Johannes

Հաղարծին-Սեւան Կանուխ առթնցանք։ Գնումներ ըրինք։ Երբ գնումներու սակերուն մասին հարցումներ ըրի՝ ընկերս Ընկերս սաստիկ վրդովեցաւ, եւ այս պատահարը ողջ օրուայ ըմնթացքին իր տրամադրութեան վրայ ազդեց։ Ճամբայ ելանք դէպի հիւսիս արեւելք։ Վաչէն մշեցի նախահայր եւ մակուեցի նախամայր ունէր։ Սաստիկ թուխ էր, եւ վեհանձն։ Շաղակրատ չէր, դորա համար մեր ուղեւորութիւնը ինքնամփոփուելու առիթներ ընծայեց մեզ։ Իսկական արհեստը՝ կօշկակար էր, բայց խորհրդային կարգերու ցրուումէն ետք գործը կորսնցուցած էր, որովհետեւ գործարանը փակուած էր։Արդարեւ Խորհուրդներու ժամանակ Հայաստան կաւշիկ կը արտածեր դէպի միութեան հանրապետութիւնները։ Հայաստանեան օրերուս մէջ ամէնաճոխ օրն էր այսօր։ Հանրաճանաչ արդիւնաբերական քաղաքներու, աւաններու կողքէն անցանք՝ Աբովեան, Նոր Հաճն, Հրազդան, Ծաղկաձոր։ Ուղին հետզհետէ Ի վեր կը բարձրանար, դորա հետ միատեղ օդը կը զհովանար։ Օդի զովութեան պէտք ունէի, քանզի Երեւանեան տապը ոչինչով կը տարբերէր հալէպի տապէն։ Բնութիւնը տակաւ առ տակաւ կը ճոխանար։ Գիտէի, որ պիտի անցնինք, Գեղամայ եւ Սեւանայ լեռներու մօտէն եւ պիտի երթանք, երբեմնի ողջ Կովկասի ամառանոց հանդիսացող Դիլիջանի կողմերը։ Անհուն հորիզոնի հետ պար բռնած կապտաւուն ձիւնածածկ լեառները կապոյտ երկինքը փակած էր համարեայ։ Սեւանի լեռինք հզաւր պարիսպ կազմած, կը պաշպանեն Գեղարքունիքն ու Այրարատը։ Ամէն ինչ բարձր էր, սկսեալ խոնաւութէնէ մինչեւ իմ տրամադրութիւնը։ Անհամբեր կը սպասէի լիճի երեւումը, որ կարծեք կը նազէր, ծածկելով իւր շնորհալի պատկերը գագաթներու ետեւ։ Ի վերջոյ երեւցաւ զմրուխտեայ կապոյտը ջուրին, բայց մեր կառքը կ՚ընթանար, քանզի նախ պիտի հանդիպէինք Հաղարծնայ վանք, ետքը պիտի դառնայինք Սեւանի ափ լողալու։ Նայուածքս չէի հեռացնէր ջուրէն, որով գիտէի ուր, որ է պիտի կորսուի լեռներու ետին։ Կարօտցած էի ծովը, իսկ այս ծովը հայկական էր։ Ծովագիւղ գիւղէն ետք թագնուեցաւ Սեւանը, բայց բնութեան գեղեցկութիւնը եւ յաճախակի փոփոխումը, մոռցնել տուին ինձ նախորդը։ Գիւղը լեռնային էր եւ մաքուր, քանզի շրջակայքը ջրարատ էր։ Հայրենական պատերազմի նահատակներու յուշարձանը, կը մէջտեղէր փոքր հրապարակին։ Վաչէի ըսելով գիւղի բնակիչները Յոյներ էին, բայց ես հայերէն խօսք լսեցի հրապարակի մայթին նստած թոշակաւորներէն՝ հայրենական պատերազմի վեթերաններէն, որոնք տակաւին հպարտութեամբ կը կրէին շքանշաններ իրենց կուրծքերուն։ Մանկութեանս այնքան վայելածս հայկական քեսապի գիւղերը յիշեցուց զիս Ելենովկա-ծովագիւղը։ Որք՜ան պիտի փափաքէի այստեղ անցնել ամառս։ Երեխաները շէկ եւ կապուտաչեայ էին։ Բնակիչները Հայ, Յոյն եւ ռուս էին։ Յոյները փոքր Հայքէն եւ սեաւ ծովի հարաւային ափերէն գաղթած են անդկովկասի հայկական տարածքներ, արեւմտահայութեան գաղթի հետ միաժամանակ, անդրկովկասի ռուսական տիրապետութիւնէ ետք։ Ոսմանեան բռնատիրութիւնը զզուելի էր Քրիստոնեայ բնակիչներու համար։ Անոնք, որպէս վարպետ հանքագործներ փնտռուած են։ Այժմ հայկական հողԻ վրայ թերեւս ալ նախկին հայասայի բնակիչ Արմեններ, որոնք հելլենական տիրապետութեան ընթացքին, կամ Բիւզանդական տիրապետութեան ընթացքին յունացած էին, վերստին կը հայանային հայկական հողի վրայ։

Երեբունի Առաւաւտները մինչ կէսօր, Ընկերս կ՚երթար իր գործերուն։ Չ՚երթալէն կը բացատրեր, ուր ինչպէս պիտի երթամ։ Շատ կ՚ուզէի Հայոց մեծաց Պանթէոն երթալ։ Բացատրեց ճանպարհները։ Այդ օր միտս բութ էր։ Գացի բայց չգտայ։ Ոեւէ մեկին հարցնել չուզեցի։ Փողոցներուն մէջ թափառիլն ալ հաճելի էր։ Երբ տանը հանդիպեցայ ընկերոջս, յանդիմանեց ըսելով.-«աւելի ճարպիկ կը կարծէի քեզ»։ Կոմիտասի շիրիմն այցելել կ՚ուզէի։ Երբեմն տանը կը նստած երաժշտութիւն կ՚ունկնդրէի։ Պատուհանէն Արարատը դիտելն ալ հաճելի էր եւ անյագուրդ բերկրանք։ Օր մ՚ալ մինակս կարեցայ Երեբունի երթալ։ Ընկերոջս բացատրածը լաւապէս տեղաւորած էի ուղեղիս մէջ։ Երեբունին 28 դար առաջ հինուած բերդ մ՚է, բլուրի վրայ։ Այդ թուականը կը համարուի Երեւան- Երեբունի ծնունդը։ Բերդի մէկ մասը թանգարան էր ։ Մնացեալը աներդիք լաբիւրինթ։ Սուրիա դառնալէս ետք թերթի մէջ ընթեռնեցի, որ սիրահարներու հարմար վայր է եղած։ Հալէպի բերդի հետ չպէտք է բաղդատել։ Երեւի Ուրարտացւոց պետութեան անկման հետ վէրջ գտած է կեանքը բերդէն ներս, որովհետեւ աւելի նոր ժամանակներու կապուած հնութիւն չկար, մինչ Հալէպինը Հիթիթներէն ցայսօր բնակուած եւ օգտագործելի է։ Տոմս առի։ Բարձրացայ առաջին հարկ։ Քիչ մը շուրջս դիտեցի։ Խալդեան հաւատքի խոռերու, Եթիունի երկրի զաւակներու, եւ գուցէ նախահայոց, Տայեցւոց, Մանայի բնակիչներու օգտագործած իրերը դիտեցի։ Անհաւատալի կը թուար, պաշարի համար պահուած ընդեղենի գոյատեւումը ցայսօր։ Նոյն օրը գացինք Վ. Մ…եանենց տուն, շնորհակալ լինելու, չեմ գիտեր ինչ առիթով։ Ճանապարհին հանդիպեցանք ընկերոջս ծանօթ անձանց։ Տեսայ, Մալականներ (աւանդապարհ Ռուս աղանդաւորներ, որոնք անդրկովկաս աքսորուած են ցարերու ժամանակ, այժմ ընդհանրապէս այրերը հողագործ, տրակտորի վարիչներ են եւ մորուքաւոր։ Կիները լաչակաւոր էին իսկական ռուսի գեղեցկութեամբ։ Այդ օր, կարծեմ Չորեքշաբթի, իրար մօտ կը հաւաքուին։ Շէն եւ ուրախ կ’երեւային։ Աղջիկներէն մին, գժուելիք գեղեցկութիւն ունէր։ Դեղձան ծամերով, Ծով աչքերով։ Մորթը սպիտակ, այտերն ու շուրթերը վարդագոյն։ Դիտելէն չկշտացայ։ 150 տարի ապրելով անդրկովկասի մէջ, ռուս կայսրութեան ներքոյ, չէին ձուլուած։ Հասանք Մ…եանենց տուն։ Ըստ երեւոյթին հայրենադարձ (նոր եկող) էին։ Հարս եւ սկեսուր դիմաւորեցին մեզ։ Հարսը Հայաստանի Հանրապետութեան ծնունդ էր։ Դէմքը մտայոգ եւ տխուր էր։ Սկեսուրը. տատիկը կամ ծիածանը, դեռ կը խառնէր արեւմտահայոց բարբառը արեւելահայոց բարբառին։ Տան տղամարդը, ծիածանի որդին, արտագնայ աշխատանքի գացած էր։ Ընկերոջս հետ հեռուէ հեռու ազգական-մ՚ազգականութիւն ունէր։ Տատիկը 1946-ի ներգաղթին երիտասարդ աղջիկ է եղել։ Լատին ամերիկեան անվերջանալի ֆիլմաշարեր կը դիտէր։ Ընկերս ըսաւ.- հովիկին շատ դուր է եկել Երեւանի աղջիկները։ Ծիածանն ըսաւ.-ճիշտ է ձեր մօտ դժուար է ամուսնութիւնը։ Յիշելով իր ծանօթի ըսածը, որ Հալէպի աղջիկները չորս բանալի կ՚ուզեն, առաջինը խանութի, երկրորդը աւտոյի, երրորդը տան, չորրորդը կեսրոջ բերան։ ... Սլավան ասած, թէ ինք կարող է Ռուսաստանում շատ փող աշխատի, բայց հոգեպէս ինք պարտեալ է այնտեղ, քանզի իր երկիրը չէ, եւ իր զաւակները պիտի մեծանան, որպէս ռուս, եւ պիտի ստանան ռուսական կրթութիւն։ Ան զիս ընդունած էր հին ծանօթի մը նման, զի ես իր բարեկամի ընկերն էի։ Ազդուեցայ Հայկական հիւրասիրութէնէն։ Վերադարձանք Գրիշի պատուշկայով (սա բառը ռուսերէն լեզուի մէջ իմ ներդրումն է։ Հասկանալ Մարշրուդնիյ)։

Ինչ, որ ռուսերէն բառ մը արտասանեցի կոլիան ըսաւ գիտես ռուսերէն։ Ըսի ոչ շատ։ Ըսաւ- հ՜ա, ուրեմը ցեխը ջրից ջոկու՞մ ես։ Ճանպարհին, Աւտոյի արգելակը անջատուեց եւ մխաց։ Ողջ հասանք Երեւան։ Գացինք հանրակացարան, որ մսաշօթ եւ այլ առարկաներ առնենք եւ կոլիայի հետ միասին ընթրենք մեր վարձած տան մէջ։ Ենթադրեալէն աւելի երկար էր ճանապարհը։ Պէտք էր կոլիայի կամքը տեսնել ։ Ընկերս այդպէս կը մտածեր, բայց կոլիա աֆանդին իւր մտքի մէջ որոշած էր անգամն ալ մեր հետ տեղ չ՚երթալ։ Հանրակացարանի մուտքին տեսայ գեղանի հայ աղջիկներ հնդիկներու փաթաթուած կը շրջին։ Այս աղջիկները չէին ամչնար, ոչ իրենց ազգակից երիտասարդներէն, ոչ ալ տարեցներէն։ Ազգային կամ մարդկային հպարտութիւն գոյ չէր։ Անձնական շահն ու հաճոյքն էր տիրող ոգին։ Պատրուակը այդ աղջիկ-կիներուն շուրթներուն էր՝ «բա երեխեքին ո՞նց պահենք»։ Ակամայ միտս ընկաւ Հալէպի մեր պատանեկութիւնն ու ստացած դաստիարակութիւնը։ բաղդատե՞լ այս մթնոլորտի հետ։ Ո՞րն էր ճիշտը։ Ճիշտի սխալի հարց չկար։ Կար միայն մերկ ճշմարտութիւններ եւ բնութեան պարտադրանքը։ Ակամայ նախանձեցայ այդ սեւամորթներուն։ Հոգնած եւ հիւծած գացինք տուն։ Սեղան սարքեցինք։ Ընկերս յիշեց ուսանողական դժուար օրերը՝ Պատերազմ, Ուտելիքի պակաս։ Յիշեց ինչպէս ծիծեռնակները կերած են պատուհան դրուած միսը։Սուրիա գալու համար, շոգեկարգով Լենինականէն զաւթիչ թուրքիոյ սահման, ժամերով սպասում։ Հիացումով յիշեց ռուս զինուորներու դիմադրողականութիւնը սառնամանիքին։ Մինչ իրենք կառքի մէջ կը պպզային, անոնք դուրսը ժամերով առանց շարժելու կը հսկէին։ Կարս, նորից եօթժամեայ սպասում, հաւանաբար թուրք պետութեան դիտումով։ Չդիմանալով ցուրտին հայ աղջիկներու կամ կիներու, տաք տեղ նստած թուրքերու հանդէպ ցանկահարոյց վավաշոտ կեցուածք ստանալը։ Երգեցինք մի քանի ազգային երգեր։ Կոլիային ուղարկեցինք իր տուն, որ շատ հեռու չէր։ Յաջորդ օր, ցերեկոյ տանը նստայ։ Ընկերս կ՚երթար համալսարանի մասնագիտութեան թուղթերը արձանագրել տալու համար։ Այպանեց զիս, թէ ինչու դուրս գալով աղջիկներու հետ չեմ ծաօթանար։ զգայուն լինելուս համար աղջիկների հետ ծանօթանալ չէի ուզում, որովհետեւ գիտէի ընդամէնը երկու շաբաթուայ համար եկել եմ։ Մի երկուքի հետ ծանօթացայ, բայց վերջը փախչեցայ անոնցմէ...հազիւ վարժուած, առաջաձգուած վերադարձի թուականը մօտեցաւ։ Ուժգին տրտմեցայ։ Երեւանի մթնոլորտին մէջ ուրախ էի, որովհետեւ հաճելի նորութիւններ տեսած-ապրած էի։ Շատ ուրիշ դէպքեր պատահեցան։ Հերթականութիւնը եւ մանրամասներ մոռցած եմ։

Ամբերդ Նախօրօք որոշած էինք, որ պիտի երթանք հիւսիս արեւմուտք ուղղութեամբ, 'շական, Բիւրական, Ամբերդ։ Հայաստանի հանրապետութեան շրջաններու նոր կազմաւորումով, վերոյիշեալ տեղերը սահմանուեցան Արագածոտն մարզին մէջ։ Անցանք Հրազդանի յաղթանակի կամուրջով. Աշտարակի ճամբուն վրայ տեսանք շատ գեղեցիկ ամառանոցներ (դաճա), եւ բարձր շէնք մը՝ ձախ թեւի վրայ։ Ընկերս ըսաւ, որ Հ.Հ պաշտպանութեան նախարարութեան կեդրոնն է։ Ինքնաշարժի վարիչը, Կոլիան ըսաւ, Վազգէն Սարգսեանի տեղն է։ Կար ժամանակ, երբ պաշտպանութեան նախարարութեան կառոյցի անունը հոմանիշ էր. Վազգէն Սարգսեանի անուան։ Ճանապարհի աջին Շուշիի ջոկատի հրամանատար, Պետոյի յուշարձան-գերեզմանն էր։ Պետրոս Ղեւոնդեանը Պռոշեան աւանի ծնունդ էր, որու կողքէն կ՚անցնէինք մենք այդ պահին։ Պռոշեանի բնակիչները Սասուն եւ Տարօն գաւառներէ եկած արեւմտահայ գաղթականներու զաւակներ են։ Կ՚ափսոսամ, որ չ՚կանգնեցանք Պետոյի շիրիմի մօտ յարգանք մատուցելու։ Ուշ անդրադարձած էի, երբ մեքենան բաւական ընթացած էր։ Անցանք Աշտարակ մեծ գիւղի կողքով (թող ներեն Աշտարակեցիք, որ գիւղի նմանցուցի իրենց քաղաքը)։ Անցանք Քասաղ գետի վրայով։ Աշտարակէն քիչ ետք, պարզուեցան երկու բարձր լեռներ։ Մինը ձախին, Արագածն էր, եւ բազմաթիւ գագաթներ ունէր, եւ իր հսկայ զանգուածով ընդարձակ տարածք գրաւած էր։ Իմ բազմաթիւ հարցումներով հանդերձ, Ընկերն եւ Կոլիան չկարողացան տալ, աջակողմեան լերան անունը։ Ետքը երբ տուն գացի, քարտէսին մէջ նայեցայ, այդ լերը Հայկ նահապետի որդւոյն թէ թորան անունով յիշուող Արա լեռն էր։ Քիչ-քիչ կը բարձրանայինք, եւ կ՚ուղուէինք Ոսկեվազ-Օշական-Բիւրական ուղղութեամբ, որոնք կը գտնուին Արագածի արեւելեան լանջերուն վրայ։ Այս տեղանքի բնութիւնը հարթ եւ բարձր էր Համեմատած Գառնի-Գեղարդի բնութեան, որտեղ երկիրը խիստ կտրատ էր։ Ոսկեվազ գիւղի մօտ փոքր եկեղեցի մը տեսանք, Քարասնոց Ս.Սիոն։ Համեստ, բայց հին էր։ Ընկերս կը բորբոքեր, քանզի մեր հետ եկող բողոքական գործիչուհին չէր խաչակնքեր, ոչ ալ կ՚աղօթէր, հայ առաքելականի դուստր ըլլալով հանդերձ։ Աղօթեցինք, նկարուեցանք եւ մեր ճանապարհը շարունակեցինք։ Տեսայ տատիկներ, հողագործ եւ կովարած սիրուն աղջիկներ։ Քիչ անց հասանք Օշական, Ս. Մեսրոպի Հանգչած գիւղը։ Փոքր հրապարակ մը ունէր եւ քեսաբը կը յիշեցնէր։ Մտանք եկեղեցւոյ շրջաբակէն ներս, որ ընդարձակ էր համեմատած գիւղի հրապարակին։ Շրջաբակին մէջ կար Գարեգին Ա. կաթողիկոսի կողմէ կառուցուած յուշարձան մը խևևռ ին, եւ նուիրուած Ս.Մեսրոպ Մաշտոցին։ Եկեղեցին բազիլիկ ոճով էր եւ վերանորոգումներու հետքեր կը նշմարուէին տաճարի ճակտին եւ այդպէս ալ կը վկայէր որմնագիրը։ Հայաստանեայց Առաքելական առաջին եկեղեցիները բազիլիկ ոճով կը կառուցէին, որովհետեւ գմբեթաւոր հայկական ոճը տակաւին տարածուած չէր։ Ուր որ գացի ժամանակս բաւարար չեղաւ որմնագրերը կարդալու։ Պիտի ցանկայի ժամերով կարդալ հնադարեայ գրաբարով արձանագրութիւնները որպէսզի հաղորդուիմ պատմական դրուագներու հետ շօշափելի փաստերով։ Կը դիտէի զարդաքանդակները մեծ զարմանքով։ Մայր դրան եզերքը կարմիր տուֆով իսկ պատերը սպիտակ քարով կառուցուած էր։ Խորանի տակ ներքնահարկին մէջ կը գտնուէր Ս. Մեսրոպի Սեաւ մարմարով ծածկուած գերեզմանը։ Գրիգոր լուսաւորիչի, Մեծն Տրդատի, Սահակ Պարթեւի, Ներսէս Շնորհալիի, Մամիկոնեան Վարդանի, Գէորգ Չաւուշի. Հրայրի եւ շատ այլ նշանաւոր հայերու գերեզմանները չեն պահպանուած։ Մեսրոպը բախտաւոր դուրս եկած է, այն ալ այն ժամանակուայ Հայ Իշխանի մը շնորհիւ, զոր պնդած է թաղել իր գաւառին մէջ, մինչ զինք պիտի փոխադրէին ծննդավայր Տարաւն, որտեղ եթէ փոխադրէին, այսօր մեզ համար տեղն իսկ անյայտ պիտի ըլլար։ Այնտեղ արձանագրութիւն մը կը յիշէր, որ 441-ին կառուցուած է այս եկեղեցի-ուխտատեղի-գերեզմանը։ Երկու անգամ նորոգուած էր, տարբեր ժամանակներու մէջ տարբեր կաթողիկոսներու կողմէ։ Ելանք դուրս։ Ընկերս պաղպաղակ գնեց։ Շատ համեղ էր։ Ծառաւցայ։ Տան մը շեմին կանգնած ալեւոր, ութսունի մօտ բարի դէմքով, նիհարակազմ տատիկէ մը ջուր խնդրեցի։ Ըսաւ. արի տղայ ջան։ Մտայ ներս։ Տիպիկ գեղականի տուն էր, պարզ եւ աղքատիկ։ Շրջաբակը փայտեայ իրեր կային։ Տատիկի չորացած դէմքն ու մենակութիւնը յուզիչ էր։ Ասաց. Տղայ ջան մենք ջուրը առաւօտեան բերում են, արի խմի։ Գաւաթ մը վերցուց, ջուրով լիքը դոյլի մը մէջ ցօղուեց, յետոյ ուրիշ դոյլէ մը ջուր լցնելով հրամցուց, որ խմեմ։ Չկրցայ բաժակը դատարկել։ Ջուրը, մեր ապահոված ջուրէն աւելի տաք էր։ Ասացի. չէ մայրիկ ջան պէտք չի։ Պառաւը կարծես ամաչեց, որ չգոհացայ։ Ես ալ ամաչեցի իմ արարքի համար։ Գոնէ դերասանութիւն անէի։ Շնորհակալ եղայ եւ դուրս պրծայ։ Կոլիան քշեց եւ քշեց։ Արագիլներ, բոյն շինած էին ելեկտրասիւներու վրայ, որոնք մեզ կ՚ընկերանային երկար ժամանակ։ Ճանապարհի ձախ կողմը, համարեայ գետնի հաւասար հոսող ջուր կար։ Յետոյ պարզուեց, որ դա Ամբերդի տակով հոսող ջուրն է։ Գետակը ձայն չունէր։ Ետքը հանդիպեցանք աղբիւր յուշարձանի։ Ծռեցայ, որ խմեմ. Կարդացի« ընկերներից հովիկին 1977»։ Ջուրը սառն էր։ Յագեցայ։ Ճամբան շարունակեցինք անվէրջ ոլոր պտուտուելով։ Մի տարեց Բիւրականցու հարցրինք, ոնց պիտի գնանք Ամբերդ։ Ասաց. սենց պտի գնաք, մօտ խռ կիլոմետր։ Կոլիայի երեսը թթուեցաւ։ Շարունակ կը բարձրանայինք։ Հեռւում Ամբերդն էր, բայց ոնց որ մենք ուրիշ ճանապարհով էինք գնում, եւ չէինք հասնում նրան։ Աւտոն կանգնեցրինք մի Դաճայի մօտ, մեղուաբոյծի մը հարցրինք նոյն հարցումը։ Ասաց նոյն ճամփէքով պտի եթաք։ Ասինք շնորհակալ ենք, ու շարունակեցինք ճամփան։ Անցանք գետակի մը վրայէն։ Հասանք անհասանելիին՝ Ամբերդ։ Թէ ինձ հարցնէին կեանքում ինչ ես ուզում ամէնից շատ։ Չէի վարանիլ ասելով. Ամբերդում ապրեմ։ Մի կողմից հարթ, երեք կողմից խոր կիրճերով շրջապատուած, պաշտպանութեան համար սքանչելի ընտրութիւն էր տեղանքը։ Ընդարձակ եւ իշխող դիրք ունէր բարձունքը։ Հեռուն ձախ կողմը Արարատը հազիւ նշմարւում էր։ Աջ կողմը Արագածն էր։ Ինքս ինձ զգացի հնադարեայ Հայաստանի մէջ։ Ահա ուր որ է, սաղաւարտաւոր, զրահաւոր ասպետներ պիտի խոյանան բերդն ի դուրս եւ պիտի մարտնչին սելջուկներու դէմ։ Բերդն առ նուազն երկու պարիսպ ունէր։ Փլատակ պահակատուներ։ Տեղ տեղ պարիսպները գետնի հաւասար էին։ Կ՚ուզէի օրերով ուսումնասիրել։ Լաւ պահպանուած էր ընդհանրապէս։ Արաբներ, թուրքեր, եւ այլ ազգիք քանդեր էին հզաւր պատերը։ Հեռուն, պաշտպանական առաջին պարիսպէն ներս, անդունդի մօտ գեղանի տաճար մը կար, Զաքարեաններու ժամանակէն մնացած։ Տաճարի անունը մոռցուած է։ Գմբեթը Արցախի Գանձասար վանքի գմբեթի ոճն ունէր։ Գործած է 7-րդ էն 13 րդ դար։ Ոտք կոխել այս տեղեր եւ ինքզինք իշխան չ՚զգալ անհնար էր ինձ համար։ Զգացի, իմ հողնէ այս տեղանքը, Ինձի շատ հարազատ եւ խառնուածքիս հարմար, արդէն կ՚ախորժէի բարձր տեղերէ։ Որքան մօտենաս բերդին այնքան խոր Կ՚ազդէ երեւակայութեանդ վրայ։ Քարերը հսկայ էին։ Ակամայ կը մտածես հին դարերու մարդկանց հուժկու լինելու մասին։ Այդ ոնց բարձրացրել, իրար վրայ դարսել են այդ հսկայ քարերը։ Չհիանալ անկարելի էր։ Բերդի մայր դուռնէն քարէ գետ հոսած եւ այդպէս մնացած էր կարծէք։ Մտայ ներս բարձրացայ պարիսպի վրայ եւ աննկարագրելի թռիչք մը ապրեցայ։ Ոգեղեն թռիչք։ Թեւերս բացի անզգայօրէն եւ ինքսինձ Արծիւ կարծեցի։ Դէմս մինչեւ հորիզոն պատմական հայաստանի ընդարձակ տարածքներն էին, եւ հորիզոն կարծես չկար, Ես ամենաբարձր տեղն էի, Կամ այդպէս կ՚զգայի։ Շուրջս Ամայութիւն էր, բնակչութիւն, գիւղեր չկային։ Անկախ Հայաստանի մէջ ես եւ պատմութիւնը առանձին էինք այդ վայրկեաններուն։ Հոգիներու ձայնն եւ լեռնային բոյսերու բոյրը կային հետս։ Դժուար է հաւատալ բայց բերդի մէջ գերեզմանի, նեխածութեան հոտ կար։ Ուժգին հով կար, առողջարար եւ թթուածինով յագեցած։ Այն գետակը, որուն վրայէն անցանք քիչ առաջ, Ամբերդի մօտ 2-3 հարիւր մետր խորունկ կիրճ մը կազմած էր։ Ջուրի արձագանգը թմրեցնող էր։ Երբ տուն գացի եւ քարտէսին նայեցայ, տեսայ, որ Ամբերդը կառուցուած է Ամբերդ անուն եւ մի ուրիշ գետակի միացման եռանկեան տեղ բարձրացած սարահարթի վրայ, այնպէս, որ երեք կողմանէ բնական պաշտպանութիւն ունէր։

Երեւանցիք մելամաղձոտ են։ Ազատութեան հրապարակի (ոպերայի հրապարակ) մէկ կողմը, խումբ մը ալեւորներ կը վիճէին, հայ ազգի արեւելումի հարցերու շուրջ։ Մէկն ըսաւ, «դուն թոշակդ կը ստանաս ամերիկեան ձէթի վաճառումով»։ Միւսն հակադարձեց,«ռուսը մեզի հաւատարիմ ժողովուրդ է, եւ մեզի չի դաւաճաներ»։ Ըստ երեւոյթին. զրուցակիցները տեղեակ չէին, ոչ իսկ մօտիկ անցեալի պատմութեան։ Երրորդ մը ընկերոջը պաշտպանելով ամերիկասէրին ըսաւ, «Եթէ դուն ամերիկան կը սիրես, թուրքն ալ կը սիրես», եւ շարունակեց, «այդպէս է չէ՞, դուն թուրքին կը սիրես»։ Առաջին խօսողը քիչ մը տատամսելէ ետք ըսաւ.«այո»։ Ուրիշներ ինձ նման կը դիտէին, եւ չէին միջամտեր։ Զրուցակիցները չէին գիտեր, որ մեծ տէրութիւնները բոլորն ալ իրենց շահերը փնտռող եւ փոքր ժոովուրդներուն դաւաճանող եւ դաւաճանելու հակում ունեցող պետութիւններ են, իսկ Հայք ի զուր փրկութիւն փնտռած են եւ կը փնտռեն արեւմուտքի կամ արեւելքի մէջ։ Հայոց փրկութիւնը իրենց մէջ է։ Անդին հրապարակին վրայ երիտասարդութիւնը կը զբօսնէր եւ այլ աշխարհներու մէջ կը գտնուէր։ Հին սերունդի եւ նոր սերունդի միչեւ հետաքրքրութիւններու տարբերութիւն կար։ Քաղաքի եւ արուարձաններու մէջ կան զբօսայգիներ եւ լճակներ, որտեղ մանուկներ ամրան տապէն փախուստ տալով կ՚ապաստանին ջուրին մէջ։ Ուր որ գացի տեսայ բուլբուլակներ։ Բուլբուլակը գետնէն կէս մետր բարձրութեամբ քար է, որուն վրայէն ջուր կը ցայտայ։ Վիշապաքարերը, որոնք տեղադրուած են աղբիւրներու քով մեր հեթանոս նախահայրերու կողմէ կը խորհրդանշեն առնանդամը։ Բուլբուլակ, բլլոր, բլլիկ եւայլն, նոյն արմատէն առաջ եկած են։ Եթէ ուշադիր դիտէք վիշապաքարերուն պիտի անդրադառնաք, որ ոչ այլ ինչ են քան, ... ձկան կամ վիշապի տեսքով եւ ուղղահայեաց կանգնեցուած։ Ջուրի պաշտամունքը աղերսուած էր, ջրային կենդանիներուն եւ «բուլբուլակին»։

Էջմիածին Սարսափելի է Արարատեան դաշտի ամառնային շոգը։ Էջմիածնի ճամբուն հանդիպեցանք Զուարթնոց տաճար, որտեղ յայտնուեցան սպանախաւս հայադէմ երիտասարդներ, որոնք բանակումի համար կը գտնուէին Հայաստանի հանրապետութեան մէջ։ Աղջիկները վայելուչ էին։ Հանդիպեցանք Հռիփսիմեանց հնադարեան եկեղեցւոյն։ Տաճարի մէջ ժամերգութիւն կար։ Զարմանալիօրէն շատ չէր աղաւաղուած նախնական տեսքը, կամ լաւ նորոգուած էր։ Տեղացի վարպետներ շրջաբակի սալայատակը կը նորոգէին։ Աւանդութեան համաձայն, շրջաբակի աջին. կը գտնուին՝ աճիւնները քառասուն հռովմէացի կոյսերու, որոնց մէջ նաեւ Ս.Հռիփսիմէինը, որուն տենչաց Սուրբ Տրդատ Հայոց Արշակունի Արքան։ Էջմիածնայ վանքի դուրսի շրջաբակին մէջ կային նստարաններ եւ խոհանոց։ Ապսպրեցինք խորոված եւ թան, որոնք բաւական ուշացան մինչեւ յայտնուին մեր սեղանի վրայ։ Թանը անհամ էր, Ջերմուկի ջրով եւ տաք։ Հայաստանի մածունը եւ պանիրը համով չեն, սակայն խորովածը, լաւաշ հացով փաթաթուած, անուշեղենի նման իջաւ կոկորդէս։ Չ՚իմացայ երբ սկսայ ուտելու, որովհետեւ շուտով, խորովածի տեսքը ափիս մէջ յիշատակ մնաց։ Երկու կին կ՚սպասարկէին։ Մէկի անունը Մարգո էր։ Կռուազան էին եւ հաւերու նման անվերջ կը կչկչային։ Մարգոն ջղային եւ աւելի ռազմունակ էր քան միւսը, որ մարգոյի նման բարձրահասակ, բայց մսոտ, անուշիկ, խիստ նայուածքով եւ շէկ էր։ Մարգոյին ըսինք.«երեք հատ էլ քաբաբ», բարկացաւ. Թէ.-«ինչու միանգամից չասացիք»։ Մարգոն չէր հասցնէր, վասնզի բոլոր յաճախորդները կը պահանջէին։ Օրը կիրակի էր։ Կաթողիկոս Գարեգին Ա.-ը Թափորով եկաւ տաճար, իր ետեւէն քաշելով նորընծայ աղուամազոտ տեղացի աբեղաներ։ Քիչ մը ներկայ եղանք արարողութեան։ Մոմ վառեցի, Մարիամ Մագդաղենացիի մը ուրուականը շուրջս կը դառնար, սակայն եկած էի աղօթելու։ Զբօսաշրջիկներու թիւը աւելի էր, քան տեղացի հաւատացեալներուն թիւը։ Մայր տաճարի դրան կողքին հանգչած էին նշանաւոր հայրապետեր. Ներսէս Աշտարակեցի, Մկրտիչ Խրիմեան (հայրիկ), Գէորգ Չորեքջեան... եւ նման նշանաւոր անձինք։ Արշակունեան թագաւորութեան ժամանակներէն իվեր Հայ ժողովուրդի թագաւորները, իշխանները, հայրապետները, սպարապետները, գրիչներ, պատմագիրներ, թշնամիներ, յեղափողական գործիչներ, Մաշտոց, Կոմիտաս, Եկմալեան ապրած կամ գտնուած են այստեղ։ Հայութեան եւ Հայաստանի սիրտն էր Վաղաշապատը եւ Արարատեան նահանգը, սիւներն են Աղձնիքը, Վասպուրականը, Սիւնիքը։ Արմատներն են Ծոփքը, Փոքր Հայքը, կենարար երակն է Բարձր Հայքը։ Ողնասիւնը. Տուրուբերանը։ Թեւերն են, Արցախը, Ուտիքը, Տայքը, Գուգարքը։ Ոտքերն են. Կորճայքը, Պարսկահայքը։ Հայաստանը այժմ անդամահատ է։ Մայր տաճարի շրջաբակին մէջ էին վեհարանն ու թանգարանը։ Հայքի տարբեր վայրերէ բերուած գեղակերտ խաչքարեր կային։ Անցանք Ս.Գայանէ, որու մուտքին, աջ պատի վրայ քանդակուած էր յուշարձան մը, նուիրուած սփիւռքահայու մը կողմէ ի յիշատակ 1915-ին նահատակուած իր ազգականներուն, Տաճարի կողքը գերեզմաննոց էր։ Գերեզմաննոց հայող պատին վրայ անէծքի ցուցանակ մը կախուած էր, պատերը աղաւաղողներուն համար. նկարեցի, որովհետեւ շատ հաւնեցայ այդ անէծքը, քանզի սիրտս շատ կը նեղանար Ի տես բազմադարեայ հնութիւններու աղաւաղումը հայի ձեռքով։ Գտայ Րաֆֆիի «Խենթ» անուն վէպի հերոսի եւ Մախլուտոյի (յայտնի ֆեդայի), ուրիշ նշանաւոր մարդկանց շիրիմները։ Աղջիկ մը, եւ սուր նայուածքով թուխ տղայ մը. ազատութիւն առած էին գերեզմաննոցի մէջ, իսկ ես խանգարած էի անոնց մտերմիկ պահը։ Դէպ ի Խոր Վիրապ ճանապարհին երկու ոստիկան կանգնեցուցին ինքնաշարժը, ինչ որ յանցանքի մը պատճառով։ Մինը թուխ հսկայ երիտասարդ մ՚էր, միւսը սպիտաամորթ եւ կարճ ու միջին տարիքի։ Երկուքի փորերն ալ դուրս ինկած էին։ Երիտասարդ ոստիկանի նայուածքը յիշեցուց. Սուրիոյ իր պաշտօնակիցներու նայուածքները։ 1000 դրամ առին (2 դոլար) եւ ամէն ինչ օրինական դարձաւ։ Խոր Վիրապի վանքը, բլուրի մը վրայ կը գտնուէր։ Ներքեւը լարախաղացներ ուխտի. տօնի մթնոլորտ ստեղծած էին, եւ անցնողներէն բաշխիշ կ՚ակնկալէին։ Շատ զարմացայ երբ տեսայ Հայաստանի Հանրապետութեան հողին վրայ հայեր թուրքի վարմունք ունեցած են հնադարեայ աւանդներուն՝ մեր տաճարներուն հանդէպ։ Պատերուն վրայ կարելի էր գտնել. սուր մետաղով փորուած անուններու։ Տեղ մը կարդացի 1918 Մայիս 28 անուն եւ ազգանուն, Մեսրոպեան ուղղագրութեամբ, հաւանաբար, արեւմտահայ գաղթականի գործ է, մնացեալ խծբծումներու մեծամասնութիւնը սովետական ժամանակներու եղծումներ էին, երբ երկար ժամանակ մեր վանքերը անտէր մնացին։ Վերոյիշեալ մակագրութիւնները ահռելի չափերու հասած էին Խոր վիրապի վանքին պատերուն։ Այս ի՞նչ անձնասիրութիւն է, անհատական մակագրութիւն մը արձանագրելով աղաւաղել շատերէն քիչ մնացած, այս մի քանի վանքերուն հնադարեայ գեղեցկութիւնները։ Այս վանքերը քանդուած են. արշաւանքներէն, պատերազմներէն, երկրաշարժներէն, յետագային նորոգուած են, եւ գտնուելով Հայաստանի հանրապետութեան սահմաններէն ներս մեզի աւանդուած են։ Բայց եկ եւ տես, որ հայ մը իր մէջ իրաւունք գտած է, դարեր շարունակ պահպանուածը քանդել. յիմար նպատակի մը համար։ Մասիսներուն շատ մօտ էի, հազիւ խռու մետր անդին, արեւմտեան Հայաստանի թուրքիոյ բռնատիրութեան փշաթելերն էին։ Առագիլները կը սաւառնէին սահմանի հայկական կողմը։ Խառնուածքով լեռնային բնութիւնէ ախորժելուս պատճառաւ, այս ճամբորդութիւնը շատ հաճելի չէր, ծառաւ էի եւ ծորակէ մը հոսող պղտոր ջուր խմեցի։ Թերեւս աշնան կամ գարնան տարբեր ըլլար այս շրջանի մթնոլորտը։ Երթ ու դարձի ճանապարհին տեսանք Դուինը՝ հին Հայաստանի մայր քաղաքը, որու այժմեան բնակիչները ասորիներ էին։ Գիւղի կեդրոնը գեղաշէն տաճար մը կար։

Պետական թանգարան Տարբեր ժամանակներէ մնացած առարկաներու մէկտեղումը այս շէնքի մէջ ապշեցուցիչ էր, Ուրարտական կաթսայ, Տարօնի Առաքելոց վանքի դուռ, Հռովմէական սահմանաքար, միջնադարու զարդաքանդակներ, Անիէն մնացած գրակալներ, որոնք կը գտնուէին գետնահարկին մէջ։ Ընկերոջս կորսնցուցի։ Դուրս եկայ եւ սպասեցի, որ ինձ գտնէ։ Այնտեղ տեսայ, խիստ սեռայնական տարազներ հագած գայթակղիչ օրիորդներ։ Տարբեր աշխարհներու երեւոյթներ զիրար կը խաչաձեւեյին այլալյլած մտքիս մէջ։ Շատ հոգնած էի, նախորդ գիշեր լաւ քնացած չէի, նստեցայ թանգարանի կից սրճարանը։ Շատ այցելեցի այդ սրճարանը, եւ նկատեցի, որ խեղճ աղջիկները առաւօտէն մինչեւ կէս գիշեր կը ծառայեն։ Ընկերս եկաւ եւ ըսաւ, որ վերեւի յարկերուն մէջ պատկերասրահներ կան։ Բարձրացանք՝ գեղանկարներու յարկը։ Մնացած խելքովս շարունակեցի դիտել, համաշխարհային հռչակ ունեցող Հայ եւ օտար գեղանկարիչներու պատկերածները։ Այսքան շատ գեղեցկութիւններ մէկ օրուայ մէջ դժուար էր ընդբոշխնել իւրանց մանրամասնութեամբ։ Չկշտացայ, այլեւ չհասցուցի դիտել բոլոր գեղանկարները. առհասարակ արժէքաւոր գեղանկար մը լիարժէքօրէն դիտելու համար թերեւս կէս ժամ հարկաւոր է, իսկ այդպիսի գեղանկարներ հազարներով կային, յետեւաբար պատկերացուցէք, թէ ինչ հապճեպով անցած եմ իւրաքանչիւր պատկերի առջեւէն։ Ուսանողներ կը պատճէնէին նկարներ։ Իւրաքանչիւր ցուցասրահ հսկող-բացատրող կին մը ունէր, բայց քիչերն էին, որոնք կը բացատրէին նկարներու մասին։ Ժպտուներես մամիկ մը, որ համարեայ խուլ էր, սիրայօժար բացատրեց Սարեանի նկարներու մասին, «Սարեանի արժէքը նրա գեղանկարների, վրձինի քիչ հարուածներով ստեղծուած լինելն է»։ Թոյլ տուաւ, որ նկարուիմ յայտնի «Հայաստան» գեղանկարի առջեւ։ Դժբախտաբար անոր չվարձատրեցի, նոյն ամչկոտութեանս պատճառով։ Գեղապատմական ալիքներու օրօրէն ուշաթափ. փախչեցանք թանգարանէն. եւ ուղղուեցանք տուն։ Յետմիջօրէին իջանք յաղթանակի այգի, որ մեր բնակած տան մօտն էր։ Արուեստական լճին մէջ նաւակով քիչ մը թիավարեցիմք։ Անցանք լուսնայգի եւ նստեցանք պտուտակին մէջ, բարձր կէտին վրայ շատ հետաքրքիր էր դիտել Հայաստանի հանրապետութեան մայրաքաղաքը, փառաշուք Մասիսները, իսկ մայր Հայաստան կոթողը մեր կողքին էր, հաւասար մակարդակի վրայ։ Զէթունի բարձունքէն մետրոյով իջանք «քաղաք»։ Հրաշալի ապրում էր. ամէն տեղ, ուր կը նայէի՝ այգիներու, մետրոներու թանգարաններու հնադարեան վանքերու շրջաբակերու մէջ կը հանդիպէի սիրահար զոյգերու։ Երիտասարդութեան մօտ ուժեղ հակում կայ դէպ ի արեւմտեան մշակոյթները, բայց Երեւանը նաեւ Ասիա է։ Դորանից փախուստ չկայ։ Կամ ալ Եւրոպական Ասիա ասենք, աւելի ճիշդ կը լինի։ Շատ Հայեր կը խօսին ռուսերէն։ Հաւանաբար անոնք հակամարտութեանց տարբեր վայրերէ եկած հայեր են, (Չեչնիա, Աբխազիա, այժմ ազրբէջան կոչուող ստից երկրէն)։ Երիտասարդութեանը հագուածքը ընդհանրապէս նորոյթէն է։ Փողոցներուն վրայ, իւրաքանչիւր քայլափոխին կարելի է հանդիպիլ գեղեցկուհիի մը։ Ընդհանրապէս այստեղ, պարմանուհիները շուն կը պահեն։ Չզարմանաք, եթէ տեսնեք խռ տարեկան մանկամարդուհի մը, կը շրջի իր քառապատիկ մեծութեամբ շան հետ։ Աբովեան փողոցի վրայ ձեռնադաշնահար (ակորդիոնիստ) մը հմայեց, կախարդեց եւ հիպնոսացուց զիս։ երկար ունկնդրեցի, ոտքերս գամուեցան իրենց տեղը։ Երաժշտութեան ժանրը ստեղծուած էր յատուկ կովկասցի կամ Հայ աղջիկներու համար, որոնք լսելով այդ սիրոյ մեղրածոր մեղեդիները աւելի կը գեղեցկանային, իրենց իգական ինքնասիրութիւնը շոյուած զգալով բաշխիշ կ՚ուտային ու օրօրուելով կ՚անցնէին։ Այդ հոգեպարար հայկական սիրային երգերէն քիչը լսած էի։ Երգացանկի մեծամասնութիւնը նոր էր ինձ համար։

Գառնի-Գեղարդ Քաղաքէն դուրս եկանք, օդը քիչ մի հովացաւ։ Ճանապարհին տեսանք Չարենցի յիշատակին կառուցուած կամար մը, որ կը հայէր Երեւանին եւ Արարատին։ Կամարի ճակտին արձանագրուած էր Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկութիւնը.քո հաւաքական ուժի մէջ է Մօտաւորապէս Կէս ժամ անց հասանք Գառնի գիւղը։ Քիչ մըն ալ գացինք և հասանք Գառնիի հեթանոսական տաճարը։ Տաճարի կողքին կար հիմնայատակ կործանած եկեղեցի մը, որմէ խաչքար մը մնացեր էր։ Տեսարանը սքանչելի էր. երեք կողմէ խորունկ կիրճերով պաշտպանուած, բարձր սարահարթի մը վրայ կը գտնուէր տաճարը։ Իրօք, հին Հայերը գիտէին ուր պիտի կառուցէին իրենց սրբավայրերը։ Խորունկ կիրճէն կը լսուէր Գողթ գետի արձագանգը։ Տաճարի տարածքին Հելլենական դարաշրջանէն մնացած, փլատակ բաղնիք կար, որու սալայատակը խճանկարներ, ծովային կեանքի պատկերներ եւ յունարէն գրութիւններ։Գեղարդ միջնադարեան գլուխ գործոց մը։ Բարձր Լեռներու մէջ պատսպարուած, Հրաշագեղ դիրք եւ տեսք ունէր Գեղարդը։ Վանքն ունի լաւ պահպանուած պարիսպ։ Շրջակայքը ջրառատ էր։ Կողքէն կը հոսէր առուակ մը։ Երկու կողմէն պատսպարող ապառաժները ունին փորուած անձաւներ։ Ժայռերու մէջ զետեղուած են շատ սիրուն խաչքարեր։ Վանական համալիրը կազմուած է, իրար միացած 4-5 եկեղեցիներէ։ Մէկ մասը ժայռերուն մէջ քանդակուած, միւս մասը բացօդեայ։ Իւրաքանչիւր եկեղեցի ունի իր խորանը եւ խուցերը. փորուած պատերուն մէջ։ Ներքին եկեղեցիներէն մէկուն մէջ ջրաւազան կար, որ կը լեցուէր եկեղեցւոյ պատերէն հոսող ջուրով։ Վանքի շրջաբակին մէջ կար հնադարեան բուլբուլակ մը եւ բազմաթիւ սենեակներ, կառուցուած Վանական դասի եւ ուխտաւորներու համար։ Գեղարդավանքը (Ս. Գեղարդի անունով, որ մասունք էր եւ կը պահուէր վանքին մէջ) կոչուած է եւ այրիվանք, զի այրերու մէջ փորուած էր, իսկ պաշտօնական անունը եղած է Սուրբ Աստուածածնայ վանք։ Ան զարդարուած էր բուսական, ազգային եւ սուրբ գրային խորհրդանիշերով, խաչքարերով եւ որմնագիրերով։ Վերադարձին, ճանապարհի եզրին, հանդիպեցանք վայրի ծաղիկներ վաճառող գեղացի աղջնակներու։ Հայաստանի Հանրապետութիւն կեցութեանս ընթացքին ուր, որ գացի, մտապատկերիս մէջ կենդանացաւ. արաբական, պարսկական, սելջուկ թուրքական, մոնգոլ-թաթարական եւ ոսմանեան աւերիչ, ապականող արշաւանքները, որոնց վնասակար հետեւանքները Հայաստանն եւ Հայ ժողովուրդը կրեցին դարեր շարունակ, ու տակաւին կը կրեն։ Հայաստանի բնակիչներէն շատերուն նմանակները ծննդավայրիս մէջ տեսած եմ, ակնյայտ է, որ նոյն նախահայրերէն սերած ենք բոլորս ալ, հետեւաբար արեւմտահայ, արեւելահայ բաժանումը քաղաքական է։ Հասանք տուն բարձր տրամադրութեամբ։ Խմեցի եւ անհանգիստ քնացայ։

[/size] Առաւաւտեան հոսող ջուր կար, քիչ մը թարմացանք, ջուր հաւաքեցինք, ապրանքը տեղաւորեցինք եւ իջանք քաղաք (Երեւանի Կեդրոն)։ Պէտք է Խոստովանել, որ Երեւանի աղջիկները շատ սիրուն են։ Քաղաքին կեդրոնը լաւ տպաւորութիւն թողեց վրաս. խանութները լիքն էին ապրանքով։ Համբուրգեր կերանք, եւ գացինք Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան։ Միջին տարիքը շատոնց անցած, երկու կին կային, որպէս հսկող, մէկ ալ բացատրող կին մը, եւ պահակ մը։ Բաւարար բացատրութիւն առինք, տուն-թանգարանէն, եւ բաժնուեցանք մռայլ տրամադրութեամբ, ազդուած էի Ընկերոջս խօսքէն, թէ «Ի՞նչու մի քանի լումա չտուիր բացատրող կնոջ»։ Ճիշտն իմ մտքէս չէր անցած այդպիսի բան մը։ Անցներ իսկ պիտի չ՚կարենայի տալ, ամօթ համարելով այդ արարքը։ Գրականութեան նուիրուած մարդիկ անուշադրութեան մատնուած էին նորանկախ Հայաստանի հանրապետութեան մէջ։ Իջանք շուկայ։ Եղիշէ Չարենցի հայրենիքին մէջ կը գտնուէի։ Առաջին անգամ այս օր բուլբուլակէն ջուր խմեցի, տեսայ սեւ տղեկ մը, հեծիք կը քշէր եւ հայերէն կը խօսէր։ Սիրունիկ պարմանուհի մը շնիկին հետ կը պտտեր, եւ ռուսերէնով կը յանդիմանէր շան։ Խանութներու բոլոր վաճարորդները օրիորդներ էին, Երեւանը աչքիս աւելի գեղեցիկ երեւցաւ այդ օր։ Առաւօտեան գացինք Մատենադարան։ Բլուրի մը վրայ կառուցուած Մատենադարանը, Յ.Թ.-ի տան նման գեղեցիկ էր եւ հեռուէն կ՚երեւար։ Անհագօրէն դիտեցի հին մատեանները։ Տարուած էի անոնց գեղեցկութեանբ եւ նրբաշխատութեամբ, գիրերը եւ նկարները զարմանք պատճառեցին ինձի, տարակուսելի է թէ ինչպէս կարելի է հնադարեան անհարմար պայմաններու մէջ, այսքան ճշգրիտ տողեր գրել եւ յիշեցի, հայերէնի ուսուցչուհիիս պատմածները, թէ ինչպէս օտար նուաճողներ կը հաւաքէին եւ կ՚այրէին սրբագիր մատեաններ, որոնք գրուած եւ նկարազարդուած են ծով համբերութեամբ։ Սպահանի սելջուկ սուլթանը Հայաստան արշաւած ժամանակ միայն Տաթեւի վանքէն հաւաքած է, տաս հազար մատեան եւ այրած է հրապարակի վրայ։ Մատեաններուն մեծ մասը բիւր դժուարութեամբ փրկուած է հուրէ, գերութիւնէ եւ աւերէ։ Նոքա ունին Հայի եւ Հայաստանի վիճակուած նոյն ճակատագիրը՝ երկարած հազար վեցհարիւր տարուայ ժամանակամիջոցի վրայ։ Անոնցմէ շատերը ի սպառ վերացեր են գոյութիւն ունենալէ, իրենց հետ տանելով թանկագին գիտելիքներ, որոնք եթէ մնային. հայագիտութեան համար արժէքաւոր տուեալներ պիտի ըլլային։ Պատմական Հայաստանի տարբեր վայրերէն եւ Կիլիկիայէն եկած էին անոնք, կային եւ օտար լեզուով գրուածները։ Մատենադարանը հին Հայաստանէն մնացած յիշատակարան մ՚եղաւ ինձ համար։ Դուրս եկայ խառն զգացումներով։

... Իսկոյն աչքիս դիպաւ սիրուն, կանոնաւոր յատակագծերով, փայլուն երդիքներով շէներ։ Ենթադրեցի, որ արդէն կը գտնուինք, պատմական Հայաստանի արեւելեան մի փոքր հատուածը կազմող՝ Հայաստանի Հանրապետութեան օդային տարածքը, եւ փնտրեցի...Մասիս սարը, գտնելս Երկար չ՚տեւեց, իսկոյն աչւոյս առաջ պարզուեցաւ իր հրաշագեղ զանգուածով։ Իջանք Զուարթնոց օդակայան, որ հակառակ իմ սպասածին. աղքատիկ բայց շքեղ տեսք ունէր։ Առաջին անգամ այստեղ տեսայ ռուս պաշտօնեայ մի աղջկայ, որ կը ծառայէր Հայաստանի պետութեան, իր կողքին ունենալով, անշուշտ, հայ պաշտօնեաներ։ Այս երեւոյթը վերագրեցի ռուս-հայկական անցեալի կապերուն, որոնց հետքերը երկար տարիներ անջնջելի պիտի մնան։ Անցագրի ստուգման երկու կէտ անցնելէ ետքը, երբ կը դիտէի շուրջս, պատահմամբ տեսայ ընկերս։ Առաջին անգամն է, որ եկած էի Հայաստանի Հանրապետութիւն, բայց կը կարծեմ, որ հինէն ծանօթ էի մարդկանց, կառքերուն, ամէն ինչին...։ Նստեցանք տաքսի եւ ուղուեցանք Ընկերոջս նստավայրը՝ հանրակացարան։ Ճանապարհին առիթն ունեցայ, ուշադիր դիտելու շուրջս։ Կլիման նման էր մերինին՝ սաստիկ շոգ։ Ճանապարհին աջ ու ձախ կողմերը կային կրպակներ, խորովածանոցներ եւ հայեր, միայն հայեր։ Առաջին օրը անցուցիի հանրակացարանի մէջ, վրաս ծանր տպաւորութիւն թողեց կենցաղային անհարմարութիւնը, հոսող ջուր չկար, հնդիկ ուսանողներ եւ կիսամերկ աղջիկներ կը տողանցէին հանրակացարանի միջանցքներուն մէջ։ Ընկերս իմ պատուին ընթրիք սարքեց եւ իմ հանգստութեան համար իր կարելին ըրաւ։ Փորձեցի քիչ մի քնանալ, չկրցայ։ Երեկոյան ժամը 10-ի մօտերը ելանք շրջելու։ Օդն արդէն զովացած էր, իջանք փապուղի եւ դուրս եկանք հանրապետութեան հրապարակ։ Ժողովուրդը եկած էր զբօսնելու շատրուաններու շուրջը։ Այդ օր, ուր որ գացի, լսեցի ամէն տեսակ երաժշտութիւն, բացի հայկականէ։ Ժողովուրդը մինչեւ ուշ գիշեր դուրսն էր։ Դարձանք հանրակացարան, որ քնանանք։ Հանրակացարանի թողած ծանր տպաւորութեամբ գացինք մեր վարձակալած տուն. հոգեպէս քիչ մը հանգստացայ, տունը կոկիկ կահաւորուած էր, երկու սենեակ, խոհանոց, բաղնիք եւ ճոխ գրադարան ունէր։ Պատշգամէն Արարատը եւ Երեւանը կ՚երեւար (մինչեւ վէրջ իմ բնակած թաղամասը Երեւան չհամարեցի)։ Մեր տունը Քանաքեռ-Զէթուն ճամբուն, «վայեն կոմադ»-ի (զինուորական կեդրոն) դիմաց կը գտնուէր, եւ բարձր դիրք ունէր։

Սուրիոյ, Իրաքի անապատներուն վրայ փրուած էր հայերու դիակները։ Տեղական բնակիչներ օրերով չկրցան խմել Եփրատի ջուրը, քանզի նեխած, բզկտուած դիակներ կը լողային հայրենածին գետի ալիքներուն վրայ։ Թէեւ հրաման կար պատժել հայերը օգնողներուն, այսուհանդերձ գտնուեցան տեղական բնակիչներ, որոնք փրկեցին փոքրաթիւ հայեր։ Գտնուեցան բարեխիղճ արաբ սպաներ, որոնք ապահով վայրեր հասցուցին իրենց յանձնուած կարաւանները։ Այսօր Սփիւռքահայ զանգուածները բախտի բերմամբ փրկուածներէ առաջ եկած են։ Կովկասցի վայրենի ասպատակներ կը կոտորէին ամէն ուր, որ հայերու կը հանդիպէին։ Մութ ու խորունկ քարայրներու մէջ լեցուցին, յետոյ խեղդամահ ըրին։ Անոնք ամիսներով քալած էին, ամէն օր մեռնելով մահը փնտռած էին։ Աղիողորմ ճիչերով, լացուկոծով, աղաչանքով, մայրեր ու որդիներ, հարազատներ իրար փաթաթուելով այրեցան հարիւր հազարներով։ Այդ դժոխքներէն մի քանիներ փրկուեցան, յատկապէս մանուկներ, որոնք պաշտպանուած էին դիակներու տակ մնալով։ Համարեայ շնչահեղձ, օրերով ապրեցան այրած միս ուտելով։ Ուրիշներ թրիքներու մէջ չմարսուած գարիի հատիկներ փնտրեցին։ Վերոյիշեալ դէպքերը երեք տարի անընդմէջ տեղի ունեցաւ, մինչեւ դաշնակից ուժերու մուտքը Սուրիա, ետքը շարունակուեցաւ քեմալական թուրքիոյ կողմէ, երկիր վերադարձող Հայոց դէմ։ Ցեղասպան թուրք պետութիւնը գիտէր, որ Հայեր (երեխաներ, կիներ, մեծաւ մասամբ) արեւանգուած, երբեմն ալ պատսպարուած էին արաբներու, թուրքերու, քուրդերու մօտ ։ Հրաման կար խիստ պատժել ան, որ հայեր կը պահեր իր մօտ։ Մահասփիւռ ջոկատներ շրջեցան գիւղերը, վրանները։Հաւաքեցին տասնեակ հազարաւորներ, որոնք վերապրած էին։ Ասկեարները հրամայեցին հայ որբուկներուն՝ չոր ճիւղ, ցախ հաւաքել։ Խեղճերը կարծեցին ապուր պիտի ուտեն, եւ փրկուին սովէ։ Իրենց իսկ պատրաստած կրակի մէջ այրեցան։ Ասկեարներ, նոյնիսկ գերմանացի սպաներ, մէկ մէկ բռնեցին փախչող ուժաթափ հայի զաւակները, օդին մէջ դարձնելով արձակեցին կրակին մէջ։ Վերոյիշեալ դէպքերը, մանրանկար մը են, Ցեղասպանութէնէն ընդհանուր պատկեր մը առնելու համար։ Զոհերու աճիւնները թաղուած են անապատներու աւազին մէջ։ Բնութիւնը կուգայ անհետացնելու, սրբելու ահաւոր ոճիրի հետքերը։ Հայկական Ցեղասպանութիւնը չսահմանափակուեցաւ արեւմտահայութեամբ։ Օսմանեան զօրքերը ջարդեցին Իրանի սահմաններուն մէջ գտնուող՝ Ուրմիոյ, Խոյի, Սալմաստի Հայերը։ Բոլշեւիկեան յեղափոխութիւնը առիթ տուաւ օսմանեան, եւ քեմալական թուրքիոյ՝ կոտորելու Ջաւախքի, Նախճաւանի, Շուշիի Բագուի, Շիրակի, Լոռիի, Կարսի Հայերը, մէկ խօսքով, Արեւելահայերը։ Ռուսական բանակը եթէ չի ուշանար (դաւադրութ՞իւն) շատ բան տարբեր կրնար ըլլալ։ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ապացուցուելու կարիք չունի։ Փաստերը շատ են։ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, կարիք ունի յիշուելու, որպէս մարդկութեան դէմ գործուած ամէնասոսկալի ոճիր։ Առաջին հերթին մենք պէտք է յիշենք եւ փոխանցենք մեր դատը յաջորդող սերունդներուն, մինչեւ ընդունիլ տանք ոճրագործ պետութեան՝ իր պատասխանատուութիւնը։ Արդիօք Ցեղասպանը պիտի զղջայ։ Եւ եթէ զղջայ, արդի՞օք մեր կորուստները գին ունին։ Հայոց Ցեղասպանութեան բարոյական, մարդկային, պատմական, մշակութային կորուստները անդառնալի են։ Մեզի կը մնայ տեւաբար յիշեցնել մարդկութեան, մեծ պետութիւններուն, թուրքիոյ, որ մեր իրաւունքները կը մնան յափշտակուած։ Մենք կը պահանջենք արեան գինը։ Մենք կը պահանջենք դատապարտում եւ վերադարձ։ Ինչի համար են միջազգայինօրէն ընդունուած օրէնքները, մարդկային իրաւունքներու մասին հռչակագիրները, երբ որ հայ ժողովուրդին զլացուեցաւ ամէնատարրական իրաւունքը՝ ապրելու իրաւունքը։ Այսօր Ցեղասպանը ոչ միայն չի ընդունիր իր պատասխանատուութիւնը այլեւ կ՚սպառնայ զոհին։ Հայութիւնը ամէն օր քիչ մը կը հեռանայ իր արմատներէն, Եղեռնը կը շարունակուի, այսօր իսկ մեր ունեցած կորուստներուն անուղղակի դրդապատճառը ցեղասպանութիւնն է։ Ինչ կը մնայ մեզի ընել։ Հայ մնանք, աւելի ամուր կապուինք մեր մշակոյթին, լեզուին, օգտակար աւանդութիւններուն։ Չմոռնանք անոնց, որոնք նահատակուեցան իրենց Հայ ըլլալնուն համար։ Չհեռանանք մեր Հայրենիքէն եւ հայրենամերձ երկիրներէն։ Պայքարինք եւ միշտ պայքարինք յանուն Հայ ազգի գոյութեան եւ զարգացումին։ Պատրաստուինք ապագայի դժուարութիւններուն։ Առողջ, հայրենասէր սերունդներ դաստիարակենք։ Պատմութեան էջերը պիտի չի թղթատենք ողբալու համար, այլ դասեր քաղելու եւ աւելի ապահով ապագայ կերտելու համար մեր զաւակներուն։ Պիտի ապրինք, եւ խանգարենք կայսերապաշտական ծրագիրները ցեղասպանին։ Բիւր յարգանք անոնց, որոնք մոխիրներէն յարութիւն առին եւ ազգը վերակենդանացուցին։ Բիւր յարգանք ու պատիւ անոնց, որոնք օգնութեան ձեռք մեկնեցին գաղթական հայորդիներուն, իրենց անձը վտանգելով։ Հայ ժողովուրդը մեծ է իր կորուստներով, տառապանքներով, փորձութիւններով։ Մեծ է նաեւ իր մղած կռիւով։

Հայերը բնաջնջելու համար տարբեր վայրերու մէջ տարբեր ձեւեր օգտագործուեցան։ Առաջին իսկ առիթով, այս կամ այն պատճառով բանակ չգացած տղամարդիկը բաժնեցին իրենց հարազատներէն, որպէսզի ոչնչացուին։ Անոնք, որոնք բանակ գացեր էին քաղաքացիական իրենց պարտքը կատարելու համար, պատերազմի ընթացքին մեռան, ուրիշներ անօթի պահուեցան հետագային ողջ թաղուելու համար իրենց փորած խրամատներուն մէջ։ Մնացին կիներ, երեխաներ, ծերեր, որոնք ճանապարհին տեսան նախապէս աքսորի ելած հայորդիներու ջարդուած դիակները։ Բախտաւոր էին անոնք որոնք իրենց Հայրենիքի մէջ նահատակուեցան եւ չտեսան ամբողջ ազգի Եղեռնը։ Կարաւաններու հսկող ոստիկանները, սկսան կողոպտել, պրպտելով ամէն տեղ, ուր կարելի էր թաքցնել դրամ։ Երբ վստահեցան, որ գողնալիք բան չէ մնացած ամօթահար գաղթականներու մօտ, առիթ տուին շրջակայքի բնակիչներուն, բռնաբարել, առեւանգել։ Ծերունի մայրերու, եղբայրներու, հարազատներու աչքերու առջեւ, տեղի ունեցան դէպքեր։ Մամիկներ չդիմանալով՝ խելագարուեցան կամ սրտի տագնապէ մեռան։ Ուրիշներ իրար ձեռք բռնելով ապառաժներէն վար նետուեցան, գերադասելով մահը։ Առաջին կարգի մարդասպաններ, ոճրագործներ, բանտերէ արձակուած էին եւ յատուկ գունդեր կազմուած էր անոնցմէ՝ Հայեր կոտորելու համար։ Երիտասարդ մայրերու գիրկերէն խլեցին նորածին երեխաները եւ վեր նետեցին, օդին մէջ սուինով որսալու համար։ Գրաւի եկան եւ յղի կիներու փորերը պատռեցին, իմանալու համար երեխան արու է թէ էգ։ Եւ այսպէս ամէն կայանին ջարդ մը կը սպասէր կարաւաններուն։ Անոնք որոնք կ՚ուշանային, կը սպանուէին։ Կանգնիլ, վէրջին նայուածք մը ուղղել հարազատին կամ թաղել՝ արգիլուած էր։ Բարոյական, հոգեկան, մտային եւ մարմնական ահռելի տառապանքներու տակ կքած, կարաւանները քալեցին հազարաւոր քիլոմեթրեր։ Շատերը մեռան սովէ, ցուրտէ, հիւանդութէնէ ջարդերէ։ Երիտասարդ մայրեր հոգնաբեկ չկարողացան շալկել իրենց բոլոր զաւակները, ակամայ թողուցին ճամբու եզրին, քալելու անկարողները կամ նորածինները, թերեւս բարեսիրտ գեղացի մը կը փրկէ։ Այդ տարի թափառաշրջիկ վայրի շուները, բորենիները, յղփացան՝ մարդկային միս ուտելով։ Ծրագրուած էր կարաւանները անցնել անջրդի, անմարդաբնակ վայրերէ։ Երբեմն կանցնէին Եփրատի կողքով, ջուրին մօտեցողը կը գնդակահարուեր։ Կարաւաններու վէրջնական եւ գլխաւոր հանգրուաններն էին, Ռաս ուլայն. Տէր զօր, Կատմա, հարաւային Սուրիա։ Փամփուշտով մեռնիլը փրկութիւն էր, բայց այդ ալ շատ տեսած էր ամենակալ Տէրը՝ քրիստոսի խաչը հազար եօթհարիւր տարի շալակած ժողովուրդին։ Իւրաքանչիւր կայան ոչ այլ ինչ էր, քան մարդկային մարմինը, որպէս վառելանիւթ օգտագործող խարոյկահանդէս։ Ասկարները կը հրճուէին ի տես ճարճատող Հայ կիներու եւ մանուկներու տառապանքին։ Հրաշքով ողջ մնացողներուն կը պարտադրուէր շարունակել ճանապարհը, այս անգամ ուրիշ տեղ մը այրելու համար։ Վերոյիշեալ եւ այլ վայրերու մէջ կոտորուեցան, մորթուեցան անոնք, որոնք դիմացած էին և վերապրած էին ճանապարհի դժուարութիւններէն։

Armenian Genocide Who is the guilty? That who is still denying the truth and blockading. That who is rejecting the sharing of Armenia in local and regional projects. Մտորումներ Հայ ծնիլ դժբախտութիւն է, հայ մնալ՝ հերոսութեան համազօր կենսաձեւ։ Թէեւ զոհի հոգեբանութիւնը շատոնց թօթափած ենք մեզմէ, այսուհանդերձ այն սոսկալի ճշմարտութիւնը, զոր կը կոչենք Եղեռն կամ Ցեղասպանութիւն, կը մնայ դառն, խանձող, հոգեմաշ իրականութիւն, որ մոռացութեան ենթարկելը սրբապղծութիւն է։ Անոնք ընկան բայց պարտք դրին մնացողներու, ապրողներու վզին՝ յիշել հաւաքական նահատակութիւնը ամբողջ ազգի մը, եւ պահանջել արդար դատաստանը, Ցեղասպանութեան պատասխանատու պետութեան։ Կը սգանք, ոչ միայն մէկ ու կէս միլիոն անմեղ հայորդիներու կորուստը, այլեւ անոնց, որոնք պիտի ծնէին բայց երբէք չծնան։ Անոնք պիտի ապրէին, երգէին ստեղծագործէին։ Հազարաւոր գիւղերու, աւաններու, քաղաքներու բնակիչներ։ Հողագործը, բանուորը, արհեստաւորը, վաճառականը, գիտնականը, մշակոյթի գործիչը, հարուստն ու աղքատը, կղերականը, ամբողջ Հայաստան մը գերեզման դարձաւ արաբական անապատներուն մէջ։ Անհետացան մշակութային անգնահատելի գանձեր՝ ստեղծուած հազարաւոր տարիներու ընթացքին։ Տասնեակ հազարաւոր հայ որբուկներ, հարս ու աղջիկներ ակամայ օտարացան։ Ցեղասպանները տիրացան ոչ միայն հայի հողին , այլեւ գողցան հայի արիւնը, հայի ծիները։ Հայերը արգելք էին Թուրանական աշխարհակալ ծրագիրներու ճամբուն վրայ։ Անոնք իրենց խելքով, արհեստներով, քաղաքակրթական բարձր մակարդակով նախանձ շարժած էին, և վտանգաւոր կը համարուէին։ Պատմութեան ընթացքին աւելի քան հազար տարի, պարբերաբար ջարդուած էր Հայութիւնը։ Ի մասնաւորի յատուկ ուշադրութիւն տրուած էր պատմական հայաստանի և անմիջական շրջակայքի մէջ բնակող հայութեան քանակը նուազեցնելուն։ Առաջին աշխարհամարտը լաւագոյն առիթն էր, վէրջնականապէս հայերէ ազատելու համար։ Տղամարդիկ բանակ գացեր էին։ Ծնողներ, հարսեր, անմխիթար՝ իրենց որդիներու, ամուսիններու տանջամահ ըլլալու մասին լուրեր առած էին։ Անոնք, որոնք Սեւ ծովի մօտերը կը բնակէին, նաւակներով տարուեցան ծովի խորքերը։ Երեխաներ իրենց մայրերուն պինդ բռնած խեղդամահ եղան։

Երաժշտութիւնը բուժիչ յատկութիւն ունի։ Երգը կը բուժէ հոգին, միտքը, կը կանոնաւորէ սրտի զարկերը, շնչառութիւնը։ Որ՞ու կը հետաքրքրէ ես ինչ կ՚ունկնդրեմ։ Պիտի յամառիմ գրելու հայերէն, թէկուզ ընթերցող չ՚լինի։ Մեսրոպի տառերը ելեկտրոնացնելով կ՚ածեմ համացանցի ոստայնի մէջ, թող հրեշտակները ընթերցեն։ Հաճելին սա է.- այստեղ ես եմ խմբագիրը, սրբագրիչը, արտօնատէրը, տնօրէնը, յօդուածագիրը, ընթերցողը եւ ցրուիչը։ Ազատ եւ անկախ մամուլ։ Ուզածս կը գրեմ, որ հասու է բոլորին, երկրագունդի բնակիչներուն։ Թող չի հասկանան, կարեւոր չէ։ Կարեւորը այս է.- ես հաճոյք կը զգամ գաղափարներս արձանագրելով։ Այս էջերը ինչ պիտի լինին տաս, քսան կամ երեսուն տարի ետք։ Այս համացանցը ի՞նչ է, Ելեկտրոնն՞եր ամբարուած հսկայ համակարգիչներու մէջ։ Ամենայնդէպս. յոգնած ըլլալով ցեղասպանութեան մասին գրելէ, կը փախչիմ այստեղ, Աստուծոյ մօտ։ Աստուած կայ այստեղ. իմացէք, եթէ երբէք կը փնտրէք զայն, կը գտնէք գեղեցութեան մէջ։ Երաժշտութիւն կամ երգ ՝ փրկութեան լաստ են, երբ կը փախչիմ այս տգեղ աշխարհէն։ Միշտ սիրած եմ եւրոպական դասականը, սակայն վէրջերս կ՚զգամ, որ Բախի (Johann Sebastian Bach) հանդէպ տարբեր հիացմունք ունիմ։ Երբ կը լսեմ իր յօրինածները, ինքնաբերաբար կը խաչակնքեմ, ափերս իրար կը մօտեցնեմ եւ աչքերս կը փակեմ, որ ոչ մէկ ձայն, խազ չ՚փախցնեմ։ Հրաշք է Բախը, հոգիս կը սաւառնի Գոթական տաճարներու գմբեթներն ի վեր եւ հրեշտակներու հետ պար կը բռնեմ։ Պարծանք է, փառք է, Աստուածային է անոր երգը եւ վերադարձ դէպի ակունք։ Չայքովսկին, ռուսական բնութեան երգիչն է։ Անոր երգը գարնանային ձիւնհալ է, երբ ծառերու տերեւներէն կաթ կաթ կը հոսին կաթիլները։ Երբ գարունը կը զարթնի եւ նորածին եղինները անհոգ կը խաղան մարգի վրայ իրենց մայրերու շուրջ։ Ցուրտ է ռուսական աշխարհը՝ ձմեռը, սակայն շքեղ է եւ պերճ։ Վիվալդի, Շտրաուս, Մոցարտ, Շոպէն, Բեթովեն։ Կ՚ազնուացնեն կը հասունացնեն, հաստատակամ եւ ուժեղ կը դարձնեն ունկնդիրը։ Ինչ՞ու շատ շատ շատ կը սիրեմ յունարէն երգը, բուզուքին, սակայն զգոյշ. այդ չիֆթէ թելլիները նկատի չ՚ունիմ։ Թերեւս մենք հայերս միակ ազգն ենք յոյներէն զատ, որ կը սիրենք յունական երգը։ Ինչ՞ու այդպէս է, թէեւ բիւրաւոր քիլոմեթրներ կը բաժնէ մեզ այժմ՝ Յունաստանէն։ Յունարէն չենք գիտեր, սակայն քանի քանի սերունդներ եկան եւ անցան յունարէն երգ ու պարով։ Արդիօք տեղ մը հայ երգը չ՚կրց՞աւ գոհացնել հայ մարդուն, թէ Բիւզանդական մեր անցեալն է պատճառը…կամ աւելի հին կապեր կան…տակաւին հոմերոսի հերոսական օրերէն։ 1-Յորգոս Դալարաս (George Dalaras)։ Այս տղան. Ոչ թէ կ՚երգէ, այլ կ՚աղօթէ, այնք՜ան հեզասահ մեղմ ելեւէջներով եւ քաղցրութեամբ, որ իր երգը աղօթք կը թուի ինձի։ Յունաստանի փառաւոր եւ հերոսական անցեալի երգիչն է։ Վէրջերս սպանական երգեր ալ կ՚երգէ, նոյնքան յաջող, որքան յունականը։ 2-Դիմիտրիս Միթրոպանոս (Dimitris Mithropanos) Պապա մարդ է, իր հաստ եւ առնական ձայնը, նոյնքան մեղեդիական զգայնոտ եւ մեղմ է։ Ան կարօտաբաղձ (Nostalgic) երգիչ է։ 3-Ստրատոս Դիոնիսիու (Stratos Dionisiou) Ներսդ հրճուանք կ՚զգաս, կը ճոխացնէ կը զուարճացնէ։ 4-Յարութիւն Դերձակեան (Pascualis Terzis) Մսավաճարի նմանող այս հոբարը լաւ երգեր ունի։ 5-Johannes Plutarchos անոյշ եւ գուրգուրոտ ձայն ունի։ 6-Խարիս Ալեքսիու (Haris Alexiou) Սիրունատես այս կինը. Աստուծոյ պարգեւն է շնորհուած Յունաստանին։ Եթէ տան մէջ ոգելից ըմպելի չունիք, այս կնկայ երգը պիտի փոխարինէ այդ։ Պիտի թմրիք, ձեր շնչառութիւնը պիտի կանոնաւորուի, մեղմ շոյանք մը պիտի մարձէ ձեր գլուխը, պիտի հանդարտիք, մեղմանաք, եւ ինքնավստահօրէն բարձրէն դիտէք երկրայինը։ Ձեր հոգին պար պիտի բռնէ եւ դուք անզօր պիտի գտնուիք իր կախարդանքն ընդառաջ։ Սիրայօժար պիտի յանձնուիք այս դիցուհիի հմայքին։ 7-Natasha Երիտասարդ եւ գեղեցկուհի նաթաշայի ձայնը կը մրցի, այլեւ կը գերազանցէ իր կենսաբանական գեղեցկութեանը։ Արժանի է մեծերէն դասուելու։ Շատ շատ շատ քաղցր թաւշային ձայն ունի եւ վարպետ մեկնաբան է։ 8-Marinella, Anna Visi…եւ շատ ուրիշներ to be continued...

I am not washed up brain. I am trying to understand you and I did. I am thinking with different ways and in three dimensions (to smile). However, you are thinking in one direction, which are Swastika, Hitler and white Arians. Your Ideology does not help us. Your Ideology is a useless medicine for Armenians. I wonder where you learned your excellent English and how you are typing and sending your posts quickly. You are hating the Assyrians because they are assimilating our people, but they are too weak and little people to do that after all, they are no more than 5000 people in Armenia, they do not represent a danger to Armenia. You are hating Jews more than Turks. Nazis washed up, your brain. One day say Europeans will wake up. This party last year had 2% of voices in Germany. Now this year they had 8% [size=4]Your friends will never gain more than those percentages. Europeans and the United States of America especially will defend for Human rights and democracy (at least in Europe). Therefore, your enemies are the European Union peoples and the United States. You must fight first against them. Do not forget that the one of the main reasons of civil war in America was the freedom of southern states slaves. However, I will not follow you because these are not my cases; I do not care, how many Negros are banging white girls. [/size] It sorrows me, and gives shame on us because some of our Armenians in Russia, are gaining money in criminal ways. Armenians must be respectable people wherever they go. This is social situation, not related with races. It is related with education. Moreover, you especially as an Armenian must respect other races. Eastern Asians gave the very beautiful martial arts and martial dances. What about the Chinese civilization. Who founded the ancient Egyptian civilization? Therefore, you must be honest and love the world. Your Arians, as me, learned from non-Arians because non-Arians founded many civilizations before Arians, Like Sumerians and many others. We were nothing more than nomads and shepherds before them at that time. However, I also I respect the German nation, Johan Sebastian Bach or Wolfgang Amadeus Mozart are enough to respect the Germans and account them as civilized nation. By the way, Austrians and Germans are the same nation you know. One thing more, the name "Arian" is a stolen name from Iran. Swastika is a stolen symbol from India (Gypsies homeland). A little more, among the Indo-Europeans (Arians) the Germanic peoples are the last who civilized. The first were Hittites, then, Iranians, Greeks, Italians and Armenians. The civilizations of Arians are based on the civilizations of non-Arians. The value of any nation is based on the fact that, if they are educated and civilized. Japanese people are great, because of their eagerness to growth and flourish. Your racist ideologies are phantasm and chimera. The begetting rate of Europe is falling, you know why, because youth people do not prefer to marry, and if they married do not bring more than two kids. To fill the blank posts, Europeans brought workers from Africa and Asia. Therefore, you cannot blame those workers and their families. Hitler himself caused that all. Because his Nazi Ideologies guided him to exterminate more than 40 million men and women and children all over the world, and most of them were Arians. Who are milliards btw? And some thing else. I am a NAZI. I am brave like my leader ARMEN AVETISYAN. I do not afraid from any body. And I will talk what I think even if that causes me to go to jail like my leader.well maybe you can be stop being brave aryan and challenge the world. So you are challenging the world, Your Führer did it before, then he suicided. Before he dies, he sent the last troops that included little boys. He was a devil; he knew that these boys would die. He was not a father; he could not know the meaning of fatherhood. Nothing is more important than humans' life. These lost life will never born again. I Hope you do not go to jail, Avec I wish you marry and live in peace. assyrians are doing lots of bad things to armenians here believe me. Explain me this sentence, I tried to understand, but still it is too ununderstandable to me. Who are those Assyrians? Ashuries or Surianies and where are they damaging Armenians? God save where we are living, and the peace prevail the entire world. the report that i posted you about romania and romanian girls. the same thing is happening here in … with armenian girls and … boys. and the same situation for armenian girls. Do not blame the others’ boys, our girls are sinful. Do not be provocative and give wrong messages to other Armenians. What must people hear? To not be whores or sons of bitches. Give me the list of Music, which you allow us. Do not blame other races, because your race is becoming more and more cahbeable. Moreover, if you are sad because of those things, you can blame only the western values for that. You are trying to exploit Armenians’ feelings for your incorrect issues. the only government and leader that i believe was 3rd reich and adolph hitler. You can know the trees, by looking at their fruits. Hitler gave us the cry symphonies of Arian orphans. maybe he allied with with non whites to defeat u.s.s.r but he didnt give them right to mary with german women like armenians. i know about 500 families in holland which their grand father is armenian and grandmother is german. and he didnt promise to any of them to release their invaded lands. Waooouuu, Is it exclusive thing if non-German men marry Germans girls? I know hundred thousands of Kurds, Turks, and Negroes who married Pure Arian German girls. Moreover, I visited them one by one, and they are very happy. You must understand that you cannot be the guard of milliards of people. Every one is free. Every person can love anyone and by the form, he/she wants. he was not politician.his politics was his skin colour. Shame on him. How you blame others because of their colors. < All of them are war criminals, but the cause was your Hitler, the main criminal. i heard a storry of raping russian girls on the hand of that kind of armenians. but i can never believe that they are armenians racialy. they deserve to get killed anyway.i would do the same thing. I do not trust that every one had been killed in Russia, raped russian girls.

By the way, most whores who came to turkey were from Romania, Ukraine, and Russia. No one forced on them to work in Turkey. Do not trust what you hear without doubt.

Gypsies are nomadic Arians. Many of them have big eyes. They are dark skinned like many Armenians. What proved genetic tests about Armenians? Armenians did not go to Europe as workers but as refugees, escaping from the genocide. Hitler and his Nazi party were the only reason. All leaders enter wars but to defend their countries not to exterminate the world. Which he aimed; is invalid. I wonder if historical Armenia would be ours, because after he won the war he would be more willful and ambitious, and he would bring Germans and settled them at new territories as he promised to his people while he attacked Poland. Neo Nazis there can celebrate the raping of their whores. Hitler did not lost any Altaic ally, but French government gave lands to turkey from Syria to avoid Turkish entrance to war. Like bribe. In addition, Turks did not want to enter the war. We do not need any body claim us if we are Arians or other thing, However Armenophils like Alfred Rosenberg claimed Armenians as Aryans and equal to Germans to liberate the Armenians, because Nazis wanted to migrate the Armenians and put them in mass jails. You are too young to understand what is what and which is which. How you can tell me that you accept the neo Nazis if they kill Armenians, nacre walkers in the street. Did you examined if those victims have Turkic eyes or Arian eyes? Russia is one of the main reasons of our Genocide. Racist French supported, not for our sake but because they have other issues.

I wonder if czars of Russia were nationalist. They occupied our land many times then they contracted, this caused to us great damages, because Turks and kurds became more organized in killing and ethnic clearing of the Armenians. Just like the crusaders. They did not give anything to eastern Christians, except more massacres, and ethnic clearing in mid east and North Africa. You must take lessons from the history. Europeans do not and did not care us One more and very important idea. Europeans never unified in their issues. They ever supported their enemy's enemy. If Britain's enemy ottomans, you see Russians support ottomans. If Russians enemy is Ottoman Empire, you see Britain supports Ottomans...So on.

If Turks realized that Hitler would win the war, they entered the war with him. However, Turks are wiser. Napoleon attacked Russia before. The reasons of his losing did not mean anything to Hitler, because he was mindless.

After the world war two, European nations became weak, because of what I said above, Arian white Europeans lost their colonies, all over the world, from Africa to Indochina. Adolph Hitler is a grand stupid, because he did not accord with his generals to attack direct on Moscow, he wanted to occupy wells of fuel first in Caucasus, he allied with Tatars of Crimea (Ukraine), with Chechens. Turkey fed char needs for Nazi Germans. However, because of that war, which Hitler burned it. The population of Europe decreased. Millions of Europeans women forced to marry negrosemites; migratory came from Asia, Africa, plus the black organs of America's army. I was Aryanist like you, but I woke up quickly. Trust me the real world is different. I understand your feelings. U.S.A. came out as a strong country. Now America is ruling the world. America fought the Nazi status in South Africa. The whole world will deny you, and your northern European friends' ideologies. The real world is absolutely differs. May be some backstage forces use you? However, trust me no one will follow you. You must understand that we are not too much to class us as Arians and mongrel. In addition, the most important thing that I want you to understand, 60 percent of our people are living outside of his own country. Most of them are living with non-Arians, sometimes in non-Christian countries. Do not be provocateur.

Keep your problems to your self. Do not share us your home problems. Second time if you born again do not marry with an armenian girl, even a Smirnean or piontean origin helen girl.

hitler was not the only one. and at least he was fighting for some thing. the world would be much beutifull if he had won. How the world would be much beautiful (In his opinion) while he is killing only the European peoples (Arian whites)? DO YOU KNOW THAT HE PROMISSED US TO GIVE HISTORIC ARMENIA IF HE HAD WIN ? I do not believe not to him nor to Stalin, even Franca. I believe only to my owns. All of them are liars. and Garegin Njdeh was preparing army in bulgaria to invade turkey ? Garegin Njdeh with his army cannot invade Turkia. He was preparing army just to defend Armenia if turkia attacks. <> With this phrase above, you admit with me that our arianity was under doubt. Nazi Germans did not like other Arians. Even the Italians were melted Arians for them. they have saved us from turks cause we real had aryan origins. What are you talking about? BUT YOU ARE … so they were race traitors only caring about money. just like some armenians that would like to co operate with non whites if they will win money Your Hitler is the biggest traitor of humanity in the first. Then for the Arian races, thirdly for the Germans... Because, he caused that stupid war. Romania…Australia has problems with asians....." -Those are half realities but -The Gypsies are Arians. -Romanians migrate to west Europe to gain money. -stop talking about raping because no one is raping Arian women, because white whores wants to do that. -we are using anglese, so milliards are reading our posts, you must be careful. -Do not earn more enemies. -Let Romanians and Europeans work for their issues, we have ours. You cannot give me examples from the streets, and then make policy or strategy or ideology based on those street fights they dont kill only caucasians. they killed italians,poles,ukranians,georgians,armenians...etc Yes they killed Armenians because some Armenians are dark skinned. What is differing with me if they are Russian nationalist, or neo Nazis? Stop clarifying these skinheads, according with your moments and needs. If they want Russia without foreigners, first they must clean their sins and refreedom our lost lands. Then most Armenians who are there will turn back to their safe home. You must understand that Nazis like them do not like us (Armenians).

Garegin Njdeh assisted the Nazis in Europe to save the European Armenians, because Nazis accounted us, they accounted western Armenians who salvaged from the genocide there in Europe as non-Arians. Garegin Njdeh assisted the Nazis to save soviet Armenian captives. Indeed he did. By the way, we are talking about gypsies. I cannot imagine our beautiful world without their guitars, without their violins. I like their dances, I like Paco de Lucia. Those Gypsies are the ambassadors of eastern Arian culture, there in western edge of Europe. May be you tell your heroic friends in rassiiski federatsia, before they kill Caucasians they must look for jobs, work hard, and marry their natashas.

Eva Braun’s gay friend, your führer, killed more Arians, than chengiz khan, plus leng timur, plus alparslan, plus abdul hamid secondo, and mustapha, plus enver killed. By the way, mustapha and enver were blond. While I am looking to your heroic scene under the shade of Garegin Njdeh, I advice you, do not go to Germany or Maskva, cause you are nothing more than a dirt gypsy (for them, not for me). You do not have their look and their imagination of Arian man. While we are mentioning the name of Garegin Njdeh. Let me assure you that he is not the Armenian version of that Nazi geot. He just assisted Nazis to salvage soviet Armenia's if Nazis occupy it. You must remember every day and every moment that Germans were the allies of turks during the Armenian Genocide. Many German officers killed blond Armenians, with their bloody hands.

I am blond, but my beautiful son is brownish. I do not change his Bllik with the universe. If we want to keep ourselves, there is our language. Arrants lezvi inch azgoutioun Without keeping your language, you cannot keep your nationality. To keep our language we must keep our Republic. To keep our republic we must and our lovely neighbors must, live in peace. Khaghaghoutiun amenoun. Live in peace and die in peace