Johannes

Նմանապէս ես ... եւ երբ քո անունը տեսնեմ, կը փորձեմ ընթերցել: Թէ անուն փոխելու հնարքը բացատրէիք, թերեւս Հով ընէի: Ամենայն դէպս, սա (Յովհաննէս) իմ պաշտօնական անունն է, ամէն ոք զիս Հովիկ կը կոչէ, իսկ կարգ մը արաբներ վանէս وانيس : Պիտի գրէի, որ մեր «արման» անունը ասիական իսկ «արմէն» անունը եւրոպական արտասանութիւն է:

Բարեւ հաւատացեալ բարեկամս՝ Ալ-վազիր ալարմանի կը նշանակէ հայ նախարար, մինչ ալ-վազիր ալարմինի կը նշանակէ ՀԱՅԱՍՏԱՆՑԻ նախարար: Չեմ հակասեր այլ կերկրորդեմ ըսածդ, յստակեցնելով, որ արմանի=հայ, մինչ արմինի=հայաստանցի կը նշանակէ: Վերոյիշեալ մանրամասնութիւնը, որքանով կարեւոր է մարդկութեան առաջընթացի համար, թող ուրիշները որոշեն...

Յարգարժան տիարք՝ արդարութիւնը սուրի ծայրն է, ուժ ունիս, առանց սեւրի ալ կառնես իրաւունքդ, ուժ չունիս, հազար հատ սեւր անարժէք է: Օրին չկարողացանք իրականութիւն դարձնել, ուժ չունէինք, Եղեռնը դեռ կը շարունակուէր, իսկ այժմ ուժ ու՞նինք: Մեր կորուսեալ հայրենիքի ճանապարհը աշխարհի մեծ պետութիւններու մայրաքաղաքներէն կանցնի: Այսինքն ուժեղ Lobbieng յարատեւ պայքար: Բայց այս ամէնի համար ժողովուրդ պէտք է, հետապնդող զանգուածներ: Գործի մը մէջ եթէ պիտի մտնենք, այդ գործի շարունակութիւնը եւ յաջողութիւնը ապահոված պէտք է լինենք, որպէսզի հերթական անգամ կէս ճանապարհին մնալով չխեղճանանք: Նկատի առած, Բագուի նաւթահորերու մեծամասնը հայերու կը պատկաներ, իրաւական հնարք ունին՞ք, այդ հորերու անցնող 90 տարուայ եւ ապագայի եկամուտէն Արցախին բաժին պահանջելու:

Խոյս is bekmez in armenian for exapmle նռան խոյս, խաղողի խոյս

Ծիրանի փող Երբ հայ դուդուկահարները գնացել են Մոսկվա առաջի անգամ, ռուսերն ուզել են գիտենալ այս նուագարանի անունը, հայերն ասել են ծիրանի փող, նրանք չեն հասկացել, եւ այդ գործիքն անուանել են դուդկա, որի հայկական տարբերակն է դուդուկ: Այս տեղեկութիւնը հեռուստացոյցից մի դուդուկահար պատմեց:

Քարվաճառը բերդի նման տեղ է, անառիկ լեռնային: Մարտակերտը Հայաստանի միացնող անցք կարող է լինել: Կուսական անտառներով զբօսաշրջութեան համար փափաքելի տեղ:

Հրուշակ=քաղցր, անոյշ Հրուշակեղէն=քաղցրեղէն, անոյշեղէն ոմանք պիտի ասեն մուրաբա Candy, Confetti

[/color] Հովհաննես, շնորհակալություն:Բառամիջում Է կամ Ե գրելը կարելի՞ է բացատրել փակ և բաց վանկերով: Օրինակ՝ հայերէն = հա- յե(բաց) - րԷն(փակ): Բայց այդ դեպքում ինչո՞ւ մեր, ձեր և ոչ թե՝ մէր,ձէր: Գուցե նման բառերը բացառությո՞ւն են: Իսկութեամբ Ե եւ Է նոյն հնչիւնը չունին, հին հայերէնի մէջ Ե=E, իսկ Է=EI, դրա համար էլ ածանցման պահին EI առաջին E ընկնում է, մնում Ի (I): Սէր կը հնչեր Սեյր, Տէր կը հնչեր Տեյր, նկատենք, որ ցայսօր սէրը պահած է իր հնչիւնը Սէյրան անուան մէջ: Այս պատճառներով Է կամ Ե օրէնք չի ընդունում, այլ աւանդութիւն: Ինչ կը վերաբերի երէն ածանցի, չեմ գիտեր, չ'գիտեմ: Գրաբարեան այ-ը կարգ մը բարբառներով է-ի կը վերածուի, օրինակ՝ գայլ (գել), հայր (հեր), մայր (մեր), երեխայք (երեխեք) եւայլն ... Անգլերէնի արտասանութեան մասին մի երկու խօսք եւս. Madonna իմ տիրուհիս, աստուածածնին ակնարկուած մի տիտղոս, որքան երաժշտական եւ բնական է երբ հայերէնով մադոնա գրենք եւ արտասանենք, մինչ անգլերէնով մդաանա, մտան հա՜ Սասուն ջան՝ իմ նախորդ մի գրութիւնից կ'արտատպեմ ներքոյիշեալը: Տիայր Արփա` նոր ընթերցեցի Ֆէի մասին գրածդ։ Գրած ես, որ պէտք չ՝ունեցանք ֆ ստեղծել մինչ մեր հանդիպումը ֆրանսացիներու (Ֆրանկներու)։ Թոյլ տուր ինձ ըսելու, որ Փ տառը սկզբնապէս Ֆ հնչիւնը ունեցած է, ի՞նչ կըսես։Ժամանակի ընթացքին այբուբենէն տառեր հնչիւնափոխութեան ենթարկուեցան, զոր օրինակ Ո ստեղծուած էր յունական Ω եւ լատինական O ի պէս, Օ հնչիւնի համար. բառի սկիզբը, միջատեղը եւ վէրջը։ Ովկիանոս (Oceanus), Ովսաննա (Osanna), Ողիմպիա (Olympia) օտար բառերու համար, գործածուած է հայերէն Ո։ Եւ ոչ միայն օտար բառերու համար, ցայսօր կարգ մը հայեր պահած են Ո-ի Օ հնչիւնը, սակայն տառի արտասանութեան փոփոխման պատճառով կը գրեն Օսկանեան (ոսկանեան), Օսկի (ոսկի), Օսկո (սասունցիներու եւ այլոց մօտ տարածուած անուն), բարբառներու մէջ օր (որ), օղորմի (ողորմի), կամ կը գրեն Ո սակայն կ՝արտասանեն Օ օջիլ (ոջիլ), Ով (օվ)։ Ո ստեղծուած է Օ հնչիւնով, սակայն յետագային դարձած է վո։ Նոյնն է Յիի պարագան, բառի սկիզբը իր նախնական Ե հնչիւնը կորսնցուցած է եւ դարձած է Հ։ Օրինակ` Յասմիկ (Jasmines) եւայլն։ Եչը ստեղծուած է Է հնչիւնը ստանալու համար, Եփեսոս (Ephesus), Եղիայ (Elia), Եղիսաբեթ (Elisabeth)։ կարգ մը բարբառներու մէջ Ե պահած է նախկին արտասանութիւնը, Էրկիր (Երկիր), Էղսո (Եղիսաբեթ)։ Ընթերցողը հարց պիտի տայ, եթէ Ե բառի սկիզբը Է հնչիւնը ունէր, ապա Էն ի՞նչ արտասանութիւն ունէր, Է= Ե+Ի (EI)։ Ածանցման եւ հոլովման ժամանակ Է-ի Եչը կը սղի եւ Ինիի կը վերածուի Էջ, Իջնել, գԷր, գԻրուկ եւայլն։ փայտ, փոր, փառք, Արփի, փայծաղ, ափ եւ այլ նման բառեր եւ բայեր որոնք փ-ով կը գրուին նախապէս ֆէով չ՞են արտասանուած։ Euphrates Եփրատ։ Հայ ժողովուրդը լաւ գիտեր այս գետը, որ կը բղխի իր հայրենիքէն։ Աքքադեան արձանագրութեանց մէջ այս գետը կոչուած է Ֆրատ։ Այս գետի աւազանի մէջ բնակող բոլոր հին եւ նոր ժողովուրդները զայն անուանած են Ֆրատ, Ֆուրատ եւայլն։ Յոյներ այս գետի անունը արձանագրած են PH-ով, որովհետեւ իրենց Ֆ այդ երկու տառերն էին։ Մենք յոյներէն չեն վերցուցած այդ անունը, ապա թէ ոչ, պիտի գրէինք Եւփրատ, նկատենք Եւրոպա (Europa)։ Քո վկայութեամբ իսկ. ամբողջական հնչիւնային համակարգ ստեղծող Ս. Մաշտոցը չէր կրնար չի ստեղծել Ֆ։ Մանաւանդ երբ այդ տառը արտասանող եւ բազմիցս հնչող ժողովուրդի դրացնութեամբ կ՝ապրէինք (Ասորիներ, Արաբներ) եւ նոր կրօնի ուսուցման եւ Ս. գրոց թարգմանութեան համար ստեղծուելիք այբուբենը պէտք պիտի ունենար Ֆ հնչիւնը տուող տառի մը։ Փարիսեցի, Փարաւոն, Փղշտացի եւ նման անուններ թարգմանելու համար Ֆ պէտք էր, եւ այդ Ֆէն Փիւրն էր։ Փաւսոս Բիւզանդ (Phaustos, հայ մատենագիր) Նիկեփորոս Փոկաս (բիւզանդացի կայսր), Պափլագոնիա (երկրի անուն), եւ այլ բազում յանրայայտ անուններ, օտար ծագում ունէին, սակայն հայ ժողովուրդը գիտէր, որ այդ անունները Ֆ հնչիւնով կ՝արտասանուին։ Այս զրուցարանի անդամերուն մէջ կ՞ան անձեր, որոնք յունագէտ են, եթէ կան խնդրեմ ըսէք հին յունարէնի մէջ Philip անունը ինչպէս կը հնչուէր։ Եթէ Ֆիլիպ էր, ուրեմն Մեսրոպ վարդապետ մեր գործը դիւրացնելու համար փոխան երկու տառ քով քովի բերելով ֆ հնչիւնը ստանալու, միանգամայն ստեղծած է Փ տառը օտար լեզուներու մէջ գտնուող Ֆ հնչիւնի համար։ Սակայն յետագային ինչ ինչ պատճառներով, թերեւս ձեր յիշած օրինակի պէս վրաց եւ այլոց ազդեցութեամբ Փ (Ֆ) հնչիւնը կորսնցուցած ենք եւ Ֆիմիի ծնունդ ալ առիթ ունենալով ստեղծած ենք նոր Փիւր մը. Որ է Ֆէն։ For all practical purposes, there still is no F in the Armenian. Witness? Look up any Armenian dictionary and see how many "native" Armenian words begin with the letter. Ստուգելով ասածդ, որ մեր բնիկ հայերէնի մէջ Ֆ հնչիւնով բառեր չենք ունեցած, թոյլատրէ ներկայացնել փրկել բայը, որմէ ստացած ենք փրկութիւն, փրկիչ, փրկարար եւ նման բառեր։ Արդարեւ ասորերէնով (եւ արաբերէնով) Ֆարուկ փրկիչ կը նշանակէ եւ Ասորիքը գրաւող մահմեդական զօրավարին տրուած տիտղոս մըն է։ Յիշեցնենք, որ կարգ մը քրիստոնեայ ասորի համայնքներ բիւզանդացիներու կողմէ հալածանքի ենթակայ էին, Յիսուսի բնութեան կայսերական խմբագրութեան չ՝անսալու պատճառաւ։ Սեմական Ֆրկ արմատ բառը, բաժանել, զհատել (զատել, հատել) իմաստը ունի։ Արցախցի գրող Զօրայր Խալափեան իր ազգանունը ո՞րտեղէն ստացած է։ Գիտենք, որ միջնադարեան հայաստանի մէջ արաբական անուններու օգտագործումը նորաձեւութիւն էր։ Հասան-Ջալալեան, Աբաս, Աբուսահլ եւ նման անուններու շատ կը հանդիպինք մեր պատմութեան մէջ։ Խալաֆ անունը ցայսօր լայնօրէն գործածուող անուն է արաբներու մօտ։ Տեղ մը ընթերցած եմ լոռեցիք թէ այլք շարփին (կանանց գլխածածք) շարֆ կ՝ըսեն։ Սակայն ի՞նչ է պարագան սեփական բառին, որ սեպուհական, սեպհական անուան տարբեր մէկ ձեւն է։ Անշուշտ չէինք կրնար սեֆական հնչել, պարզապէս Պէի եւ Հոյի իրար յաջորդութեան պատճառով։ Եթէ Փ տառը Պ (P) հնչիւնը ունէր սկզբնապէս, սա հարցը կը առաջանայ մեր մտքի մէջ` Սուրբ Մեսրոպ ի՞նչու երկու անջատ տառեր ստեղծեց միեւնոյն հնչիւնի համար։ Սա հարցն ալ տամ. Ի՞նչ է հնչիւնային տարբերութիւնը Ծ-ի եւ Ց-ի միջեւ, Ճ-ի եւ Չ-ի միջեւ, եթէ կարելի է լատիներէն գիրերով բացատրել։ More often than not the F turns into an H in Armenian, like in "fereshteh=hrestak". Ուռհա (Ուրֆա), Ջուղհա (Ջուլֆա), Հրեշտակ (ֆերեշտէ), Գազանահար (Ղազանֆար)։ Բայց շրջումը հակառակ ուղիով չէ՞։ Հայերէնի եւ պահլաւերէնի Հ նոր պարսկերէնի մէջ Ֆ։

Գուցէ նրա շնորհիւ այսօր Զանգեզուրը Հայաստանի մաս կը կազմէ:

Եթէ կայ ազգ մը, որ ֆաշիստ լինելու իրաւունք ունի, դա հայ ազգն է, ամենայնդէպս Նժդեհի դաւանանքը այլատեաց չէ: Ան նպատակադրեց պաշտպանել աշխարհում սփռուած եւ ուծանալու, ձուլուելու ենթակայ հայութիւնը: Նա մի կատարեալ հայրենասէր, հոյակապ հրապարակախօս, փայլուն զինւորական էր: Ոչ աւել, ոչ պակաս:

Այո, բայց մի վտանգ կայ: Եթէ մենք գրենք ԼատիներենովԱնգլիերէնով EAN, այն պիտի կարթացուի իբրեւ ին/een ոչ թէ եան/yan. Ինչպէս Արմէնիին, not unlike the plural Arabic Armani-yeen, քան թէ Արմենեան/Armenian/Armenyan. Այստեղ ուրիշ խնդիրներ յարուցեցիր: Անգլերէնի, որպէս մի եւրոպական լեզուի գերիշխումը մեր և բոլորի լեզուամտածողութեան վրայ: Կ'անտեսենք մնացեալ եւրոպական լեզուները, ի մասնաւորի մայր լեզուներ համարուող լատիներէնի եւ յունարէնի արտասանական ոճը յանուն տիկին անգլերէնին: Պարզացնեմ միտքս William. Robert. Carol եւ այլ անուններ, որոնք կը գործածուին շատ մը եւրոպական լեզուներով, մենք հայերս երբ պիտի տառադարձենք «կամ հայ գիրերով պիտի գրենք» պարտաւոր՞ ենք անգլիացու նման հնչել թէ, պէտք է դառնալ անուան լատինայունական արմատին եւ գրել Ռոբերտ (Ռաբըրտ), Վիլիամ (Վիլյըմ), Կարոլ ( Կերոլ): Իմ կարծիքով անգլերէնի այբուբենը լատիներէնն է, յետեւաբար պէտք է յարգել այդ այբուբենի օրէնքը:

Այդ խնդիրը միտքս էր, սակայն եկ եւ համոզէ եօթ միլիոն հայ, որ իր ազգանուան լատիներէն տառադարձումը գրէ EAN. Արագ արտասանութեան ընթացքին Եան-ը Յան-ի նման կը հնչէ: Վաղեմի բարեկամս Արփա, կը կարծեմ ռուսերէնն այստեղ մեղք չունի:Վանեցիներու բարբառին մէջ Ե-ը աւելիով շեշտուած էր, այսինքն հայերէն աշխարհաբարի պարտադրանքն է:

Ողջոյն ձեզ՝ Նոր ուղղագրութեամբ յու (you) , դասականով իւ (iu): Օրինակ՝ Բիւրական: Նոր ուղղագրութեամբ յա (ya), դասականով եա (ea): Օրինակ՝ Գործունեայ: Նոր ուղղագրութեամբ հին հայերէնի բառավէրջը արտասանուող յ անհետացած է: Օրինակ՝ Համարեայ-համարյա: Նոր ուղղագրութեամբ բառասկիզբը հին հայերէնով արտասանուող յ դարձած է հ: Օրինակ՝ Յակոբ (Jacob)-Հակոբ: Նոր ուղղագրութեամբ բառամէջի օ-ն (աւ) անհետացած է եւ միայն բառի սկիզբը կը գրուի: Օրինակ՝ Մօրեղբայր-մորեղբայր, անօթ-անոթ: Նոր ուղղագրութեամբ բառամէջի ու ձայնը, եթէ կը նախորդէ ա, ե, ո, ի տառերը կը վերածուի վ: Օրինակ՝ Քուէարկել- քվեարկել: Նոր ուղղագրութեամբ ու-ն եւ եւ-ը առանձին տառեր են, դասականի մէջ ու-ն երկբարբառ է, կամ առանձին բառ, իսկ եւ-ը բառ է: Նոր ուղղագրութեամբ բառամէջի է տառը ե-է: Ածանցման ժամանակ ի-ի վերածուող բառը կը մատնանշէ դասական հայերէնի մէջ է-ով գրուիլը: Օրինակ՝ Գէշ (վատ), սէր (սիրել), մէջ: Սիրասուն, միջուկ: Այժմ այսքանը կարողացայ ներկայացնել: Մնացէք Բարեաւ

Եղբայր. կարելի է տարբերութեան մասին գրել , բայց թէ ինչու հին ուղղագրութեամբ անգլերէն է, եւ ոչ անգլերեն չեմ գիտեր, միայն գիտեմ որ եթէ է ձայնը բառի վէրջում լսենք, կը գրենք Է եւ ոչ ե: Գրաբարը եւ դասական ուղղագրութիւնը կը թոյլատրեն մեզ աւելի լաւ ճանաչել մեր լեզուի եւ այբուբենի նրբութիւնները: Օ համապատասխան է ա+ւ, գերմաներէն AU, անգլերէն AW: նախապէս այդպէս արտասանուած է, սակայն յետագային ֆրանսերէնի թէ այլ պատճառներով երբ հայերէն աւ-ը արտասանուեցաւ ո-ի նման, իսկ ո-ն բառի սկիզբը արտասնաուեցաւ վո, կարիք զգացուեցաւ հնարել մի նոր տառ աւ-ի համար՝ որ է Օ: Կաւշիկ (կօշիկ), Աւճառ (Օճառ), Աւշին (Օշին) եւայլն: Ունինք բառեր, որոնք չեն ընդունած Օ-անալ, օրինակ աղաւնի-աղունիկ: Համաձայն եմ առաջարկիդ, եւ կը մասնակցիմ իմ գիտելիքի ընդձեռած սահմաններով:

Ինչ է ռաբիզը Rabbies? խախամակ ՞ան հրեայ կրօնավորներու ե՞րգ: Կարելի է տարբերել հայկական շունչով եւ թրքական ոճով երգուող ռաբիզը: Բոլորը կը գանգատին հայ երգի ռաբիզացումէն: Իմ կարծիքով հայ երգը կը տառապի ջազացումէն Jazzification աւելի քան ռաբիզացումէն:

Ի հարկ է Տարօնցի եմ: Սելջուկներէն փախչելով Հայաստանի բոլոր վայրերէն հայեր եկան եւ բնակեցան այն ժամանակ տակաւին Բիւզանդացիներու պատկանող Կիլիկիա, հիւսիսային Սիրիա, Կապադովկիա:

Այսինքն անգլերէնով Yan թէ Ian

Կը ներեք, յետոյ անդրադարձայ, որ խօսքը անգլերէնի մասին է

Բոլոր հայերը մինչեւ 1922 թուականը կը գործածէին եանը:

Բոլոր հայերը մինչեվ 1922 թուականը կը գործածէին եանը:

Քաղաքական գործիչները ընդհանրապէս, կուսակցական ղեկավարները մասնաւորապէս երկերեսանի խաբեբաներ են: Յարգելով բացառութիւնները

Նոր իշխանութիւն գալիս է, պայմանով որ հինը չ՛նեղացնի:

Ես Տարօնցի չեմ, սակայն կը կարծեմ, որ լաւ արեւմտահայ (կամ տարօնցի) լինելու համար, պարտաւոր չենք քուրդի նման երգելու: (Սասմա կելներ բարակ ծուխ) կամ (Մշոյ աղջիկ) կամ ( Մոկաց հարսը) եւ նման հարիւրաւոր արեւմտահայ ծագումով երգեր յստակօրէն հայկական են, շարական երգող ժողովրդի երգեր են եւ ոչ անապատակոկորդապրկում: Հայ քաջեր երգի երաժշտութեամբ քրդերէն (քուրդիստանի ազատութեան նուիրուած) երգ մը ունկնդրած եմ նախքան հայաստանի անկախացումը եւ Արցախեան պայքարը: Եւ այդ քրդերէն կասեթը (ժապաւէն) հին էր: Քանի՜ քանի ՜ անգամներ հայերէն ժապաւէն մը գնած եմ (ծախու առած, վերկալած) ետքը ջարդելով թափած եմ: Յարութ Յակոբեանէն չէի յուսար: Ներսիկը ուրախ հարսանեկան ալբիւմ մը ունի ամբողջութեամբ թրքերէն է: Այս ուղղութեամբ վստահ եմ, որովհետեւ անֆորչունեյթլի թրքական մշակոյթով մեծացած եմ եւ լաւ գիտեմ զանազանելը, ջոկելը: Այն ինչ, որ քառասուն տարի է թրքերէնով կը ունկնդրենք, յանկարծ մի օր դժուար է համոզուիլ, որ այդ երգը հայերէնով կը հնչէ եւ հայերէն է: Հազար տարի միասին ապրելով մշակութային նմանութիւն եղաւ (ստացուեց), այդուհանդերձ յստակ տարբերութիւն կայ հայ երգի եւ տաճկամուսուլմանական երգի միջեւ: Նմանութիւնը տարբեր բան է, ամբողջութեամբ երգի մը խազերը (նոթաներ) գողանալը տարբեր բան: Մի ուրիշ տեղեկութիւն, ներսիկի երգը նուիրուած Հրայր Մարուխեանի յիշատակին մի քիչ փոխուած տարբերակն է թրքերէն «գալինի թուրքման» երգին: Փօլի մասին ալ երկու խօսք. հետզհետէ բիւլենտ էրսոյացում:

Խաղտոյ առիճը Բարձր Հայք նահանգ Կարին գաւառ։ Եղեռնի նախօրէին Գաղտառիճ կը կոչուէր։ Կարին-Բաբերդ ճանապարհի վրայ կը գտնուէր։ Վերոյիշեալ երեք առիճները կը գտնուին Բարձր Հայք Նահանգին (արեւմտեան Եփրատի աւազան) մէջ։ Երկուքը Դերջան գաւառին մէջ՝ Բագառիճ եւ Խաղտոյառիճ, երրորդը Դարանաղի գաւառին մէջ՝ Ներքին եւ վերին Բագառիճներ, որտեղ ծնած է Սողոմոն Թեհլիրեան։ Մի քանի խօսք, որպէս ձօն մեր կորուսեալ այդ աշխարհին։ Կեանքի աղբիւր կրնանք կոչել զայն, նկատի առած, որ ջուրը կեանք է, եւ այդ երկրէն կը բխի մերձաւոր արեւելքի մեծագոյն երեք գետերը։ Էրզրումի վիլայեթ, Կարնոյ աշխարհ, Բարձր Հայք նոյն երկրի տարբեր ժամանակներու անուններն են։ Ես պիտի նախընտրեմ հայոց աշխարհացոյցի մէջ նշուած անուններն ու սահմանները։ Բարձր Հայք՝, կրնանք թարգմանել այսպէս՝ Լեռնային Հայաստան, կամ Վերին Հայաստան։ Հայկական հանրագիտարանի մէջ.- Բարձր Հայք, Մեծ Հայքի առաջին նահանգը։ Տարածւում էր Արեւմտեան Եփրատի վերին եւ միջին աւազանում եւ Ճորոխ գետի վերնագաւառում։ Մեծ ու բարձրադիր ջրաբաշխ է. որտեղից սկիզբ են առնում Եփրատ, Ճորոխ եւ այլ գետեր։ Լեռները լերկ են եւ զուրկ բուսականութիւնից (հնում այնտեղ եղել են անտառներ), տարածւում են արեւելքից արեւմուտք եւ ըստ գլխաւոր լեռնագագաթների ընդունում տարբեր անուններ՝ Պախր (Մուզուր գաւառ), Մուզուր (նոյնանուն գաւառի եւ &ոփք կամ Չորորդ Հայք նահանգի սահմանին), Սուրբ լոյս (Մուզուր գաւառ), Սեպուհ (Դարանաղի եւ Եկեղիք գաւառներու սահմանին), Այծպտկունք (Կարին գաւառի եւ Տուրուբերան նահանգի սահմանին), Կատարոյ (Կարին գաւառի եւ Տուրուբերան նահանգի սահմանին), Չորմայրի (Սպեր գաւառի եւ Տայք նահանգի սահմանին)։ Ըստ եօթներորդ դարու աշխարհացոյցի, Բարձր Հայքի բաղկացած է յետեւեալ ինը գաւառներից՝ Դարանաղի, Աղիւն, Մուզուր (Մնձուր), Եկեղեաց, Մանանաղի, Դերջան, Սպեր, Շաղագոմ եւ Կարին (թուարկուած են Եփրատ գետի հոսանքին հակադիր ուղղութեամբ)։ Իր տարածքով Բարձր Հայքը համապատասխանում է օսմանեան Էրզրումի վիլայեթի հիմնական մասին։ Ունէր ընդարձակ դաշտեր (Շաղագոմք, Երզնկա, Դերջան)։ Ձմրանը լինում են խիստ ցրտեր, տեղում է առատ ձիւն։ Գլխաւոր գետը Եփրատն է։ Յայտնի է սառնորակ աղբիւրներով (Երզնկա, Էրզրում), ոսկով (Սպեր), պղնձով. աղահանքերով, ինչպէս նաեւ՝ քարածխով, նաւթով, երկաթով։ Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակում Բարձր հայքի արեւմտեան շրջանները մտել են Խեթական պետութեան մէջ։ Խեթական արձանագրութիւններում յիշեալ շրջանները կոչուել են ^Բարձր երկիր_, ^Վերին աշխարհ_։ Մ.թ.ա. տասն հինգերրորդ դարից Բարձր Հայքը, Տայքի մի մասը Փոքր Հայքի հետ միասին կազմում էին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միութեան տարածքը։ Մ.թ.ա. հարիւր ութանասուն իննից Բ. Հայքը մտել է Հայոց Արտաշէսեան թագաւորութեան մէջ։ Յայտնի էր հեթանոս հաւատքի կենտրոններով։ Նահանգի Եկեղիք գաւառի Երիզա աւանում էր գտնւում Անահիտ աստուածուհու մեհեանը, որտեղ, ըստ Մովսէս Խորենացու, Արտաշէս Ա-ի հրամանով հաստատուել է Արտեմիս աստուածուհու արձանը։ Նոյն գաւառի Թիլ աւանում էր գտնւում պտղաբերութեան աստուածուհի Նանէի մեհեանը։ Տիգրան Բ Մեծը Դիոսի (Արամազդ) արձանը հաստատել է Դարանաղի գաւառի Անի ամրոցում, Աթենասինը՝ Թիլում, Արտեմիսի միւս արձանը՝ Երիզայում, իսկ Հեփեստոսինը՝ Դերջան գաւառի Բագահառիճ աւանում

Աղուանները հայեր են, հայերը աղուան: Ձուն հաւէն թէ հաւը հաւկիթէն: Ինչպէս ասացի վերը՝ մենք միացած ենք այժմ: Հայերը ժառանգած են աղուանքը, իր մշակոյթով եւ ժողովուրդով: Ես խնդիր չեմ տեսաներ եթէ այսպէս կոչենք մեր երկիրը՝ Աղուանահայաստան կամ խեթահայաստան, կամ Մամիկոնահայաստան ... ինչեւէ: Անդրկովկասի ռուսական գրաւումէն մի քանի տարի ետք, ռուսերը վերացուցին Գանձասարի կաթողիկոսութիւնը, որու պաշտօնական անունն էր Աղուանից կաթողիկոսութիւն: Այս կաթողիկոսութեան ժողովուրդը ոչինչով տարբեր էր Աղթամարի կամ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան ժողովուրդէն, հավեվէր այնումենայնիւ...այս ամէնը պատմութեան մաս կը կազմէ: Աղուանական ցեղերէն մին, որ չէ հայացած ՝ Ուդիացի կամ (Ուտի) անունով մինչեւ այսօր կը բնակի Կուր գետի ձախ ափին: Անոնք կը բնակին հայանուն գիւղերու մէջ: Անոնք հալածանքի ենթակայ են իրենց ազգանուան վէրջը եան ածանցը ունենալնուն եւ հայ առաքելական եկեղեցւոյ պատկանելնուն պատճառով: Ես կը զարմանամ թէ ինչու հայկական լրատուամիջոցները լուռ են ասոր մասին: Յաւելեալ տեղեկութիւն. Տասնիններորդ դարու վէրջաւորութեան արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար զոհուած յեղափոխական Սարգիս Կուկունեան Ուդիացի (Ուտիացի) էր Երբ ալեկոծ ծովուն վրայ Իմ մակոյկը խորտակուի Ես փրփրադէզ ալեաց մէջը Դէպի ափունք կը շրջեմ Այս երգը դաշնակները լաւ գիտեն: Նուիրուած է Սարգիս Կուկունեանին: Ուդիները ունին առանձին լեզու, որ կովկասեան լեզուներու արեւելեան ճիւղին կը պատկանի: