակալութիւնից ազատուելուց յետոյ, ինչպէս յսյտնի է, Վանում ստեղծուեց հայկական կառավարութիւն՝ վարչական բոլոր բաժանմունքներով։ Գաւառներում նշանակուեցին գաւառապետներ բոլորն էլ հայեր։ Իսկ նահանգապետը Արամն էր։ Ժողովուրդը թէ Վանում եւ թէ գաւառներում լուծուել էր ստեղծագործ աշխատանքի։ Կեանքը վերակենդանացել եւ օրէցօր մտնում էր լաւագոյն պայմանների մէջ։ Հայութիւնը իրեն համարում էր տէրն ու ղեկավարը իր ազատագրուած հայրենիքի, որին իր եղբայրական, նիւթական ու բարոյական աջակցութիւնն էր ցոյց տալիս Կովկասի հայութիւնը։ Ռուս զինուորական եւ քաղաքացիական Իշխանութիւնները շատ լաւ ծանօթ էին հայութեան քաղաքական ձգտումներին եւ ցանկութիւններին։ Նրանք չէին կարող յանդուրժել, որ գոյութիւն ունենար ազատ եւ անկախ Հայաստան, որի հիմնաքարն արդէն դրուել էր Վան-Վասպուրականում։ Դարեր շարունակ, մեծն պետրոսի կայսրի ժամանակներից, հայերը միշտ էլ չարաչար կերպով շահագործուեցին ռուսների կողմից եւ միշտ էլ տուժեցին։ Ռուս բռնապետութիւնը հայութեան եւ Հայաստանի նկատմամբ մէկ ծրագիր ունէր միայն, այն է՝ «Հայաստանն առանց հայերի»։ Ռուս բռնապետական կառավարութեան հայահալած եւ հայատեաց քաղաքականութեան ուժեղ փաստերից մէկն էլ Հայ կամաւորական Զօրագունդերի լուծումն էր։ Ասլան Ստեփանեանի յուշերը, Թեհրան 1956) Անոնք սակաւաթիւ արեւմտահայ որբերու և Վանեցիներու փրկութեան հասան, որոնք յետագային արեւելեան հայաստանի ճանապարհին ցուրտէ, սովէ եւ հիւանդութիւնէ մահացան հարիւր հազարներով, շատերն ալ կանգ չ՚առնելով շարունակեցին ճանապարհը դէպի ռուսաստանի խորքերը եւրոպա եւ ամերիկա այս անգամ ենթարկուելու ուծացման՝ սպիտակ ցեղասպանութեան։ Ինչով բացատրել, Ռուսահայ զինուորներու (որոնց թիւը 200 000-էն աւելի էր) Եւրոպական ռազմաճակատ ուղարկումը, փոխանակ թուրքիոյ դէմ ուղարկելու։ Հայութիւնը պարտուեցաւ չարաչար, որովհետեւ որպէս փոքրամասնութիւն, Թուրք պետութեան, և Թուրք-Քուրդ մեծամասնութեան մէջ չէր կրնար վերոյիշեալ մեծամասնութիւնը կոտորել, այլեւ Ցեղասպանութեան ենթարկել, այդպիսի նպատակ ալ չունէր։ Հայութիւնը ներկայութիւնը խոչընդոտ էր թուրանական ծրագիրներու իրագործման ճամփու վրայ, և այդ արգելքի վերացման ամէնանպաստաւոր պահը ընդհանուր պատերազմն էր։ Հայութիւնը անզօր ու անտէր էր։ Պետութիւն մը չկար, որ սրտցաւօրէն պաշտպանէր Հայերը։ Արժէ յիշել, որ Արցախի պատերազմի ընթացքին, օզալը մի քանի անգամ սպառնաց Հայաստանին, յիշեցնելով Եղեռնը։ Յովհաննէս 4-3-2000

Ապրիլ 24-ը յատկացուած է Հայութեան պատմութեան ծանրագոյն կորուստները սգալու։ Բայց ամենամեայ ձեռնարկները սգահանդէսները հսկումի երեկոները, կարծէք քիչ մը բովանդակազուրկ դարձած են։ Ձեւակերպութիւն, ծէս, կամ աւանդութեան մը յարգում։ Իրօք շատ ծանր է Ցեղասպանութեան բեռը, մեր ժողովրդի վրայ։ Ան տակաւին իր վնասակար ազդեցութիւնը կը ներգործէ մեր վրայ։ Որքան, ալ անհաւատալի թուայ ոմանց։ Ներկայիս Սփիւռքի և Հայաստանի մէջ բնակող Արեւմտահայ ծագումով Հայերու մեծամասնութեան մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը հրաշքով կամ դիպուածով փրկուած են թուրքի դանակէն։ Եթէ տեղի չունենար Ցեղասպանութիւն, այսօր Արեւմտահայութեան քանակը ամէն հաւանականութեամբ 25 միլիոնէն պակաս պիտի չլիներ, նկատի առած այն ժամանակուայ Հայութեան բնական աճը։ խևխփ-ին Օսմանեան կայսրութեան տարածքին բնակող Քուրդերը կը հաշուէին մօտ 1,5 միլիոն։ Նոյն պետութեան սահմաններէն ներս Հայութեան թիւը 2,5 միլիոնէն աւելի էր։ Այսօր նոյն տարածքին մէջ քուրդերուն քանակը գնահատուի աւելի քան կը 25 միլիոն։ Եթէ Ցեղասպանութիւն տեղի չունենար Հայութիւնը իր պապենական հողերու վրայ, սեփական մշակոյթով ապրելու աճելու, զարգանալու հնարաւորութիւն ապահուած պիտի լիներ։ Իսկ բարոյական կորուստները, որ ունեցաւ Հայութիւնը, շատ աւելի ծանր են։ Ահա այս մասին քիչ մը խոկալ պէտք է Ապրիլի 24-ին։ Թրքական տեսակէտը Ցեղասպանութեան վերաբերեալ Թրքական տեսակէտը, որքան ալ անընդունելի լինի մեզի համար, այսուհանդերձ, պէտք է նկատի առնել։ Անոնք կը խտանան ներքոյիշեալ տողերու մէջ։ •Պատերազմի ընթացքին Հայերը դաւաճանեցին Օսմանեան հայրենիքին։ •Տեղի ունեցածը քաղաքացիական պատերազմ էր, և բնականաբար զոհեր եղան երկու կողմէն ալ։ Ո՞ր պատերազմին զոհեր չեն լինիր։ •Պատերազմի վտանգէն փրկելու համար Հայերը տեղափոխուեցան աւելի ապահով վայրեր։ Իսկ իրենց ունեցուածքը և գոյքերը, առնուեցան պետական հսկողութեան տակ։ •Ոչ թէ Թուրքերը Հայերուն կոտորած են, այլ Հայերը Կոտորած են Թուրքերուն։ Նախքան հերքումը վերոյիշեալ զրպարտութեանց, կ՚արժէ յիշել, կողմերուն դիրքերը նախքան Ցեղասպանութիւն։ Ա կողմ։ Օսմանեան կայսրութիւն Աշխարհի հզօրագոյն պետութիւններէն մէկը, աւելի քան 500 տարուայ պետական-վարչական փորձառութեամբ, ոստիկանութեամբ, բանակով, ծովուժով, հաղորդակցութեան միջոցներով, զինամթերքով։ Բ կողմ։ Արեւմտահայութիւն Համիդեան և Ադանայի ջարդերէն դեռ չի սթափած, մեծաւ մասամբ անզէն և գրեթէ բոլոր նահանգներուն մէջ, փոքրամասնութիւն կազմող ժողովուրդ մը, Թուրք և Քուրդ մեծամասնութեան քով։ Բացառութիւն էին Վասպուրականի եւ Բաղէշի կարգ մը գաւառները, որտեղ Հայեր մեծամասնութիւն էին տակաւին։ Իսկ մնացեալ նահանգներուն մէջ ազգային առումով Հայեր դարձեալ մեծամասնութիւն էին եթէ Թուրքերն ու Քուրդերը տարբեր ազգեր համարենք։ Բայց այդ ժամանակ անոնք մէկ ազգ կը համարուէին, ուստի մարդահամարի, որպէս արդիւնք, Հայք փոքրամասնութին կը նկատուէին։ Արժէ շեշտել, որ Հայեր կոտորելու գործի մէջ թուրք և քուրդ ժողովուրդները, միակամ էին հետեւաբար մէկ ազգ համարուելու իրաւունք ունէին։ Մշակոյթով և քաղաքակրթական մակարդակով Հայք անհամեմատ բարձր էին քուրդ ու տաճիկէ՝ (իմա թուրքէ)։ Կողմերու այս հպանցիկ համեմատութիւնն իսկ բաւարար է հերքելու Թրքական զրպարտութիւնները, և հաստատելու Հայոց Ցեղասպանութիւնը։

Dear Ari, Your ideologies must gather or collect the armenians as much as you can. You must not separate them. I Like Garegin Njdeh.

If I believe to your veracity, then I let my all works and teach you the story of your ancestors, how they killed and relegated our ancestors. If you are truthful, you can search. However, you are not. You just aim to anger me. I told you if we did not genocided. We (Armens who were under the occupation of Othman) would be (oladjaktik) at least 25-30 Million. I will not Ignore you I will discuss you until you flee or accept the incredible crime of your country and your folk did. You never talk about the republic of Armenia (10% maintained from our historical country) with respect. You aim to kill all the Armenians there, here, and everywhere. You! Are blockading my beautiful Hayasan. You! Are giving Armenian republic warnings to contract to let azeries kill what maintained in my beautiful Artsakh. You are occupier. You occupied Cyprus. You occupied Galatia. You occupied Phrygia, you occupied Lydia, and you occupied Capadocia. You occupied Pontus. You occupied Cilicia. You occupied Bytania. You occupied Mesopotamia. You occupied Armenia. You occupied Tracia and called it D. Rumeli. You occupied Constantinopolis and called it Istanbul. You occupied Macedonia and called it B.Rumeli. Then you killed every one do not speak your language. You killed every one do not pray like you. You killed every one to free lands for new turks, settlement. Now you want to enter Europa. I wonder if Europeans watched the films of your Boz Kurts. The films of Djuneyt arkin, Kara murat and so on. I wonder if Europeans hear what you talk within you about Europeans, about Armenians. You are the masters in teaching racism and fascism. Nazis learned from you. I heard many times your leaders said "Avrupayi feth ededjeyiz" (we will conquer Europe). It is helal for you Europe. For what I mentioned above, you must be more polite with others. First of all with Armenians, the with others. You must never say that you did that because of that or because of this. Keep your causes to .... No one gave you the permission to kill millions, whom our god created. You did not create them to take back their lifes. Do you live in the shore of Black Sea? Do you eat fishes? Do you know the fishes of black sea grew by eating the catafalques of our babies and their mamas? You must bow and cry because of your crimes.

It is not ethnic cleaning. In normal situations we would be about 25-30 millions. It is Genocide.

Also a little more, You are the traitors not we, you gathered the males to send them to war, which you entered in it, and then you killed the others by different ways. You caused what happened to the country not we. You were the reason you were the actors, you were the players not we. We were citizens you were state, we were farmers, you were army, we were craftsmen, and you were senors. We were artisans you were soldiers. We owned our jobs, our fates you owned guns, ammunition, naval, gendarmeries, posts, communications. We wished better life, safety, you wished grandeur. We wished our daily bread, you wished more wars that translated by amissions, by ruins. Do not blame us if we cannot forget, because we are still carrying the ballast.

Dear Irmen, The Avatar is from Corel draw. I know it is Celtic symbol. I can give you it if you want. However, I will change it from time to time. I do not have European ancestors, but I look alike them. A little more to my Turk friend, You want me to forget because you won by the Armenian Genocide, but i lost much, too much. You won what does not belong to you, but I lost what belongs to me. I do not hate you, but I am sad because of lovely neighbors I have like you. I am not happy because I belong to a genocided people, and I am not happy with talking sad realities. I can not forget, because some one pinched my sky, someone filched my land, my soils, my gardens my forests my mountains my valleys my rivers my lakes, my nature. I lost my expanses my aerospace. I lost what is underground and what is upper ground. You captured my future. You kidnapped my happiness. You annihilated my heritage, you destroyed my houses, and you exterminated my beautiful monasteries, my scripts. You took my opportunities in life; you took my chance of prosperity. You made generations be sad, you made my people forget his own language. You made my boys far from my girls and my girls far from my boys. You separated kids from their mothers, and mothers from their kids. You separated men from their wives, and wives from their men, you made parents to watch their children slaughtering. You made grandfathers and grandmothers die after the killing of their grandchildren. You made mothers to throw their kids to rivers. You made mothers to let their babies at edge of roads. I know what you think, and how you think. I know the way of thinking of your. I know what you will say, and what you want to say. I know from where you came, and where you want to go. I know your history, which is covered to you. Your acceptation of Genocide may will not give me anything personally, but may be that make your neighbors are with more comfort. You want me to forget, but you are still giving me applications that we must forget, we must leave Artsakh, what else? You are living in my house, you are gathering fruits from my gardens, you owned my kids my girls my arts. You changed my churches to other things; you are still damaging my feelings with your silly demands. You do not have license to talk or discuss about human rights, about democracy, about peacekeeping, about negotiations, about international society, about humanity, about faiths, about values until you admit, until you apologize, until you regret, until the contrition. Then may be my folk forgive you.

Who and what caused the end of our own kingdom assisted in the big crime the Armenian genocide. We Armenians and especially the governors, politicians must read our ancient and nearer history to obtain conclusions. Who are the guilty? for absence our kingdom. The Armenians and especially the ruler class, clans with their egoist acts. At that time, the meaning of nationality and patriot is how they will ban other clans; how they would gather more assets. Who is Ashot? The founder of Bagratian Armenia, he is a successful Vasak. Who is Vasak he is an abortive Ashot. There are no bad and good, there are no white and black, there are realities and realities. Who are our historians? They are the speakers of their masters, Bagratounies, Artsrounies, Mamikonians and their hellenophil Christian party… and so on. Were those Armenians? By meaning of that nowadays meaning of that name. I doubt. The national and patriotic feelings at that time was tied with the interests of that clan and with the area which they inhabits that all the problem. Before we became a strong nation and a strong kingdom, Italians (Roma), Persians began to crumb us. Rarely did we have great governors. Others had. We are the most damaged nation who struggled for keep, to continue the existence, for the independence. Others get it as a present. Like mid Asia countries. Vladimir Ilyich, the greatest traitor of Russian nation and Russia, gave republics to those mid Asian mongoloid clans, who never imagined that they would gain independence. Moreover, our God gave them the biggest barrage of fuel and gas. Then those nomads would become the richest nations, the richest countries without irking. I wonder, I ask our lord, the creator. Why Armenia is rich by rocks and pains? Mnatsek Barov Good wishes

I know that there are respectable turks, kurds. I believe to peace. But please do not tell me to forget. I will die with my pains. Allow us, remember our victims our pains.

My grandpa was the biggest son of his parents. He did not know any Armenian word, except "Barlos" (good morning). Although he belongs to a famous family, but the economic situation was not fine. He went to a Turkish craftsman and worked within his workshop, as a copper bucket maker (kazandji). He did not belong to any political party. When First World War began, he mobilized to defend his country, the Ottoman Empire, his own country. Three years of fighting against the British in Baghdad then 3 years of captivating in Egypt. He never asked his chiefs any opportunity for any vacation. He asked his chiefs, who are those? When he saw convoys of wretch people. They said that those are gypsies. Do not care. After cease fire and negotiations between the alliance forces (Britain, France) and the Ottoman empire My grandpa turned back to his town, Antep. He did not found his parents, six little brothers, his uncles, aunts, and their sons. All of them went to desert, but they did not turn back. Later he knew how the guardians of convoys killed them.

If you eager in discussion let us discuss about dolma, sarma, but please let us all to live in peace do not discuss me about Armenian Genocide, because it is confirmed, but if you are frank, ok I can discuss with you, but please do not befoul the memory of our victims. Covered history of you is well known. If you eager in discussion let us discuss about dolma, sarma, but please let us all to live in peace do not discuss me about Armenian Genocide, because it is confirmed, but if you are frank, ok I can discuss with you, but please do not befoul the memory of our victims. Covered history of yours (our) is well known. Let me remind you, before some years how some Turkish writers and thinkers there in Sivas had been burned? Because of their belief (atheism, socialism) Are you proud of Aziz Nesin? Who killed him? Do you know the story of "kuyudju Murat Phasha"? Once there was Turkish revolt against the government. That Ottoman general (K.M.P.) could not found the mutineers he decided to bury all the inhabitants of that village. Do you know why some Armenians carry guns? To save their families. Do you know why some (very little) Armenians carried guns? Because the rate of Armenian population decreased from 70% to 23 % or 43% or 38 % during 30 years. Because the rate of Armenian population in their own home decreased from 99 % to 23% or 43% or 38% during 200 years, comparing in which province they lived. Do you know how the rate decreased? Let me do not tell you. It was the policy of empire, to decrease the rate of Armenian population in eastern provinces. Do you know that there is a map, Ottomanish map where eastern provinces are mentioned as Armanistan? Where had gone that Armanistan? Who is good Armenian for you? Who gives you his neck while you want to cut it? Most Armenians had done it.

You parallel between a strong empire and its citizens, you parallel between 30 people killed by terrorists or freedom fighters, and between millions. You do not see anything wrong with relegating millions.

Donkey head, you parallel between dead of soldiers, who went to fight, and dead of families because of their ethnicity.

No aerial guns, no defence. Armenia must crafts her guns

I do not believe any others will defend our republic.

Armenia must begin to construct aerial defense guns factories, like jets, missiles, rockets.

Ñ Լաւ կեանքի պայմաններ փնտռելով Ամերիկա, Եւրոպա եւ Աւստրալիա կը գաղթենք, յետոյ այդտեղէն հայ դատի համար պայքար կը տանինք։ Ազգային եւ մարդկային իրաւունքներու համար մղուած պայքարին մէջ հողը եւ վայրը մեծ նշանակութիւն ունին։ Մեզ կոտորեցին եւ Ցեղասպանութեան ենթարկեցին, որովհետեւ մեր պատմական հայրենիքի եւ անոր անմիջական միջավայրին մէջ կը գտնուէինք համախումբ եւ աւանդական կենցաղով։ Հայ անհատը ամերիկայի հողին վրայ ոտք դրած պահին ինքնաբերաբար իր հայկական ինքնութիւնէն քիչ մը կը կորսնցընէ եւ այդ կորուստը դանդաղօրէն կը շարունակուի՝ հզօր, քրիստոնեայ եւ ձուլող ամերիկայի մէջ։ Ի՞նչ հայապահպանութիւն, երբ օր ըստ օրէ հայ լեզուն կը պարտուի այդ երկիրներուն մէջ։ Պատմական հայաստանի բնութիւնն ու միջավայրը իրենց հզօր ազդեցութիւնը ներգործած են Հայ Մարդու նկարագրի վրայ, եւ առանց այդ բնութեան ներգործութեան հայու նկարագրային գիծերէն մին կը պակսի։ Մենք արգելք էինք թուրանական ծրագիրին, երբ կը բնակէինք մեր հայրենիքի եւ անոր անմիջական միջավայրին մէջ։ Մենք վտանգ եւ սպառնալիք չենք մեր հայրենիքը բռնագրաւողներուն, երբ մենք կը բնակինք ծովերէ եւ ովկեանոսներէ անդին։ Մենք քշուած ենք մեր հայրենիքէն ակամայ. մեր թշնամիներու պարտադրանքով, սակայն յետոյ մեր կամքով ինչ ինչ երազներու տարուելով հարիւր հազարաւոր հայեր կայանէ կայան գաղթեցին դէպի արեւմուտք, դէպի վէրջնական կորուստ (հայկականութեան իմաստով)։ Ñ Մենք սուտերը շատ կը սիրենք, որովհետեւ այդ սուտերը կ՚արդարացնեն աթոռամոլ փանջունիներու գոյութիւնը։ Մեծ սուտերէն մէկն ալ՝ վերածնուած հայ ժողովուրդի սուտն է, որ ամէն Ապրիլեան սգատօներուն կը հոլովենք։ Տասնեակ հազարաւոր հայաբնակ գիւղեր, հարիւրաւոր հայաբնակ աւաներ, եւ հայաբնակ քաղաքներ, ամբողջ հայաստան մը համախումբ բնակող հայերով բնաջնջուեցան։ Այսօր ուծանելու ենթակայ գաղութներ ունինք արեւմուտքի ընդարձակ ափերուն վրայ եւ հետզհետէ անշքացող գաղութներ արեւելեան մի քանի քաղաքի մէջ։ վէրջնական կորուստէ փրկուած Panda-ներ ենք մենք եւ ոչ թէ վերածնուած հայութիւն։ Այսօր արեւմտահայ գաւառացիները, իրենց տարբեր տարազներով եւ բարբառներով ոչ թէ կարմիր գիրքի մէջ անցած են, այլ ի սպառ անհետացած են։ Հայութիւնը վերածնուած է սոսկ, արդի Հայաստանի հանրապետութեան տարածքին։ Վերլուծենք հասկնալու համար թէ ինչ կորսնցուցած ենք, եւ ինչ պիտի ըլլայինք. թիւով եւ որակով, եթէ երբեք Ցեղասպանութեան չ՚ենթարկուէինք։ Armenia was a fortress against the eastern waves. Who destroyed that fortress? Byzantium, the orthodox world. We genocided because we are not Orthodox (Chalcedonic), we are not Roman Catholic, we are not Muslim, we are not Hindu, we are not Buddhist. Now we are proud, because we are unique.

Շատեր պիտի առարկեն ըսելով, որ այդ ճանաչումը համակրանք եւ քաղաքական կշիռ պիտի տայ հայ ժողովուրդին եւ հայ պետութեան։ Միշտ պատրաստ ենք գործիք դառնալու կայսերական պետութիւններու արտաքին քաղաքականութեան մէջ, նախապէս բարենորոգումներու համար պայքարեցանք իսկ այժմ Ցեղասպանութեան ճանաչման համար։ Որքան միամիտ պէտք է ըլլալ, տակաւին հաւատալու համար արդարութեան։ Ցեղասպանութիւնը ճանչցուած է վաղուց եւ որպէս հատուցում կամ արդարութիւն մեզի տրուած է Սեւրի դաշնագրի սահմաններով հայաստան, սակայն մենք չ՚կարողացանք այդ դաշնագիրը իրականութեան վերածել, որովհետեւ բաւարար մարդ եւ ուժ չ՚ունէինք այդ պահին, իսկ այժմ ուն՞ինք բաւարար մարդ եւ ուժ։ Արդարութիւն թէ դաշնագիր. սուրի ծայրն են, բայց միայն հայկական սուրի։ Գոյութիւն ունեցող սեւրի դաշնագիրը իրականութեան չ՚կարողացանք վերածել, իսկ քեմալականներու. ռազմի ասպարէզի վրայ կերտած յաղթանակները վերածուեցան Լոզանի դաշնագրի։ Արդիօք հայերը իրենց սուրերը պարզ՞ած են, Հայ դատի հետապնդման համար։ Որեւէ հաստատութիւն հարցախոյզ կազմակերպ՞ած է Հայ դատի հետապնդման գործի մէջ սփիւռքի գաղութներու եւ Հայաստանի հանրապետութեան բնակիչ հայ ժողովուրդի պայքարի տրամադրութիւնը շօշափելու համար։ Համարձակութիւնը ունենանք, պարզ աչքերով տեսանելի սա երեւոյթը քննելու. Հայ ժողովուրդի մեծամասնութիւնը չի ապրիր հայ դատով, հայոց պատմութեան եւ կորսուած իրաւունքներու մասին անտեղեակութիւնը համատարած է։ Ծէս եւ յարգանքի պահ մը նահատակներուն. ոչ աւելին։ Լաւ կ՚ըլլար Ցեղասպանութեան ճանաչումը սկսիլ. Հայ ժողովուրդէն։ Եթէ Խանութպան մը չի գիտեր իր խանութի մէջ տեղադրուած ապրանքներուն արժէքը, չի գիտնար իր կորուստը, երբ խանութը կողոպուտի կ՚ենթարկուի։ Ամէն հայ գիտէ, որ թուրքը հայ ջարդած է։ Կորուստի մեծութիւնը հասկանալու համար պէտք է լաւ իմանալ հայոց պատմութիւնը, հայրենիքի աշխարհագրութիւնը, մշակոյթը, հոգեւոր եւ նիւթական հարստութիւնները, կորուստի մեծութիւնը հասկնալու համար պէտք է ունենալ զօրաւոր երեւակայութիւն՝ պատկերացնելու համար այդ ամէնի անհետացումը բռնագաղթերով, ջարդերով, Ցեղասպանութեամբ ամբողջ տասը դարերու ընթացքին։ Կորուստի մեծութիւնը հասկանալու համար, պէտք է մարդկային արժանապատուութիւն ունենալ։ Որեւէ անհատ, որ կը յարգէ իր անձը, իր պատկանած ազգի մշակոյթը, կը յարգէ իր ծնողները, իր նախահայրերը, չի ներեր կատարուած Ցեղասպանութիւնը։ Ցեղասպանութեան ճանաչման պայքարը պէտք տարուի իւրաքանչիւր հայի անձի հոգիին եւ միտքին մէջ նախքան տարբեր պետութիւններու ատեաններու մէջ տարուիլը։ Ինչ՞ու ներել երբ Ցեղասպանութեան վէրքերը դարմանող հատուցում չկայ։ Աշխարհի վրայ ոչ մէկ ուժ ժամանակը ետ չի կրնար վերադարձնել։ Եթէ նոյնիսկ աներեւակայելի գումարներ տրուին հայութեան, պատմական հողերով հանդերձ, ցեղասպանութեան վնասները հատուցուած պիտի չի ըլլան. քանզի Հայութեան բնական զարգացման ընթացքը ընդհատուեցաւ աւելի քան իննիսուն տարի։ Մեր զոհերուն թիւը այսօրուայ չափանիշներով, ոչ թէ մէկ ու կէս միլիոն է այլ քսանհինգ միլիոն։ Արդարութիւնը վերականգնելու համար պէտք է մարդկութեան զարգացումը իննսուն տարի ետ տանիլ, որպէսզի հայ ժողովուրդը կարողանայ արդարօրէն մրցակցիլ քաղաքակիրթ աշխարհին հետ։ Վերոյիշեալ պարագաներէն ոչ մէկը կը կատարուի կամ կատարող կ՚ըլլայ, մարդիկ նոյնիսկ կը ծիծաղին նման կարծիք յայտնողին։ Արդարութիւնը կարելի չէ լիովին վերականգնել նոյնիսկ եթէ հրաշքով աշխարհի ամենահզոր ազգն ու պետութիւնը ըլլանք, որովհետեւ ոչ մէկ ուժ կրնայ վերականգնել անմեղ երեխաներու կորսուած կեանքերը, կեանքեր, որոնք իմ կարծիքով գին չ՚ունին։ Մեր կորուստները անդառնալի են, հատուցում չ՚կայ. ուրեմն ինչ՞ու ներել։ Մենք զմեզ խաբ՞ենք, համոզուելով որ այժմեան թուրքիան տարբեր է, եւ հայաստանը անոր պէտք ունի արեւտուրը զարգացնելու համար։ Հայաստանի եւ թուրքիոյ համակեցումը անհնար է։ Թուրքական ժողովուրդներու եւ հայ ժողովուրդի խաղաղ գոյատեւումը անհնար է, ջուրի եւ կրակի նման, մէկի բնութիւնը միւսին կը հակասէ, եւ իրենց բնութեան պարտադրանքով պիտի ջանան մէկը միւսին ոչնչացնել։ Թուրք պետութեան եւ թուրք ժողովուրդի էութեանց մէջ կան նուաճելու ընդարձակուելու, նոր հողեր գրաւելու, իշխելու ձգտում։ Այդ ժողովուրդի թուական աճը կը հաստատէ այս միտքը, իսկ Հայաստանի հանրապետութիւնը իր ներկայի սահմաններով հազիւ պարփակէ կոտորակուած հայ ժողովուրդի կէսը, զարգացման սահմանափակ հնարաւորութիւնով։ Թուրքական բանակները. հայեր ջարդած են պարբերաբար, որպէսզի տեղաւորելու հնար լինի վերաբնակ թուրք ցեղախումբերուն։ Ցեղասպանութեան իրագործման նպատակներէն մէկը, թուրք ազգին համար ապահով հայրենիքի մը ստեղծումն էր։ Արդարեւ Բալկանեան պատերազմին չարաչար պարտութիւններ կրելէ ետք թուրք իշխանութեան քաղաքական մտածողութեան մէջ աւելիով ամրապնդուեցաւ միատարր հայրենիք ունենալու գաղափարը։ Երեկուայ նուաճուած իսկ այժմ պետութիւն կերտած. Սերբը Բուլղարը, Յոյնը միանալով, պատերազմ յայտարարեցին հզօր ոսմանեան պետութեան դէմ եւ յաղթեցին, գաղթական դարձնելով հարիւր հազարաւոր թուրք եւ ոչ թուրք մահմեդական բալկանցիներ։ Անատոլիան եւ Հայկական բարձրավանդակը թէեւ հազար տարի է ի վեր թուրքական իշխանութեանց ներքոյ կը գտնուէին, սակայն տակաւին շատ հեռու էին թուրքիա ըլլալէ, քանզի կարգ մը նահանգներու մէջ թուրքեր մեծամասնութիւն չէին։ Թուրքիան շարունակելով հայաջինջ գործողութիւնները. արեւելեան հայաստանի աւերակներու վրայով պիտի միանար կովկասի եւ միջին ասիոյ թուրքերուն, սակայն այդ արշաւանքները սարդարապատի ճակատամարտով կաղացին, առիթ ընծայելով հայութեան մնացորդացին. գոյատեւելու Արարատեան հայաստանի մէջ։ հայաջինջ արշաւանքները շարունակուեցան Շուշիի եւ Բագուի, Ջաւախքի եւ պարսկահայքի մէջ։ Ուրեմն թուրքը իր բնական ընթացքով պիտի ջանայ ոչնչացնել հայութիւնը, հայութիւնն ալ սեղմուած պիտի մնայ իր պատեանին մէջ զուրկ զարգացման հնարաւորութիւնէ, եթէ ընդարձակուելու եւ զօրանալու եւ պատմական հայրենիքը ամբողջացնելու միտում չ՚ունենայ։ Հայ Դատի ու Ցեղասպանութեան ճանաչումը. հայ մարդոց սրտերուն, միտքերուն եւ հոգիներուն մէջ աւելի դժուար է, քան ճանաչումը մեծ տէրութիւններու կառավարութիւններու ատեաններուն կողմէ, որովհետեւ անոնք առ երես ընտրական եւ քաղաքական հաշիւներով այո՚ պիտի ըսեն պահանջատէր հայկական կազմակերպութիւններուն, իսկ Հայ մարդոց համոզելը. առաքելութեան նման դժուար գործ է, արդարեւ հայ անհատը. հայ դատի հետամուտ դառնալու համար պէտք խորապէս համոզուի եւ հասկնայ հայոց պահանջատիրութիւնը, որպէսզի կարենայ եւ ուզէ օգտակար դառնալ իր ազգին։ Խորապէս համոզուելու համար նախ պէտք է սիրէ իր հայրենիքը, ժողովուրդը եւ մշակոյթը, իսկ սիրելու համար նախ պէտք լաւ ճանչնայ այդ ամէնը, ի վէրջոյ ազգ ու հայրենիք սիրել կը նշանակէ նաեւ սիրել մենք զմեզ, քանզի մեզմէ իւրաքանչիւրը այդ ազգի ծնունդն է, ի վերջոյ ինչպ՞էս մարդ մը իր անձը չի սիրեր։ Բոլոր երեւոյթները կը փաստեն, որ հայ ժողովուրդը սաստիկ այլասէր է։ Յարգելի փոքրամասնութեան մը կողքին, ճնշող մեծամասնութեան մը հայրենասիրութիւնը խնջոյքի սեղանէն եւ օղիի ազդեցութեան ոլորտէն անդին չի անցնիր։ Հայ մայրեր իրար հետ կը մրցին, տարօրինակ այլ ազգի անուններով կոչելու իրենց նորածին երեխաները։ Ֆրանսացին իր զաւակը Արամ, Գառնիկ, Հրայր, անուններով կը կոչ՞է, որ մենք մեր զաւակները ժագ, էթիեն, կի, գառլո եւ այլ անուններով կը կոչենք, ասոնք անուններ են, որոնք երբէք չեն հարմարիր հայի դէմքին, գոյնին։ Բացառութիւններ յարգելով հանդերձ կը տեսնենք Հայաստանցի նորելուկ երգիչ-երգչուհիներ, իրար հետ կը մրցին հայերէն լեզուով, սակայն ամերիկեան եւ ափրիկեան ոճով եւ հոգիով երգ ներկայացնելու մէջ։ Հայ երգիչի ցեղային յատկանիշներուն եւ ձայնին չի վայելէր օտար ոճով երգելը, եթէ որեւէ անձ, ջազ երաժշտութիւն պիտի ունկնդրէ, նախնտրելի է, որ ունկնդրէ աղբիւրէն՝ ամերիկացի երգիչներէն։ Իւրաքանչիւր ազգի պատկանող արուեստագէտ եթէ անկեղծ է իր արուեստի եւ իր անձի հանդէպ, ականջալուր կ՚ըլլայ իր հոգիի եւ արեան կանչին եւ ըստ այնմ կը իւրացնէ եւ կը զարգացնէ իր նախնտրած արուեստի ազգային ոճը, յետոյ է, որ այլ մշակոյթներուն պատկանող ոճերը կը փորձէ, պարզապէս հարստացնելու համար իր արուեստի բնագաւառը։ Այլասիրութիւնը այնքան համատարած է որ մարդիկ չեն անդրադառնար անոր։ Միթ՞է ամերիկացին, անգլիացին, յոյնն ու իտալացին. հայի նման կ՚երգեն։ Արեւելեան Եւրոպայի ժողովուրդներուն յատուկ է սեփական մշակոյթի ստորագնայատումը։ Բացառութիւն են Սերբերը։ Ըստ երեւոյթին. հայութեան ստուար հատուածը հպարտ չէ իր ազգային պատկանելիութեան բաղադրիչ տարրերով։ Այսպէսով հայեր՝ ցեղասպանութեան կ՚ենթարկեն հայի ոճը, հոգին եւ ճաշակը։ Երբ մենք կը իւրացնենք օտարի ոճը, այդ կը նշանակէ թէ մեր ոճը ներքուստ ստորադաս կը նկատենք։ Ան որ ինքզինք չի սիրեր, չի կրնար պաշտպանել իր իրաւունքները։ Հայոց իրաւունքի հետամուտ հայ ժողովուրդը եւ հայ անհատները, աւելի օգուտ կրնան բերել հայրենիքին, քան օտար մեծ տէրութիւնները, որոնք դժկամութեամբ կ՚ընդունին Հայոց ցեղասպանութեան պատմական փաստը։ Ուստի նախընտրելի է, որ հայ դատի հետապնդումը եւ հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը սկսի հայ ժողովուրդէն։ Առանց նսեմացնելու համայնքներու եւ կազմակերպութիւններու դերը, կրնանք ըսել, որ երբեմն անհատ հայեր, իրենց արուեստի կամ արհեստի միջոցաւ շատ աւելի մեծ ներդրում կ՚ունենան Հայ դատի եւ եղեռնի ճանաչման գործին մէջ։ Հայ ժողովուրդը իր ընթացած ուղիով, իր թշնամիներու գործը դիւրացուցած է։ Մանրամասնենք.- Ñ Արեւելահայ-Արեւմտահայ բաժանումը, լեզուական թէ այլ մակարդակներու վրայ պէտք է նուազագոյնի Իջնէ քանզի մեր պետականութեան եւ ժողովուրդի թշնամիներն էին, որոնք մեզ բաժանեցին արեւելահայի արեւմտահայի պարսկահայի, եւայլնի։ Վէրջին տասնամեակին Հայաստանի հանրապետութեան տարածքին. Կարգ մը քաղաքական գործիչներ Արցախցիներու եւ Արցախի դէմ քարոզչական պայքար տարած են եւ կը տանին տարբեր քաղաքական համոզումներու եւ նպատակներու համար։ Ñ Կրօնական եւ կուսակցական տարբերութիւնները պէտք չէ արգելք հանդիսանան, որ մէկ եւ ամբողջական հայաստանի զաւակներուն միջեւ խտրութիւն դրուի։ Նախապէս հեթանոս հայերը, յետոյ Պաւղիկեան հայերը հալածուեցան։ Բռնի մահմեդականացած հայեր, օտար համարուեցան։ հետագային նոյն մտայնութեան պատճառով շատեր դարձան ֆրանկ կամ ինգլիզ իրենց դաւանած կրօնքի հետեւութեամբ։ Պէտք է ընդունիլ, որ դարեր շարունակ կրօնական պատկանելիութիւնը նաեւ ազգային պատկանելիութիւն եղած է ինչ, որ սխալ է։ Շատ հայեր, որոնց բնակած տարածքները հռովմէացիներու կողմէ խլուեցան Արտաշիսեան թագաւորութիւնէ եւ տրուեցան այլ կրօնական եւ քաղաքական Իշխանապետութեանց (Յոյն, Ասորի) Քրիստոնէութիւն ընդունելով իրենք իրենց համարեցին յոյներ, կամ ասորիներ։ Ամբողջ հայկական գաւառներու բնակիչներ Տայքի եւ Գուգարքի մէջ վրացի դարձան, քաղկեդոնական դաւանանքը ընդունելէ ետք, թէեւ հայոց լեզուն եւ տառերը գործածեցին երկար տարիներ սակայն հեռանալով եւ հեռացուելով Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ միջավայրէն ձուլուեցան ամբողջովին քաղկեդոնական դարձած վրացի ժողովուրդի մէջ։ Կորսնցուցինք մեր ազգէն ստուար հատուածներ Լեհաստանէն մինչեւ Համշէն։ Այսպէս եղած է հին աշխարհը, կրօնները եղած են ժողովուրդներու մշակութային եւ լեզուական պատկանելիութիւնը։ Իսկ այժմ կրօնական զգացումներու մեղմացման հետ մեղմացած են նաեւ ազգային զգացումները, որովհետեւ Հայեր բաւարար չափով չեն ճանչնար իրենց հայրենիքը եւ նախահայրերու մշակոյթը, իր բոլոր երեսներով՝ հայրենիքը։ Ñ Լաւ կեանքի պայմաններ փնտռելով Ամերիկա, Եւրոպա եւ Աւստրալիա կը գաղթենք, յետոյ այդտեղէն հայ դատի համար պայքար կը տանինք։ Ազգային եւ մարդկային իրաւունքներու համար մղուած պայքարին մէջ հողը եւ վայրը մեծ նշանակութիւն ունին։ Մեզ կոտորեցին եւ Ցեղասպանութեան ենթարկեցին, որովհետեւ մեր պատմական հայրենիքի եւ անոր անմիջական միջավայրին մէջ կը գտնուէինք համախումբ եւ աւանդական կենցաղով։ Հայ անհատը ամերիկայի հողին վրայ ոտք դրած պահին ինքնաբերաբար իր հայկական ինքնութիւնէն քիչ մը կը կորսնցընէ եւ այդ կորուստը դանդաղօրէն կը շարունակուի՝ հզօր, քրիստոնեայ եւ

Մտորումներ՝ մնայուն վիշտերու մասին Երբ Հայերս կը խօսինք հայկական ջարդերու մասին ինքնաբերաբար կը մտաբերենք Մեծ Եղեռնը (հայոց ցեղասպանութիւնը), յաճախ մոռնալով, եղեռնը նախորդող եւ յաջորդող մեծ եւ փոքր կոտորածները։ Արդարեւ Հայոց Ցեղասպանութեան (Մեծ եղեռն, Մեծ աղետ) ահաւոր դարձնող եւ մնացեալ ջարդերէն զանազանողը հողային կորուստն է, կամ պատմական Հայաստանի ընդարձակ տարածութիւններու վրայ Հայ տարրի, որպէս հայ գոյատեւման դադրեցումը։ Եթէ բոլշեվիկեան յեղափոխութիւն չլիներ եւ հայերը կարենային ամբողջական հայաստանի տէր կանգնիլ, Սեւրի դաշնագրի գործադրումով, հաւանաբար այս տարողութեամբ չյիշուէր Հայոց ցեղասպանութիւնը, մասամբ վրէժ լուծելով եւ մասամբ վերարտադրելով նոր սերունդներ. հայրենի արեւմտահայ հողի վրայ։ Գաղթականութեան բերած տխուր պատկերը եւ օտար երկիրներու մէջ ուծանելու երեւոյթը միշտ կը յիշեցնեն գիտակից հայութեան, որ ինք այս վիճակին մատնուած է Ցեղասպանութեան պատճառով։ Գաղթը, հայրենազրկումը, բնական միջավայրի մէջ աճելու զարգանալու հնարաւորութիւնէ զուրկ դարձուց հայութիւնը, նահանջելով ազգային մշակութային բարոյական աւանդներէ։ Մինչ այդ նոյնքան կարեւոր է շեշտադրումը մեծ եղեռնը նախորդող դէպքերուն, որոնք հայոց ցեղասպանութիւնը դիւրացնող եւ դաժան դարձնող ազդակներ եղան։ Մ.Ա.Կ.-ի կողմէ 1948-Ի դեկտեմբերի 9-ին ընդունուած Ցեղասպանութեան հռչակագիրի երկրորդ յօդուածին մէջ այդ մեծագոյն յանցագործութիւնը կը սահմանուի հետեւեալ կերպով «ներկայ հռչակագրի մէջ ցեղասպանութիւն կը նշանակէ հետեւեալ գործողութիւններէն որեւէ մէկը՝ կատարուած ազգային, ցեղային կամ կրօնական խումբի մը հանդէպ, մասնակիօրէն կամ ամբողջովին ոչնչացնելու մտադրութեամբ». ա-Խումբի անդամները սպաննելը, բ-Խումբի անդամներուն լուրջ մարմնական կամ հոգեկան վնաս հասնցնելը։ գ-Խումբի համար կանխամտածուած կերպով կեանքի այնպիսի պայմաններու ստեղծումը, որոնք պիտի յանգեցնեն անոր ոչնչացումին՝ ամբողջովին կամ մասնակիօրէն, դ-Խումբէն ներս ծնունդներու կանխումին ուղղուած միջոցառումներու պարտադրում, Հայաստանի գրաւումը տարբեր թագաւորութիւններու կողմէ եւ բնակեցումը օտար ցեղերով, Ցեղասպանութիւն չ՞է։ Մինչ բնիկ հայեր. բարեբեր պապենական հողերու վրայ պիտի աճէին, զարգանային։ Օտար թագաւորութիւններու կողմէ օտար կրօններու եւ լեզուներու պարտադրումը Ցեղասպանութիւն չէ՞։ Հազարաւոր տարիներ, որպէս հայ ապրած ընտանիքներ դարձան օտարազգի եւ այլակրօն։ Գաղթը դէպի ապահով երկիրներ, ցեղասպանութիւն չէ՞, մինչ հայեր ապահով կ՚ապրէին հայրենի բնօրրանի մէջ, ստիպուած գաղթեցին, օտար նուաճողներու բռնութիւններու պատճառաւ։ Հետագային արտագաղթուղ հայեր ձուլուեցան օտար միջավայրի մէջ, այսպիսով կորսուեցաւ ժողովուրդ եւ թէ այդ ժողովուրդի դատարկ թողած հողը, գաւառները, հայրենիքը։ Հայաստանը, այսինքն հայոց պատմական հայրենիքը, աւելի քան հազար տարի ենթարկուեցաւ վերոյիշեալ ցեղասպանական քաղաքականութեան, ինչ որ արագացուց կամ օգնեց մեծ եղեռնի իրականացմանը, ուրեմն տասն իններորդ դարի վէրջաւորութեան եւ քսաներրորդ դարի սկիզբին յատուկ պարագայ մը չէ Հայկական հարցը կամ հայ դատը, սակայն մենք այդ ժամանակամիջոցին եւ թուրքիոյ կը կապենք մեր դատը եւ պահանջատիրութիւնը, որովհետեւ Ցեղասպանութեան հետ անմիջական կապ ունի հողը հայրենիքը, այսինքն մեր հայրենազրկումը։ Վէրջին եւ ամենաուժեղ հարուածը ստացանք օսմանեան կայսրութիւնէն։ Պահպանողական հայեր պիտի առարկեն, որ հերիք է մեզի համար այժմեան Հայաստանի հանրապետութիւնը Արցախով հանդերձ, գլխացաւանքի պէտք չունինք, կամ. ո՞վ պիտի վերադառնայ պատմական հայրենիք եթէ իր տիրոջ վերադարձուի։ Ուրիշներ, ժամանակավրէպ պիտի համարեն հայրենասիրական սա հին երգի առաջին տողը.-«Ա՜խ հայրենիք, երբ պիտի տեսնեմ քեզ ազատ»։ Հերիք է այսօրուայ հայաստանը եւ Արցախը, կամ այսօր այս սահմաններով բաւարարուինք, բայց...սա հարցը պէտք է ուղուի բոլորիս. Ի՞նչ է հայրենիքը... որեւէ վայր, որտեղ հայեր համախումբ կ՚ապր՞ին թէ որոշակի տարածք մը, իր մէջ բնակող որոշակի ժողովուրդով եւ այդ ժողովուրդի ստեղծած իւրայատուկ մշակոյթով։ Մարմնապէս եւ հոգեպէս Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած է այժմ արեւմտեան հայաստան անունով ճանչցուած պատմական հայաստանի տարածքին մէջ։ Եթէ մեր արմատները ամբողջական հայաստանէն է, ճանչնանք մեր պատմական հայրենիքը եւ ուրախանանք այժմեան Հայաստանի Հանրապետութեամբ։ Արդի հայաստանի հանրապետութիւնը որքան ալ սիրելի ըլլայ մեզի, որքան ալ բնակուած ըլլայ պատմական հայրենիքի զաւակներով, երբեք չի փոխարիներ Եփրատի, Տիգրիսի, Արածանիի հովիտներու հայաստանը եւ անոր մշակոյթը։ Վայրը եւ բնութիւնը կը բնորոշեն երկրի մը մշակոյթը։ Երբ Մեղրին. Լաչինի միջանցքով փոխարինել կ՚ուզեն կայսերական պետութիւններու ռազմավարներ, մենք կ՚ընդվզինք յայտարարելով, որ հայկական հողը հայկական հողով չենք փոխանակեր, իսկ մեզմէ շատեր, դժբախտաբար, յոգնած ըլլալով՝ հայի ճակատագրով, տխուր պատմութեամբ, իրենք իրենց սրտերուն մէջ հաշտուած են արեւմտեան Հայաստանի կորստով։ Իսկ հարաւային արեւելեան եւ կեդրոնական հայաստանը կազմող եւ հիմա Իրանի պետութեան մաս կազմող հայրենիքի (Խոյ, Մակու, Սալմաստ, Ղարադաղ) պահանջատիրութեան մասին խօսք բացող իսկ չ՚կայ։ Նախքան առաջին աշխարհամարտը, կովկասցի հայեր, կամ այժմեան հայաստանի մէջ բնակող հայեր եւ ռուսաստանցի հայեր, երբ Հայաստան կ՚ըսէին կը հասկանային արեւմտեան հայաստանը, երբ հայաստանցի կ՚ըսէին կը հասկնային արեւմտահայ գաղթականները։ Ուրատու, Հայասա նախահայկական պետութիւնները կազմուած են այդ տեղ, Տարօնը կը կոչուէր Հայոց Տուն, Հայոց Արշակունի թագաւորները, հայրապետները կը թաղուէին այդտեղ, այսինքն կորսուած հայաստանները՝ պատմական հայրենիքի նահանգները, անփոխարինելի են՝ պատմական, տնտեսական, մշակութային եւ ազգային նշանակութեամբ, եթէ այսօր անոնք մերը ըլլային այն ժամանակ թերեւս շատեր պիտի իմանային կորուստի մեծութիւնը։ Մեր բոլորի սիրելի Հայաստանի հանրապետութեան նման տաս հատ հայաստաններ կորսնցուցած ենք, որոնք եթէ չ՚կորսնցնէինք այժմ մեր հայրենիքը ամէն ինչով. մշակոյթով, նիւթական հարստութեամբ, բնակչութեամբ աւելի հարուստ պիտի ըլլար։ Ներկայ Հայաստանի հանդէպ մեր տածած սէրը անկեղծ համարել կարելի չէ, եթէ նոյն սիրով եւ կարօտով համակուած չենք պատմական եւ բռնագրաւուած հայաստանի հանդէպ։ անհատոյց կորուստ մ՚է եւ Հայ մարդու արժանապատուութեան ոտնակոխումը, ոչխարի նման մորթուելով սպաննուիլը, բռնաբարուելով փճացումը։ Հարիւր հազարաւոր հայ կիներ բռնաբարուեցան. իրենց ընտանիքները եւ երեխաները ջարդողներու կողմէ։ Անոնք դժոխային տառապանքներով ապրեցան մինչեւ իրենց կեանքի վէրջը։ Արժանապատուութեան ինչ մակարդակ ունենալու է այսօրուայ անհատ հայը, որ այդ դէպքերը անցեալի կը վերագրէ եւ նոր էջ բանալ կ՚ուզէ մեր թշնամիին հետ այս տեսակի հայերով մենք Ի՞նչպէս մեր դատը առաջ պիտի տանինք։ Ցեղասպանութեամբ հայ ժողովուրդի բնականոն զարգացման ընթացքը դադրեցաւ, եթէ այդպէս չ՚ըլլար այսօր մենք պիտի ունենայինք մեր հողերու վրայ բնակողներու քանակը ունեցող ժողովուրդներու թիւը, ուրեմն կորուստը ոչ թէ մէկ ու կէս միլիոն է այլ քսան հինգ-երեսուն միլիոն. այսօրուայ չափանիշներով։ Պապենական հողի վրայ, հայ գիւղերու ու գաւառներու մէջ հայը բազմազաւակ էր. կենսատարածքի գոյութեան շնորհիւ եւ հողամշակման կարիքներու պատճառաւ, հայրենի գաւառները, գիւղերն ու քաղաքները միասին, հայապահպանութեան օրրաններ էին։ Կարելի չէ հայկականութիւն պահպանել. հայաբնակ քաղաքի մը մէջ հարեւան հայաբնակ գիւղերու բացակայութեամբ։ Այժմ արեւմտահայութեան մնացորդացը խոշոր քաղաքներու մէջ կը բնակի եւ տարուէ տարի կը հեռանայ իր արմատներէն։ Հայի մշակոյթը լեզուն իր բնօրրանին մէջ ազատ էր օտար ազդեցութիւններէ։ Այսօր եթէ մերը ըլլային այդ հողերը իրենց բնիկ ժողովուրդով հանդերձ, համաշխարհայնացման վատ ազդեցութիւններէն վախենալու պէտք պիտի չի զգայինք։ Եթէ առաջին համաշխարհային պատերազմին հայեր զանգուածաբար չի սպաննուէին եւ միայն արտաքսուէին իրենց բնօրրանէն, նոյնքան պիտի ողբայինք ինչ այսօր, որովհետեւ հայի տեսակը, հայի գոյնն ու իւրայատկութիւնը հայերէն լեզուի իւրայատուկ շեշտն ու հնչիւնը, հայի բնաւորութիւնը, հայի արիւնը բաղադրող ծիները, հայի կենցաղն ու հոգեկերտուածքը, հայի հոգեկան ներաշխարհը կ՚աղաւաղուի ամէն օր ամէն վայրկեան եւ մենք ընդհանրապէս չենք զգար։ Սպիտակ ցեղասպանութիւնն է որ կը գործէ։ Այժմ օտար մշակոյթներու մայրքաղաքներու մայթերուն վրայ հետզհետէ աշխարհաքաղաքացի կը դառնանք եւ մենքզմեզ մխիթարելու համար կը յայտարարենք, որ վերածնուած է հայութիւնը, վերածնուած է հայաստանը։ Ուրեմն երբ այսքան այժմէական խնդիր է Ցեղասպանութիւնը, ինչպէս մոռնալ եւ ներել մեզի այսքան նիւթական, հոգեկան եւ բարոյական վնաս հասցնող ժողովուրդներուն եւ պետութիւններուն։ Մենք չարաչար պարտուած ենք եւ մեր պարտութիւնը սկսած է այն օրէն. երբ մեր պետականութիւնը կորսնցուցինք Անիի Վանի եւ Սիսի մէջ։ Ինքնախաբէութեան պատճառով մենք հասած են այսօրուայ սահմաններուն եւ քանակին։ վէրջ տանք ինքնախաբէութեան եւ դէպքերն ու դէմքերը կոչենք իրենց իսկական անուններով. հայրենիքի եւ ազգի սիրոյն։ Եթէ ամէն ինչ իր մերկութեամբ չ՚տեսնանք, ախտաճանաչում չենք կրնար կատարել յետեւաբար պատմութիւնէն դասեր չենք կրնար քաղել։ Ի՞նչ վերածունդի մասին է խօսքը, երբ հազարաւոր տարիներու ընթացքին կազմաւորուած հազարաւոր գիւղեր կործանեցան։ Այսօր երբ պետութիւն ենք եւ աշխարհով սփռուած հարուստ ժողովուրդ, մի քանի տասնեակ գիւղ հիմնադրելու կը դժուարանանք Արցախի ազատագրուած տարածքներու մէջ։ Գիւղն է հայրենիք, մշակոյթ եւ սահման պահողը։ Գերդաստաններ կան, որոնցմէ ազատողներ չեղան, եւ անոնց փոխարէն մեր թշնամիները աճեցան զոհերու ընտանիքներու աղջիկ զաւակները հարսնացնելով իրենց արու զաւակներուն։ Մեզ կոտորողները աճեցան մեր դատարկ թողած արտերը, տուները եւ տնտեսական կառոյցները շահագործելով։ Առեւանգուած եւ բռնի տաճկացած աղջիկներու միջոցաւ մեր արիւնը եւ մշակութային արժէքները փոխանցուեցան ծլարձակող թուրք եւ քիւրդ եւ դեռ չեմ գիտեր ինչ ազգի զաւակներուն։ Ըսենք թէ հայուհի մը իր հօր տան մէջ գորգագործութեամբ եւ ասեղնագործութեամբ կը զբաղէր, երբ արեւանգուեցաւ եւ ամուսնացաւ թուրքի մը հետ, ան նոյն մոթիւներով նոյն գորգերը եւ ասեղնագործութիւնը շարունակեց գործել թուրքի տան մէջ, բայց այս անգամ աշխարհը ճաչցաւ այդ արուեստը որպէս թրքական։ Այսօր հայադէմ բազմաթիւ թուրքեր եւ այլ ազգի զաւակներ կան։ Ի՞նչ վերածնունդի մասին է խօսքը երբ նախքան առաջին աշխարհամարտը օսմանեան պետութեան մէջ քուրդերու թուաքանակը կը գնահատուէր մէկ ու կէս միլիոնով իսկ հայոց թուաքանակը երկուքուկէս միլիոնով, իսկ այժմ օսմանեան կայսրութեան հայերէ սերողները քանի՞ միլիոն են. երեք թ՞է չորս, մինչ օսմանեան կայսրութեան քաղաքացի քիւրդերէ սերողները այժմեան Իրաքի, Սուրիոյ եւ թուրքիա կոչուող բռնապետութեան մէջ բնակող քիւրդերը կը գնահատուին քսանհինգ միլիոնով։ Ցեղասպանութեան ճանաչման համար մղուած պայքարը պէտք է շարունակել հայրենիքի համար մղուելիք պայքարով ապա թէ ոչ, Ի՞նչ իմաստ ունի բոլորիս համար. ցեղասպանութեան ճանաչումը առանձին։ Ցեղասպանութեան ճանաչումը եթէ պիտի չի յանգի հողային պահանջի, հայրենիք վերադարձի պահանջի եւ այդ պատմական հողի վրայ պետութիւն կազմելու իրաւունքի պահանջի, ամուլ է եւ անօգուտ, քանզի հայ ժողովուրդը ոչինչ պիտի շահի արար աշխարհին յայտարարելով, որ մենք ոչխարի նման մորթուած ազգ ենք, մեր երեխաները տաճկացուցած են եւայլն։ Արժանապատիւ չէ ցեղասպանուած ժողովուրդի մը զաւակը ըլլալը։ Եթէ օր մը թուրք պետութիւնը յայտարարէ, «ներողութիւն կը խնդրեմ հայ ժողովուրդէն՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքին գործադրածս ցեղասպանութեան համար, իսկ այժմ եկեք հաշտուինք», անձնապէս ես չեմ ներեր, որովհետեւ այս ներողութիւնը ինձ պիտի չի վերադարձնէ անյայտ ճակատագրի ենթարկուած մեծ հօրս ընտանիքը, տունը, հողը կորուսած երջանկութիւնն ու խաղաղ կեանքը, այդ ճանաչումը ինծի պիտի չի վերադարձնէ այն ազգականներս, որոնք պիտի ծնէին բայց չ՚ծնան։ Շատեր պիտի առարկեն ըսելով, որ այդ ճանաչումը համակրանք եւ քաղաքական կշիռ պիտի տ

Հազար ինն հարիւր եօթանասունականներուն, եղեռնի յուշերը աւելի թարմ էին քան այսօր եւ մեր ուսուցիչներէն ոմանք Ապրիլի քսանչորսին (եւ ոչ միայն այդ օրը), ջանք չէին խնայէր մեր սրտերուն եւ մտքերուն մէջ տեղաւորելու, սպանդի տեսարանները, գազանանման թուրքի կերպարը, «թուրքերը մեզ ջարդած են» միշտ կ՚ըսուէր, առանց ներկայացնելու այն ազդակները, որոնք պատճառ եղած կրնան ըլլալ Ցեղասպանութեան իրագործման։ Մենք կ՚ընկալէինք մեզի հրամցուածը եւ մեր դաստիարակները կ՚ստանային մեզմէ ակնկալուածը ՝ ուշադրութիւն եւ յարգանք մեր նահատակներուն հանդէպ։ Պատկարելի ուսուցիչ մը կար. պարոն Արմէն, Եղեռնի ականատես սերունդէն, ուրուն կը վստահուէր բանախօսի պարտականութիւնը Ապրիլի 23-ին, եւ ան հակիրճ եւ կտրուկ ոճով կը հրամցներ օրուայ խորհուրդը։ Այդ օրերուն մենք ...հայերս հեռատեսիլի երկու կայան ունէինք միայն, մինը մեր պետականը, որ շատ չէր դիտուէր, միւսը թրքական TRT- էր, որ աւելի կը դիտուէր, քանզի ամերիկեան շարժանկարներ կ՚ուտար եւ մերինէն աւելի ճոխ յայտագրեր ունէր։ Պարոն Արմէն կը ջանար մեզ բացատրել, որ հեռատեսիլի թրքական կայանէն մեր տեսած գեղանի խօսնակները թուրք չեն, այլ առեւանգուած եւ տաճկացած հայի, եւրոպացիի զաւակներ։ Ըստ երեւոյթին պարոն Արմէն կը վախնար, որ թրքական հեռատեսիլը կը սրբէ հայ մանուկներու միտքերուն մէջ տպաւորուած. թուրքի տգեղ եւ ջարդարար նկարագիրը, անշուշտ, եթէ երբէք այդ տիպարը տեղաւորուած է այդ մանուկներուն միտքերուն եւ սիրտերուն մէշ։ Պարոն Արմէն արդարացի էր, թէ խօսնակներու եւ թէ հայ մանուկներու տպաւորումին գծով, սակայն այսօր. երեսուն տարի ետք վստահօրէն կրնամ ըսել, պարոն Արմէնի նկարագրած թուրքի տիպարը գրէթէ անհետացած է նոր սերունդի մօտ։ թրքական հեռատեսիլի կայանները բազմացած են, իրենց հետ բազմացնելով գեղանի թրքուհիներու բանակը։ թրքուհիներ, որոնք իրենց գեղեցկութեամբ, իրենց երգ ու պարով, խինդ ու ծիծաղով, նիստ ու կացով եւ հագուստով, իրենց անկարգութեան ու չարաճճիութեան պատումներով ՝ զբաղեցուցած են շատ մը հայ մայրերու, հայ օրիորդներու օրակարգը։ Այլ ինչ ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակ պարոն Արմէն։ Մարդ էակը իր բնութեամբ, երջանկութեան կը ձգտի։ Հայոց ցեղասպանութեան տխրապատումները կը հակադրուին հայ մարդու, ուրախանալու եւ երջանկանալու փափագին։ Հայ ըլլալ, եւ հայ մնալ մեծ զոհողութիւններ կը պահանջէ սփիւռքահայէն։ Պարոն Արմէնի նմանները այդ զոհողութիւնները կատարող հայէն քիչ մըն ալ աւելին կ՚սպասեն։ Պարոն Արմէնի նմանները հայ մնացող սփիւռքահայի բեռան վրայ աւելցնել կ՚ուզեն. հայի ցաւատանջ յուշերը, հայի տառապալից պատմութեան ընկալումը, եւ վրէժի զգացումով վառուած հայի պահուածք, ընդդէմ ամէն ինչի, որ մեր կորստեան պատճառ եղած է։ Արդի՞օք պարոն Արմէն եւ իր նմանները, իրաւունք ունին պահանշելու, որ հայ մարդը արժանապատիւ ըլլայ։ Աւետիս Ահարոնեան, երբ գրեց «այսքան չարիք, թէ մոռանան մեր որդիք, թող ողջ աշխարհ հայուն կարդայ նախատինք» իրաւունք ուն՞էր հայէն պահանջելու չմոռնալ ցեղասպանութիւնը։ Ամէնայն դէպս հարցնող չկայ։ Զոհերու հանդէպ մեր յարգանքը հատուցած չենք ըլլար, ապրիլի 24-ին. հանդէսի մը մասնակցելով։ Մենք պարտուած ազգ ենք։

Յայտնի ...-ական Ա. Ա.-եան, որ հօրս հին ծանօթն էր, երբեմն կը հանդիպէր՝ նարդ խաղալու, երբեմն ալ խօսելու։ Երբ խօսելու սկսեր՝ հին եւ նոր պատահարները թարմ նորութեան պէս կը փոխանցէր։ Նիւթի ժամանակագրական հեռաւորութիւնը չէր պակսեցներ զրուցելու եռանդը։ Նախասիրած նիւթերն են անձնական գործի յաջողութիւններն ու... զաւակներուն թողած հարստութիւնները։ 2002 Սեպտեմբեր չորսն էր։ Երեկոյեան ժամը եօթն անց կէսի մօտերը Ա. Ա.-եան հանդիպեցաւ հօրս եւ անմիջապէս խօսելու պատճառներ եւ նիւթեր գտաւ։ Շատ բան գիտէր ...հայ եւ ...հայ գաղութի անցեալի մասին։ Յիշողութիւնը զօրաւոր էր։ Իր բազում պատմութիւնները մոռցած եմ։ Մինչ հօրս հետ դրան առաջ նստած կը զրուցէին, լսեցի ջարդերու նկարագրութիւններ։ Համակարգչային զբաղումս թողնելով շուտով մօտեցայ, որ չ՚փախցնեմ ոչ մի բառ։ Ա. Ա.-եան կը պատմէր հօրը պատմածը .-«ղզըլբաշները (շիի թուրք) առեւանգեցին 6 եւ 9 տարեկան քոյրերս։ Ես տարիքով ամենափոքրն էի, կուրծքէն սուինահար մայրս, ոչինչ կրնար ընել մեզ փրկելու համար առեւանգումէն։ Ուրիշ ղզլբաշ մը եկաւ եւ ըսաւ մօրս. -Քոյր՝ սուինահար, վիրաւոր պիտի մեռնիս, այս երախան անօթի գազաններու կեր պիտի դառնայ, ինձի տուր ես կը պահեմ։ Եւ առաւ զիս պահեց իր մօտ։ Ապրած գիւղիս երեխաները զիս գաւուր կը կոչէին, ես ալ նեղանալով «հօրս» կը պատմէի։ Դաշնակից ուժերը (Բրիտանական, Ֆրանսիական եւ Հայ կամաւորական) գրաւած էին Կիլիկիան։ Հայ կամաւորներ ամէն տեղ Հայ որբեր կը հաւաքէին։ Օր մ՚ալ տեսան զիս, եւ սկսան հարցաքննել հօրս։ -Այս կապուտաչեայ շէկ երեխան քու ձագդ չի կրնար ըլլալ։ Չըլլայ ծնողքը դուն սպաննեցիր։ -Ճշմարիտ կ՚ըսեմ աղա, երեխային մայրը վիրաւոր ընկած էր, առաջարկեցի երեխան հետս տանիլ, մայրը յօժարեցաւ։ Պահեցի, կերակրեցի։ Մի քանի այծ ունիմ, հովւութիւն ըրաւ։ -Այս տղան Հայի զաւակ է, մեր յետ պիտի տանինք, ինչ գումար կ՚ուզես վճարենք, որպէս հատուցում։ -Աստուած ձեզմէ յօժար ըլլայ։ Դրամ չեմ ուզեր։ Արդարեւ Չորք Մարզպանը (թրքական յորջորջումով Dört Yol) 1894-96-ի համիդեան ջարդերու ժամանակ նուազագոյն վնասով ազատած է՝ ժողովուրդի քաջասրտութեան եւ զինուածութեան շնորհիւ։ Ցեղասպանութեան տարիներուն դաժանագոյն վերաբերմունք ստացան այն հայերը, որոնք օր մը զէնք բարձրացուցած էին իրենց պատիւը, ինչքը պաշտպանելու համար։ Երբեմնի Հայկական Կիլիկիոյ թագաւորութեան սահմաններուն մէջ գտնուող Չորք մարզպանը, Սուրիան Անատոլիայի միացնող կէտի վրայ կը գտնուի, միջերկրական ծովի Հայկական ծոցի մօտ։ Անուան ստուգաբանութիւնն է՝ չորս երկրի սահմանապահ։ Պատերազմին՝ քեմալի թուրքիան կը յաղթէ։ Ֆրանսական զօրքը կը հեռանայ Կիլիկիայէն։ Երիտասարդ Ա.-եան հօրենական տան տիրութիւն ընել կ՚ուզէ։ « Մուստաֆա քեմալ, առիթ տուաւ բոլոր անոնց, որոնք պատերազմի ընթացքին վնասուած են կամ գաղթեցուած ՝ վերադառնան տուն (եթէ ողջ մնացած են)։ Չորք Մարզպանի մէջ ընդարձակ կալուածներ ունէինք մեր անունով արձանագրուած։ Քարաբեքիրն ու ինոնուն՝ երկուքն ալ քուրդ ազգէն փաշաներ, քեմալի հրահանգը չեղեալ համարելով, հրահանգեցին հայոց արտաքսում, եւ հողերու պետականացում»։ Քեռկինիս հօրաքրոջ ուրֆացի այրը կը տեսնէի մանկութեանս, Քեսապի ... գիւղի մեր ապրած տան մէջ։ Ան մի քանի օրով օդափոխութեան կ՚ուգար քեռիիս տուն։ Ատաղձագործ էր։ Մեզի համար փայտեայ ցպիկներ, պարսատիկներ կը պատրաստեր։ Ակներեւ բարի մարդ էր։ Մանկութիւնը անցուցած էր Տէր Զօրի մէջ։ Կը պատմէր.-.-թուրքերը կ՚ուգային որբ երեխաներուն կը հարցնէին՝ անունդ Ի՞նչ է։ Յակոբ, Պետրոս, Սարգիս կ՚ըսէին Հայ երեխաները եւ թուրքին դանակին տակ կը մնային, մինչ եթէ ահմադ, հասան, ոմար ըսէին՝ կը փրկուէին»։Այս դրուագները ուրիշ տեղէ ալ իմացած եմ։ Արդարեւ Տէր Զօրի ոսմանցի Կաիմակամը, տեղ մը պահած է հինգհարիւր որբացած հայ երեխայ։ Կեդրոնական իշխանութիւնը գոհ չէ եղած այս պաշտօնեայէն։ Ան կը փոխանակուի ուրիշով մը, որ կը փակէ վերոյիշեալ մանուկները քարայրի մը մէջ, եւ այրել կ՚ուտայ զանոնք։ Նմանօրինակ դէպքերու արձագանգն էր, որ կը վերարտադրուէր քերակնոջս հօրաքրոջ ամուսինի յիշողութեան մէջ։ Տարիներ ետք երբ այս տողերը կը գրեմ, չեմ գիտեր, թէ ինչն էր դրդապատճառը, որ մեզ նման մանուկներու կը պատմեր նման տխուր դէպքեր, քեսապի պէս գեղատեսիլ վայրի մէջ, արդիօ՞ք ան գերին էր, իր մանկութեան տխուր յուշերուն։ Տէր հայրը մեզ՝ Երկրորդական վարժարանի ուսանողներուս, Ազգային ծերանոց տարաւ՝ ճանաչելու համար այդ կառոյցը։ Ինձի համար ամէն ինչ ակնածալի էր՝ Ցեղասպանութիւնէ ճողոպրած մամիկներ պապիկներ, որոնք տակաւին ողջ էին այդ տարիներուն։ Տարբեր պատճառներով ամուրի մնացած այրեր, առանձին սրահի մէջ օթեւանած էին, անոնց վայրագ նայուածքները, կը մատնէին, կեանքի ընթացքին ծնողական, ընտանեկան, կամ կնոջական գուրգուրանք չ՚տեսած մարդու հոգեբանութիւն։ Կը յիշեմ հոգեվարքի մէջ գտնուող ծերունիներ, որոնց համար տագնապեցանք, թէ ինչու բժիշկի կամ հիւանդապահուհիի խնամքի չեն ենթարկուիր, պատասխանուեցանք, որ այդ ծերերը հոգեվարքի մէջ են, այսպէս թէ այնպէս պիտի մեռնին։ Չեմ կրնար չ՚յիշել բարետես եւրոպուհին, թերեւս վէրջինը, այն առաքեալուհիներէն, որոնց ծառայութիւնները՝ գաղթական հայորդւոց, ամբողջ հատորներ կը լեցնեն։ Ան վրդոված կ՚երեւէր մեր դասարանի փափկասուն պարմանուհիներէն, որովհետեւ անոնք յայտնապէս կը խրտչէին ծերերու խղճալի տեսքէն։ «փոխանակ դուք ծառայելու, ես եւրոպայէն ի վեր եկած եմ եւ կը խնամեմ ձեր պապիկներն ու մամիկները» վարժ հայերէնով՝ բացականչեց ան։ Կը կարծեմ, որ դասընկերուհիներուս մօտ, բարոյական որոշ պարտաւորութեան մը զգացում արթնցնել կը միտեր միսիոների արտայայտումը, քան ինքնագովութիւն կամ պարսաւանք։ Այցելեցինք, համեմատաբար երիտասարդ, եւ որդուոց կողմանէ լքեալ բանաստեղծ քեսապցիի մը, որուն ձայնով լսեցինք գովասանքը՝ նուիրուած՝ Քեսապ գաւառի բնութեան գեղեցկութեան։ Որքան շատ ծերանոցի բնակիչի ծանօթանայինք, այդքան յուզումս կ՚աւելնար։ Աղեկտոր լացախառն երգի մը կողմ դառնալով պիտի տեսնեյի Տէր Զօրի դժոխքէն փրկուած թրքախօս լաչակաւոր մամիկ մը, որուն սկիզբը թուրք կարծեցինք եւ զարմացանք։ Արդարեւ Տէր հայրը խնդրած էր անորմէ, որ երգէ Տէր Զօրեան օրերու նուիրուած սուգի երգեր։ Երգերու բառերը, ինչ որ կը հասկնայի այդ տարիքիս, սպանդի, արեան, սովի մասին էր։ Եղեռնի պատճառած արհաւիրքի մասին պատկերացումս ամբողջական չէր, այնպէս որ երաժշտութիւնը կ՚ուգար լրացնելու տառապանքի մասին իմ մտապատկերը։ Կմախք ու կաշի մնացած մայրեր, երեխաներ, ցնցոտիներու մէշ ցնցոտի դարձած, մարդկային ամէն իրաւունքէ զրկուած, ոչխարներու նման կը տարուին սպանդանոցներ։ Խորունկ փոսեր, քարայրներ, պիտի ըլլային վէրջին հանգրուանը, անհամար զրկանք ու տառապանք, հարազատի լլկանք ու խողխողում, սիրելի զաւակի հալումաշ նուաղում տեսած հայութեան մնացորդացին։ Եգէականի, Անատոլիայի. Կիլիկիոյ եւ արեւմտեան Հայաստանի բոլոր վայրէրէն հայեր, որոնք դիմացած էին ճանապարհի վտանգներուն, կողոպուտներուն եւ փրկուած էին առեւանգումներէն, հոգեկան եւ մարմնական տառապանքի դիմացած էին, հայրենիքի մէջ կամ ճամբու ընթացքին չէին սպաննուած, իրենց աղիտալի գաղթի ամենասարսափելի դրուագներու ենթակայ եղան վէրջին կայաններու մէջ՝ Տէր Զօր, Մարկադա Մասկանա, Ռասուլայն եւ այլ տեղանք։ Այսօր անոնց անցած կեանքի ու մահուան ուղիները քարտէսագրուած է եւ տրամադրելի բոլորին։ Մեր բարոյական պարտաւորութիւնն է գէթ պահ մը զգալ անոնց զգացածը, որպէսզի հասկանանք պատահածը։ Կեանքիս մէջ այդքան ցաւալի երգ լսած չէի, ուղղակի կուրծքիս նեղութիւն եկաւ, կը տառապէի եւ կը ցաւէի, լալ կ՚ուզէի, կարծէք ես ենթարկուած ըլլայի եղեռնի վիշտերուն։ Որքան դաստիարակիչ, եւ ամբողջացնող պիտի ըլլար նման երգերու ունկնդրումը՝ Ցեղասպանութեան իրականութիւնը քիչ մը աւելի առարկայօրէն զգալու համար։ Մեր նման այլ այցելուներ ճոխացուցած էին Հայ ծերանոցի միջանցքները։ (...)-ի փողերախումբ, (...)-ի պատանիներ, հայրենասիրական երգերու կատարումով արցունքի թանկագին կաթիլներ կը շահէին մաշուած ծերուկներէն։ Անոնցմէ մին պիտի բացականչեր.-«այսքան հայ կ՞այ տակաւին աշխարհիս վրայ, ո՜հ փառք քեզ Տէր իմ»։

Այս մարդը մեր յաճախորդն էր։ Ապրիլ քսանչորսի մասին նիւթ բացուեցաւ, քանզի այդ թուականը յաջորդող օրերու մէջ կը գտնուէինք։ «կը քաջալերեմ ձեր պայքարը եւ կը զօրակցիմ ձեր դատին։ Իսկապէս, որ հիացած եմ ձեր յիշողութեան եւ պայքարելու կամքին ի տես։ Սակայն երեւոյթ մը կայ ձեր մօտ, զոր չեմ հաւնիր՝ ձեր ազգամոլութիւնը»։ Եւ սկսաւ քարոզել քրիստոնէական միութեան մասին՝ «պէտք միասին աշխատինք, որպէսզի մեր ձայնը լսելի դարձնենք այս տարածաշրջանին մէջ»։ Այսպէս ազգայինը ստորագնահատեց քրիստոնէականին։ Սկսաւ պատմել իր նախահայրերու ջարդի պատմութիւնը, զոր մանրամասն չեմ յիշեր, որովհետեւ օրին չեմ արձանագրած։ «Մարդինի մօտերը կը գտնուէր մեծ հօրս բնակած աւանը, (դժբախտաբար անունը մոռցած եմ) որ աւելի քան տասներկու հազար բնակչութիւն ունէր։ Առաջին աշխարհամարտը նախորդող տարիներուն (նոյնպէս մոռցած եմ թուականը), հաւաքեցին բոլոր բնակիչները, մեծ փոս մը փորել տալով ամէնքը մէջը նետեցին, եւ վրանին քարիւղ թափելով վառեցին։ Մեծ հայրս աւանի սակաւաթիւ, հրաշքով մը փրկուողներէն է։» Առաջին անգամն է, որ կը լսէի ասորիներու ջարդի դրուագները։ Հետաքրքրական էր իմանալ ասորիի (սիւրեանի, սիրիացի) բերանէն՝ պատումներ նման մերինին։ Զգացական միասնականութիւն մը ստեղծուեցաւ։ Ճակատագրակից ժողովուրդները զիրար լաւ կը հասկանան։ Տարիներ առաջ հօրս ծանօթ բարեկամ մը եկաւ Տէր Զօր քաղաքէն։ Վարմունքը հօրս հանդէպ շատ բարեկամական թուեցաւ ինձի։ Մորթին գոյնը թուխ էր, կզակին վրայ արաբական դրոշմ կար։ Ան հօրս քեռի կ՚անուանէր։ Հայրս կ՚ըսէր.-«հին սերունդի բոլոր տէրզօրցիք մեզ քեռի կ՚անուանեն»։ Արդարեւ հայկական ցեղասպանութեան ընթացին, ամէնամեծ ջարդը տէր Զօրի մէջ տեղի ունեցած էր։ Տէր Զօրցի ծանօթնիս կ՚արդարացնէր, իւր հօր արարքը, որ հայ կնոջ հետ ամուսնացած էր-« փոխանակ փողոցները անհարմար դրութեանց մէջ մնալու, մեր հայրերը ամուսնացան հայ կանանց հետ, տէր դարձան անոնց։ Մենք բնականաբար կը պատկանինք մեր հայրերու ազգութեան եւ կրօնին, այսուհանդերձ կը պահպանեմք մեր մօր ազգութիւնը։ Մայրս ազգասէր էր, ես իրմէ սորված եմ հայասէր ըլլալ։ Էրզրումցի էր, վատ մարդոց կ՚անուանէր «մաադանսիզ», այսինքն անազն»։ Այսպէս Հայ աղջիկներէ ծնած են հարիւր հազարաւոր այլազգիներ, անոցմէ ալ ծնած են միլիոնաւորներ։ Երբ ուխտի գացի Տէր Զօր 2001-Ի Ապրիլ 24-ին, արաբ պատահական անցորդներ, կանգ կ՚առնէին պահիկ մը ունկնդրելու հոգեհանգստի պատարագը։ Պատահաբար լսեցի պատումներ, որոնք նման էին վերոյիշեալին։ Տէր Զօրցիք իրար կ՚ըսէին.-« իմ մեծ մայրս հայ է», կամ.-«մեր մեծ հայրը շատ առած է անոնցմէ իր մօտ»։ ..., որ նաեւ մեր խանութի դրացին էր, միշտ կը փակէր խանութը՝ ապրիլի քսան չորսին։ Գիտէի, որ մայրը հայ է, ինքը դամասկացի։ Օր մըն ալ ան իր աներոջ հետ եկաւ մեր խանութ։ Հաճելի զրոյց տեղի ունեցաւ տարբեր նիւթերու շուրջ։ Հօրս հայերէն խօսքեր արտասանելը պատճառ եղաւ, որ դրացիիս աները, իր հօր հայախօսութեան պատճառը բացատրէ։ Հայրս հարցուց.-«երեւի հայի ջիլ մը ունիք»։ Այս հարցումէն ետք սկսաւ պատմութիւներու շարան մը դրացիիս եւ իր աներոջ կողմէ։ Ներկաներու տրամադրութիւնը, մանաւանդ իմը, հետզհետէ փոխուեցաւ դէպ ի վատ։ Ի յայտ եկաւ, որ դրացիիս աները Ամիդեցի է (Դիար բակր)։ Հօրենական կողմէ մեծ մայրերէն մէկը Հայ եղած է։ Յետեւեալքը պատմեցին արագ ձեւով, բայց որ՞ու, ու՞ր, եւ ինչպէսը զանց առնելով համառոտ կ՚արձանագրեմ լսածս։  Մեծ հայրս վեց մօրաքրոջ որդի ունէր։ Մէկը՝ բանտին մէջ այրեցին, միւսը մորթեցին, մնացեալները չեմ գիտեր։  Մեծ հայրս ինք փրկուած է, որովհետեւ հաւաքագրման ճամբարի մէջ երբ իր անունը կանչած են, նոյնանուն հօրեղբօր որդին մեկնած է, որովհետեւ այդ ընթացքին մեծ հայրս թմրած եւ քնացած եղած է։ Բայց թուրքերուն նպատակը մեծ հօրս սպաննել էր, որովհետեւ անուն առած ղեկավար եղած է։  Տղամարդիկ իրենց արու զաւակները առնելով կը փախչէին, որովհետեւ ամբողջ ընտանիքը փոխադրելը անհնար էր, եւ ճամբաները անապահով։ Հօրաքոյրս հարս գացած էր Միդիատ։ Բոլոր զաւակները, եւ ընտանիքին մնացեալ անդամները մորթուած են։ Իրեն ալ դանակի հարուածներ տուած են, սակայն չէ մահացած։ Արիւնաթաթախ գետին պառկած ատեն մահմեդական հովիվ մը անցած է, եւ իրեն առաջարկած է.-«եթէ քեզ բուժեմ, հետս կ՚ամուսնան՞աս»։ Հօրաքոյրը ասած է այ՚ո։ Լուր տրուած է ազգականի մը, որ ձեր ազգականուհին վիրաւոր է։ Ազգականը գացած է իսլամ հովիվին քով եւ փախցուցած է դրացիիս հօրաքոյրը, որ տակաւին բուժուած չէ եղած։ Տարած են դամասկոս ուրիշ ազգականներու մօտ, այնտեղ հօրաքոյրը աղօթած եւ քնացած է, Երազին մէջ Յիսուս երեւացած է կնոջ եւ վէրքը բուժած է։ Առաւօտեան արթննալով տեսած է, որ իսկապէս վէրքը բուժուած է, եւ հետք չէ մնացած։  Ես իսլամ գործընկեր մ՚ունէի (Զաքարիա) անունով, պատմեց, որ իր մայրը հայ է։ Ըսինք Ի՞նչպէս։ Ան շարունակեց պատումը այսպէս.-« օր մըն ալ մեր գիւղը եկած է կին մը իր զաւակներով, տղամարդ չունէին։ Անոնք մնացին մեր գեղի մէջ։ Չեն գիտցած որտեղացի են միայն գիտցած են, որ իրենց տան առջեւ ջուր կայ։ Պատերազմէն ետք հայ համայնքը, որբահաւաքի արշաւներու կ՚ելլար դէպի գիւղերը։ Օր մըն ալ Ուրբաթ օրով եկան եւ տարին գիւղի հայ երեխաները։ Որբանոցի մէջ կարգապահութիւնը խիստ էր։ Մեր գեղի որբերը վարժուած էին ազատութեան։ Օր մ՚ըն ալ կը փախչին եւ կը վերադառնան գիւղ։ Այսպէս մեծանալով կ՚ամուսնանան տեղացիներու հետ։ Անոնցմէ մէկն էր մայրս»։  Իմ մօրեղբօրս ընտանիքը՝ (Սայիդ) յայտնի զարգացած ընտանիք եղած է։ Մայրաքաղաքի մէջ պաշտօն վարած է անոնցմէ մէկը։ Յետեւաբար անոնք ջարդի չեն ենթարկուած, այլ Չաչաններու հսկողութեամբ փոյադրուած են Սուրիա։  Նախ Հայ առաքելականները հանեցին գաղթի եւ կոտորեցին, յետոյ նոյնը ըրին Հայ կաթողիկէներուն եւ բողոքականներուն։ Ետքը կարգը եկաւ միւս քրիստոնեաներուն (Ասորի ուղղափառ, Կաթողիկէ, Նեստորական, Քաղդէացի)։  Սահմանադրութիւն հրչակուած էր եւ քրիստոնեայք հաւատալով կառավարութեան խօստումներուն իրենց մօտ գտնուած որսորդական հրացանները յանձնեցին պետութեան։ Տղամարդոց բանակ կանչեցին եւ այնտեղ անոնց ոչնչացուցին՝ ձեռք-ոտք կապելով։ Մնացին տկարները կիները եւ երախայքը, որոնց գաղթի հանեցի եւ ոչնչացուցին։ Գաղթականութեան, պատերազմի ընթացքին քաղցրն ու թթուն իրար խառնուեցան։ Մեր զրուցակիցները զարմանք պատճառեցին զիս։ Ես Գիտէի, որ հայ ժողովուրդի գլխին եկած փորձանքները Հիսիսային Սուրիոյ եւ Հարաւային հայաստանի քրիստոնեայ միւս ժողովուրդներու գլխուն ալ եկած էր, բայց դէպքերու այս աստիճան նմանութիւն չէի ակնկալէր։ Հարազատութիւն մը ստեղծուած էր մեր եւ ոչ հայ այդ քրիստոնեաներու միջեւ։ Հարազատութեան պատճառը ցաւի նոյնութիւնն էր։ Այս դրուագները արձանագրած եմ 4-12-2001-ին։ Անարդարութեան չափը եւ վիշտի ահաւորութիւնը, բողոքի անսահման կուտակում առաջացուցած է մէջս։ Թող անիծուին չարագործ մարդիկ ընդմիշտ։ Թ՚ող վերա...։