-
Posts
5,065 -
Joined
-
Last visited
-
Days Won
5
Content Type
Profiles
Forums
Events
Gallery
Everything posted by Ashot
-
Ռափայել Գաբրիելի Պատկանյան 1830-1892 Ծնվել է 8.11.1830, Նոր Նախիջևանում (Ռոստով-Դոնի շրջան), , գրող Գաբրիել Պատկանյանի ընտանիքում: Սկզբնական կրթությունն ստացել է հոր դպրոցում: 1943-1849-ին սովորել է Լազարյան ճեմարանում: 1851-ին Պատկանյանը սովորել է Դորպատի համալսարանում: Նույն տարում ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը: 1866-ին ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան ֆակուլտետը: Առաջին ստեղծագործությունները՝ "Պանդուխտ հայ ի Փարեզ", "Առավոտյան երգ շինակաց", "Երեկոյան երգ շինակաց", "Հայոց գինի", "Թիֆլիսի քեֆ" ևն լույս են տեսել 1850-51-ին "Արարատ" շաբաթաթերթում: 1852-ին իր ուսանող ընկերների հետ հիմնում է Գամառ-Քատիպա ընկերությունը: 1855-ին լույս է տեսնում Գամառ-Քաթիպայի առաջին պրակը՝ "Գրե այնպես ինչպես որ խոսում են, խոսե այնպես ինչպես որ գրում են" բնաբանով: Ռափայել Պատկանյանը ձգտել է իր խոսքին տալ ժողովրդին հարազատ, կենդանի կենսուրախ արտահայտություն: Նրա լեզվական հայացքներն իրենց արտացոլումն են գտել "Արաքսի արտասուքը", "Քաջ Վարդան Մամիկոնյանի մահը" ստեղծագործություններում: Մեծ է եղել Պատկանյանի հայրենասիրական ստեղծագործությունների ազդեցությունը իր ժամանակի երիտասարդության վրա: Валерий Брюсов: “Ее [поэзии Патканяна] основная сила в чувстве высокого патриотизма, в той огненной и бескорыстной любви к родному народу, которая выражается не в одних дифирамбах, но и в горьких сатирах. Истинная любовь не чуждается гнева и даже ненависти, и именно потому веришь в глубину любви Патканяна...” Բացի բազմաթիվ պոեմներից, բանաստեղծություններից, պատմվածքներից, ունի նայև երգիծական պատմվածքներ, գրված Նոր Նախիջևանի բարբառով: Վախճանվել է 26.8.1892-ին, Նոր Նախիջևանում:
-
ՎԱԹԱՆ Ա՜խ վաթան , վաթան՝ քո հողին ղուրբան, Քո ծխին ղուրբան , քո ջրին ղուրբան , Է՞ս փառքն ունէիր, է՞ս պատիւն առաջ, Որ հիմիկ աւրւել, մնացել ես անջան: Ե՞րբ միտք կանէի՝ թէ էս հողերը , Էս դաշտն ու սարերն , էս սուրբ ձորերը , Էնպէս մեծութիւն, էնպէս լաւ օրեր Քաշել են , մնացել , ա՜խ հիմիկ անտէր : Հող ունենք՝ խլած, կեանք ունենք՝ մեռած, Ա՜խ, ջրի , կրակի մենք եսիր դառած, Ոչ երկինքն տեսնի մեր սուգն ու լացը, Ոչ երկիրը պատռւի մեզ տանի ցածը : Ա՜խ , մեր սիրտն էնպէս ընչի՞ հովացել, Արինը ցամքել , մեր կուռը թուլացել , Եարաբ , կը տեսնե՞մ, ա՜խ , ես մէկ օր էլ Մեր սուրբ երկիրը թշնամուց ազատել : Էն ի՞նչ շունչ կըլի , որ էս նոր հոգին Փըչի վեր կացնի քնից մեր ազգին. Էն ի՞նչ ձեռք կըլի, որ մեր աշխարքին Էլ ետ սիրտ տայ ու կանգնեցի կրկին:
-
Խաչատուր Աբովյան (1805-1948) Խաչատուր Աբովեանը ծնվել է 1805 թվականին Քանաքեռ գյուղում , Երևանի մոտ, մի նահապետական ընտանիքում: Սկզբում սովորում է իրենց գյուղում: Տասը տարեկանից հայրը նրան տանում է Էջմիածին կրթությունը շարունակելու. հինգ տարի այդտեղ մնալուց հետո անցնում է Թիֆլիս և ավարտում է Նեսիսյան դպրոցը: 1830 թվականին Աբովյանը ռուս պետության հաշվին գնում է Դորպատ , ուր գերմանացի պրոֆեսոր Պարոտի միջնորդությամբ հաջողվում է նրան ընդունվել համալսարան, որը իր տարիների ցանկություն է եղել: Բարձրագոյն ուսումն ավարտելուց հետո1836 թվականին վերադառնում է հայրենիք և նվիրվում ուսուցչության : Աբովյանը համարվում է արևելահայ նոր գրականության հիմնադիրը և առաջին վիպագիրը , որ գրեց աշխարհաբար լեզվով: Նրա առաջին գլխավոր աշխատություւնն է “Վէրք Հայաստանի” պատմական վեպը, որի մէջ ներկայացնում է հայ ժողովրդի կյանքը և տառապանքը, պարսից տիրապետության շրջանում: Խոր զգացմունքներով Աբովյանը տալիս է մեր ժողովրդի բարձր հայրենասիրությունը, նրա հերոսական ոգին, ազնիվ ձգտումները , հայոց աշխարհը իր գեղեցիկ բնությունով, հպարտ լեռներով, ծաղկանկար դաշտերով ու խոր-խոր ձորերով: Աբովյանի ուրիշ գրւածքներից են ` “Պարապ վախտի խաղալիք ”, “Թուրքի աղջիկը”, “Ֆեոդորա կամ Որդիական սեր ”՝ պիես (Երևանի բարբառով), “ Օվսաննա”, “Ճանապարհորդություն , “ Դեպի Մասիս” և այլն : Աբովյանը իր կյանքի վերջին տարիներում հոգեկան խոր տառապանքներ է ունեցել : Իր քարոզած լուսավոր գաղափարների պատճառով, վաստակել էր մեծ թվով խավարամիտ թշնամիներ, որոնք ամեն կողմից հալածում էին նրան: Եվ ահա 1848 թվականին, Ապրիլի 2-ին տանից դուրս է գալիս ու այլևս չի վերադառնում : Նրա մահվան մասին զանազան ենթադրություններ կան , բայց և ոչ մեկը ճշտված չէ : Այսպիսի ողբերգական վախճան է ունենում Աբովյանը , թողնելով իր գործը՝ “Վերք Հայաստանի”-ն հայ ժողովրդին, որի մեջ ապրում է նրա հայրենաշունչ ոգին : Աբովյանի հուշարձանը այսօր գտնվում է Երևանում իր անունով կոչված հրապարակում :
-
THE DEPOPULATION OF ARMENIA September 27, 1915 The shocking news of the massacres, torture and deportation of Armenian Christians makes a special appeal to American sympathy and helpfulness. From numerous and reliable sources in Turkey it seems certain that this is not a matter of local disorders or petty oppression, but a systematic effort to extirpate the Armenian race. Thousands of families have been driven from their homes to starve upon the roads. Towns and villages have been divested of their inhabitants. Many are being put to torture to force them to renounce their Christian faith. Women are interned in the harems and children are sold as slaves. These outrages cannot be excused on the ground of military necessity, for the regions devastated are in some cases beyond the reach of any possible Russian invasion and the Armenians have not manifested any disposition to revolt except where, as at Van, they have been driven to it in self-defense. It looks as though the Turks, despairing of maintaining their supremacy, were resolved to crush out the Armenians so as to forestall forever the establishment of an autonomous Armenia in case the Allies conquer Turkey. But this is something in which we have a deep interest, for American money and American lives have been spent for the uplift of the oppressed peoples of the Ottoman Empire. The American Board of Commissioners of Foreign Missions has been at work in the Ottoman Empire for almost a century and has expended some twenty million dollars. There are now maintained in the Ottoman Empire ten American colleges; Robert College, Constantinople; Constantinople College for Girls; Syrian Protestant College, Beirut; International College, Smyrna; Anatolia College, Marsovan; Euphrates College, Harpoot; Aintab College; Central Turkey College, Marash; St. Paul's College, Tarsus; and Teachers College, Sivas. In these institutions and other schools there are over 40,000 pupils, a large proportion of whom are Armenians. Thousands of Armenians have sought refuge in America from Turkish tyranny and have become good citizens of the United States. The present distress and imminent danger of the Armenians in Asia Minor will cause wide-spread concern in the United States. The Independent
-
TALES OF ARMENIAN HORRORS CONFIRMED September 27, 1915 Committee on Atrocities Says 1,500,000 Victims Have Suffered Already. Professor Samuel Train Dutton, Secretary of the Committee on Atrocities on Armenians, made public yesterday a preliminary statement of the committee outlining the result of its investigation of the terrible conditions existing among the Armenians. The committee says that the reports concerning the massacre, torture, and other maltreatment of Armenians of all ages abundantly are confirmed by its investigation. Other members of the committee besides Professor Dutton are Cleveland H. Dodge, Arthur Curtis James, Rabbi Stephen S. Wise, John R. Mott, Frank Mason North, James L. Barton, William Sloane, D. Stuart Dodge, and others. The statement issued by the committee yesterday is as follows: "A sub-committee has thoroughly investigated the evidence and has just made report to the full committee confirming in every particular the statement recently made by Viscount Bryce regarding the imprisonment, torture, murder, massacre, and exile into the deserts of Northern Arabia of defenseless and innocent Armenians, including decrepit men, women, and children, and their forcible conversion to Islam." "Written testimonies of eyewitnesses whose names are known to the committee, but which obviously cannot now be made public, have been examined with utmost care. This testimony covers hundreds of pages, and the character and position of the authors and the positiveness of utterance carry absolute conviction." "The witnesses examined include Armenians, Greeks, Bulgarians, Italians, Germans, Turks, Englishmen, Americans, business men, travelers and officials of great variety and rank. Not a single statement can be questioned as to the facts reported. These all agree in the declarations that from Smyrna on the west to Persia, and from the Black Sea to Arabia, a propaganda of extermination of non-Moslems is now being carried on by the Turkish Government far surpassing in ferocity and exceeding in destruction anything done by Abdul Hamid during his long career of massacre and extermination." "The statements examined, many of which are in the possession of the committee, cover hundreds of towns and cities in which in many instances all of the Armenians have been killed outright, often after horrible torture, or sent to the desert to die of starvation, and that too, with diabolical cruelty. The ostensible deportation of men, women, and children toward Mesopotamia is usually but a form of marching those starving, helpless, and frequently naked refugees out into the mountains to be outraged and butchered, sometimes by the Kurds who gladly co-operate in the work of destruction." "Included among these refugees and victims are pupils and graduates from the American schools and colleges, teachers and professional men who have taken degrees in American and European universities, men and women who have represented the brains and enterprise of the country for a generation or more." "The plan of procedure, which is identical in all parts of the country, seem to aim at the complete elimination of all non- Moslem races from Anatolia, and already that aim is in fair way of accomplishment so far as the Armenians are concerned." "In several places American property has been seized, Americans searched, imprisoned and expelled from the country, their letters and telegrams, even from United States Consular offices, intercepted and their lives put in jeopardy. This, however, is of trivial importance compared with the work of destruction going on toward the Armenians." "Evidence seems to prove that probably 1,500,000 Armenians have already been murdered or forced to the desert where only death awaits them unless relief is secured at once. And all this has taken place since March, and is now at the height of its gruesome fury." "The committee is confident that if the press of the country should, with all the emphasis at its command, voice its protest and call upon the Turkish Government to put an end to this crime against humanity and return the exiles who may yet be living to their homes it could hardly fail to produce results." "In view of the great influence which Germany and Austria exercise over their ally the American people cannot fail to hold them morally responsible if these atrocities are permitted to continue." New York Times
-
SAYS EXTINCTION MENACES ARMENIA Dr. Gabriel Tells of More Than 450,000 Killed In Recent Massacres 600,000 DRIVEN INTO EXILE Useless Neutral Powers Intervene, says Nubar *****, Almost the Whole People Is Doomed SEPTEMBER 25, 1915 Dr. M. Simbad Gabriel, President of the Armenian General Progressive Association in the United States told a TIMES reporter last night that no American could possibly conceive of the atrocities which the Turks had perpetrated on the Christian Armenians. He said that from correspondence he had received from Nubar *****, the diplomatic representative in Paris of the Katholikos or head of the number of Armenians put to death as more than 450,000 , while 600,000 others had been driven from their homes to wander among the villages of Asia Minor all these out of a population of 1,500,000. "We in America can't begin to realize the extent of this reign of terror," says Dr. Gabriel, "because Armenians in Turkey are nor allowed to write, nor even to converse with each other of what we are undergoing at the hands of the Turks. Nubar ***** writes that he has been informed by the Katholikos and also by prominent Armenians in Constantinople, who bind him by the most solemn oaths not to reveal deeds which have been pretreated by the Moslems on the Armenians. "I was talking to an Armenian woman two or three days ago," he continued, "who had come from Constantinople last month her three children Beseeching me not to reveal her name, last vengeance be visited upon her husband, who is still in Constantinople, she told me of horrors that made my blood run cold. One morning twenty of her friends were taken out by the Turks and hanged in cold blood, for no other reason than that they were suspected of being unfriendly to the Turkish cause. This is but an example of what the Armenian in Turkey who has not bee exiled wakes every morning to fear." The doctor said that greed, religion, and politics all combined to induce the Turks to massacre the Armenians. The Government was always behind every massacre, and the people were acting under orders. "When the bugle blows in the morning," he said, " Turks rush fiercely to the work if killing the Christians and plundering them of their wealth. When it stops in the evening, or in two or three days, the shooting and stabbing stop just as suddenly then as it began. The people obey their orders like soldiers. "The dead are really the happiest," he continued. "The living are forced to leave their homes and wander in an alien country amid a hostile population. They are allowed as a food ration by the Government only half a pound of grain a day. The youngest and strongest of the men are forced into the army but not to fight. They are not armed and have to do all the trench digging and the supply carrying for the Turkish soldiers. Do you blame them that they do not favor their country's cause?" Nubar *****, in sending the correspondence he had received to Dr. Gabriel, wrote that the massacres of the Sultan Abdul Hamid in 1895, in which 300,000 Armenians fell, seemed insignificant in comparison with the butchery of 1915. "What has occurred during the last few months in Cilicia and Armenia is unbelievable," he writes. " It is nothing more or less than the annihilation of a whole people." A letter from Constantinople says that Armenians in all the cities and villages of Cilicia have been exiled to the desert regions south of Aleppo. They have not been allowed to carry any of their possessions with them, the letter goes on, and Moslems are occupying the lands and houses left vacant. The young men are kept for military service, and it is only the weak and aged who are deported. "The court-martials are functioning everywhere," says another letter. "Numerous Armenians have been hanged, and many others sentenced to ten or fifteen years in prison. Many have been beaten to death, among them the priests of the village of Kurk. Churches and convents have been pillaged and destroyed, and almost all the Bishop have been arrested to be delivered up to court-martial. "The villages in the vilayets of Van and Bitlis have been pillaged and the population put to the sword. We in Constantinople live at present isolated, as if in a fortress, and have no means of correspondence, either by mail or telegram. Christian martyrdom has at no time assumed such colossal proportions; and if the neutral powers, especially the united States of America, do not intercede, there will be very few left of the million and a half of the Christian Armenians in the Turkish Empire." Dr. Gabriel says that the Armenian progressive Association was first organized in 1909 after the Young Turks had massacred 30,000 of the Armenians in Cilicia. He says the association attempted in various ways to promote a better understanding between the two races, but feels now that such efforts are useless. Nubar *****, who lives in Egypt, according to Dr. Gabriel, was called by the Katholicos once before at the end of the Balkan wars, to strive to arrange with the European powers some agreement concerning the rights of the Armenians. New York Times
-
500,000 ARMENIANS SAID TO HAVE PERISHED Tuesday, September 24, 1915 Washington Asked to Stop Slaughter of Christians by Turks and Kurds. Special to The New York Times. WASHINGTON, Sept. 23.-Charles R. Crane of Chicago, a Director of Roberts College, Constantinople, and James L. Burton of Boston, Foreign Secretary of the American Board of Commissioners for Foreign Missions, visited the State Department today and conferred with Acting Secretary of State Polk and other officials regarding the slaughter of Armenians by Turks and Kurds in Asia Minor. They will attend a meeting of a general committee, to be held in New York within a few days, to devise a plan for appealing to the American people for funds and aid for as many of the unfortunate Armenians as can be helped. It was learned, in connection with the conferences held here today, that general representations have from time to time been made to the Ottoman Government by Ambassador Morgenthau for humane treatment of Armenians. Despite these representations, the slaughter of Armenians has continued. The records of the State Department are replete with detailed reports from American Consular officers in Asia Minor, which give harrowing tales of the treatment of the Armenian Christians by the Turks and the Kurds. These reports have not been made public. They indicate that the Turk has undertaken a war of extermination on Armenians, especially those of the Gregorian Church, to which about 90 per cent of the Armenians belong. The Turkish Government originally ordered the deportation of all Armenians, but, some time ago, after representations had been made by Ambassador Morgenthau, the Ottoman Government gave assurances that the order would be modified so as not to embrace Catholic and Protestant Armenians. Reports reaching Washington indicate that about 500,000 Armenians have been slaughtered or lost their lives as a result of the Turkish deportation order and the resulting war of extinction. Turkish authorities drove the Gregorian Armenians out of their homes, ordered them to proceed to distant towns in the direction of Bagdad, which could only be reached by crossing long stretches of desert. During the exodus of Armenians across the deserts they have been fallen upon by Kurds and slaughtered, but some of the Armenian women and girls, in considerable numbers, have been carried off into captivity by the Kurds. The reports that have been sent to the State Department by its agents in Asia Minor fully confirm these statements made in the appeal sent to this country by Viscount Bryce, formerly British Ambassador to the United States, to try stop the slaughter of the Armenians. Viscount Bryce stated that the horrors through which the Armenians have passed have been unparalleled in modern times. New York Times
-
BRYCE ASKS US TO AID ARMENIA Tuesday, September 21, 1915 Says That All the Christians in Trebizond, Numbering 10,000 Were Drowned. WOMEN SEIZED FOR HAREMS Only Power That Can Stop the Massacres is Germany and We Might Persuade Her to Act. London, Sept. 20- Viscount Bryce, formerly Ambassador to the United States, has sent to the Associated Press a plea that America try to stop the slaughter of Armenians. He says: "The civilized world, especially Americans, ought to know what horrors have been passing in Asiatic Turkey during the last few months, for if anything can stop the destroying hand of the Turkish Government it will be an expression of the opinion of neutral nations, chiefly the judgement of humane America. "Soon after war broke out between Turkey and the Allies, the Turkish Government formed, and since has been carrying out with relentless cruelty, a plan for extirpating Christianity by killing off Christians of the Armenian race. Accounts from different sources agree that over the whole of Eastern and Northern Asia Minor and Armenia the Christian population is being deliberately exterminated, the men of military age being killed and the younger women seized for Turkish harems, compelled to become Mohammedans, and kept, with the children, in virtual slavery. The rest of the inhabitants, old women, men and children, have been driven under convoy of Turkish soldiers into unhealthful parts of Asia Minor, some to the deserts between Syria and the Euphrates. Many die or are murdered en route and all perish sooner or later. "In Trebizond City, where the Armenians numbered over 10,000, orders came from Constantinople to seize all Armenians. Troops hunted them, drove them to the shore, took them to sea, threw them overboard and drowned them all -men, women, and children. This was seen and described by the Italian Council. "Some in the country escaped by professing to accept Islam, and a quarter of a million escaped over the Russian frontier, but perhaps half a million were slaughtered or deported, and those deported are fast dying from ill-treatment, disease, or starvation. The roads and the hillsides are strewn with corpses of innocent peasants. "We can all try to send aid to the miserable refugees now in Russian territory, but what can stop the massacres? Not the allied powers at war with Turkey. Only one power can take action for that purpose. It is Germany. Would not the expression of American public opinion, voicing the conscience of neutral nations, lead Germany to check the Turkish government?" New York Times
-
MISSION BOARD TOLD OF TURKISH HORRORS September 17, 1915 Correspondents Confirm the Reports of the Wiping Out of Armenians Scattered Over Empire Christian Cities Cease to Exist as Such and Inhabitants Are Driven Far from Home. Under the caption "In Darkest Turkey" the American Board of Commissioners for Foreign Missions says that it has at hand "abundant and undeniable evidence" confirmatory of the newspaper reports concerning the persecution of the Christian subjects of the Ottoman Empire. "This evidence," says the board, "does not come through letters from the missionaries; they write briefly and of their own affairs; they refrain from discussing political affairs. They seek to maintain a neutral attitude in this time of strife." "But from other sources, in round-about but absolutely reliable ways, come to the board rooms accounts of proceedings in many parts of Turkey that are so appalling as to be almost beyond belief. They indicate a systematic, authorized and desperate effort on the part of the rulers of Turkey to wipe out the Armenians." Apparently the uprising of Armenian revolutionists at Van, which paved the way for Russian occupation of that city without resistance, has been seized by the Turks as a pretext for a general attack upon the Armenians everywhere. In some cases by massacre, more often through torture and exile, they are being eliminated from the field; they are being put where they need no longer be considered. Along the track of the Russian armies toward the Persian border, from Van to Moush and Bitlis, in the cities of Western Armenia such as Diarbekir, Harpoot, and Mardin, and especially in Central Turkey and the region stretching to the south, this cruel, relentless persecution has been for some time under way. REPORT OF A BRITISH RESIDENT A British resident of Constantinople who had left that city and was temporarily at a Mediterranean port beyond the reach of the censor, writes as follows: You have probably learned something of the sad condition of the Armenians from the papers, but probably nothing gets through that in any adequate way portrays the desperate straits in which these poor people find themselves. You may have heard that Zeitoon has ceased to exist as an Armenian town. The inhabitants have been scattered, the city occupied by Turks and the very name changed. The same is true to a large extent of Hadjin, except, I believe, the name has not been altered. The Armenians of the regions of Erzerum, Bitlis, and Erzingan have, under torture been converted to Islam. Mardin reports 1895 conditions (the year of the infamous massacres) as prevailing there. The tale is awful to the last degree. More than a thousand families from Hadjin recently arrived in Aleppo in the last degree of misery and yet the purpose is to send them much further. Husbands are forcibly separated from wives and sent to places long distances apart. Children are similarly separated from parents. The board also makes the following report from persons in Northern Syria not connected with the missionary circle, but said to be of unquestioned reliability. Between 4,300 and 4,500 families - about 28,000 persons - are being removed by order of the Government from the districts of Zeitoon and Marash to distant places, where they are unknown, and in distinctly non-Christian communities. Thousands have already been sent to the northwest into the provinces of Konia, Cesarea, Castiamount, &c, while others have been taken southeasterly as far as Dier-el-Zor, and reports say to the vicinity of Baghdad. The misery these people are suffering is terrible to imagine. To go into details would be useless waste of time, for all the sufferings that a great community would be subject to in such circumstances are being experienced. About 300 persons, heads of prominent families, have been imprisoned in Marash, of which some fifty are from Zeitoon, and about 2,000 persons, have been sent to Marash and from there to Aintab, and are expected to arrive in Aleppo about May 15 to be sent to Meskene, while about 250 or more families are expected to follow before May 20, to report to the Governor of Aleppo. These latter are more fortunate than the first mentioned, as there is a different opinion prevailing in the competent official circles of that city. Seventy-one families were sent to Konia about April 25. New York Times
-
LK jan, mi xusapi handipeluts, sa qez hamar aol i chat chi, vochel mirc a... ari du im het paymanavorvi mihat surch xmelu, indz shata hetaqrqrum qez het tsanotanal@... Vontsvor sheshtetsi arach, vorosh baner kan vor internetov anhnarina batsatrvel, aveli lav klini vor irar handipenq, surch xmenq, tsanotanaq, yev ays bolor mtutsyunner@ mer michev lusavorven!!!
-
Welcome to the Forum Kabir jan, I am glad that you are eager to have this discussion, and in a noble way. However I would like for you to make sure that you do not discriminate anyone in here nor insult anyone, as a matter a fact, as Yervant noted you did not capitalize the A in Armenian, is there a reason as to why? we could understand the first one might have been a typo but the second one surely seemed to be intended! Please refrain from intentional discrimination and our conversations, and arguments shall be as noble as possible!!!
-
ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍԱՅԱԹ–ՆՈՎԱ (~1712 - 1795) (ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ) Հայ ժողովրդական երգիչ–գուսան Սայաթ–Նովան պատկանում է գրականության և արվեստի այն բացառիկ դեմքերի շարքին, որոնց ստեղծագործական ժառանգությունը հաջող քննություն է հանձնում ամենամեծ քննադատին՝ ժամանակին, և իրենք էլ, որքան հեռանում են դեպի դարերի խորքը, նույնքան բյուրեղանում, պայծառանում են և դառնում գալիք սերունդների սիրելին: Հարուստ է միջնադարյան հայ աշխարհիկ տաղերգուների թողած ժառանգությունը, թեև այն հասել է մեղ ոչ ամբողջությամբ: Սխալված չենք Լինի, եթե ասենք, որ հայ տաղերգության լեռնաշղթայի բարձր գագաթներն են հանդիսանում Ֆրիկը, Կոստանդին Երզնկացին, Հովհաննես Թլկուրանցին, Մկրտիչ Նաղաշը, Գրիգոր Աղթամարցին և նաղաշ Հովնաթանը: Եթե, իրավացիորեն, հանդիմանություն ստանանք այս անունների քչության համար, ապա այդ միմիայն ուրախություն կպատճառի մեզ, սակայն, համոզված ենք, որ բոլոր հայ ընթերցողների և մասնագետների կարծիքն արտահայտած կլինենք, եթե ասենք, որ Սայաթ-Նովան հայ տաղերգության լեռնապարի բարձրագույն գագաթն է, որ 13—18-րդ դարերի այդ նշանավոր տաղերգուների համաստեղծության մեջ փայլում է որպես առաջին կարգի մեծության աստղ, որովհետև, իր բանաստեղծական հանճարի ուժով, ժողովրդական–գուսանական արվեստը հասցրեց համաշխարհային պոեզիայի բարձրագույն աստիճանին: Սակայն այս չէ միայն, որ ժողովրդի զավակ գուսան֊–բանաստեղծին դնում է բացառիկ վիճակի մեջ. Սայաթ-Նովան նույնպիսի տաղանդով, ժամանակակիցների վկայությամբ, միաժամանակ հանդես է եկել որպես անզուգական նվագող, որպես գերող ձայնով օժտված երգիչ, որպես ստեղծագործող երաժիշտ, որի հուզիչ, ախորժալուր երգերը հաճույքով ու անձանձիր լսել և լսում են ոչ միայն Հա֊ յա ստանում և Անդրկովկասում, այլ շատ հեռուներում: Ավելին. Սայաթ-Նովան բացառիկ է և նրանով, որ համարյա հավասար ուժով տաղեր է հորինել երեք լեզվով — ոչ միայն իր մայրենի լեզվով, այլև վրացերեն ու ադրբեջաներեն (նույնիսկ պարսկերեն), քաջ տիրապետելով այդ բոլոր լեզուներին: Դեռ է՛լ ավելին, երկու հարյուր տարի առաջ վրաց և հայ գրականության մեջ Սայաթ-Նովան հիմք է դրել ժողովրդական-աշուղական նոր դպրոցների (արեվելյան ձևի) և ամենայն իրավունքով պատվավոր տեղ գրավել այդ երկու, դարերով ամենամոտիկ, ժողովուրդների գրականության պատմության էջերում: Ինչպես տեսնում ենք, “մուսաները” ոչինչ չեն խնայել անհայտ ու աղքատ ընտանիքից ելած կիսաճորտ պատանի Արութինին: Բայց ավելի ճիշտ է ասել նրա բնական առատ ու ներդաշնակ հատկությունները, ավելի քան երկու հարյուր տարի առաջ, հասարակական շատ կարճատև ամառ ապրող մի ժամանակաշրջանում, պարարտ հող են գտել ժողովրդական հանճարի անդաստանում) սնվել ժողովրդական ստեղծագործության անսպառ և վճիտ աղբյուրներից: Ո՞վ էր Սայաթ–Նովան: Հալեպից եկած ոմն պանդուխտ Կարապետի և Թիփլիսի արվարձան Հավլաբարի բնակիչ Սառայի որդին: Այս անվիճելի է, մի քանի անգամ նշված հենց իր՝ Սայաթ-Նովայի ձեռքով: Վրաստանի վերջին թագավորի որդիներից Թեյմուրազը, որն անձամբ տեսել էր Սայաթ–Նովային, նրա ծերության ժամանակ) ծանոթ էր երգչի եռալեզվյան ստեղծագործություններին (տիրապետելով այդ լեզուներին), որը պատվիրել էր երգչի որդուն, իր համար կազմելու Սայաթ–Նովայի խաղերից մի ժողովածու, իր հուշերում հետևյալն է գրել. “Այսպես Սայաթ–Նովան Իրակլի երկրորդի ժամանակ ճորտագրված էր Գիորդի 13-րդի (այսինքն իր հոր — Մ. Հ.) մոտ և համարվում էր արքայազուն Գիորդիի սեփականությունը, նրա գլեխին, սակայն հաճախ լինում էր Ւրակլի թագավորի մոտ, որովհետև շատ լավ սազանդար էր. զանազան գործիքներ նվագող: նվագում և միաժամանակ ստեղծագործում էր և երգում զանգան երգեր: Նա Վրաստանի Տայերից էր—Գիիորգի 13-րդին պատկանող արքունական Սանահին գյուղից: Ստեղծագործում էր հայերեն և թուրքերեն երգեր ու բանաստեղծություններ՝ զանազան դեպքերի նվիրված: Յուրաքանչյուր դեպքին զարմանալի սազացնում էր հարմարավոր, խելացի տողեր ու երգում: Թեև հասարակ տողեր էին դրանք, ժողովրդական գունավորումով կազմված, բայց խիստ դուրեկան” (Գ. Լեոնիձեի “Սայաթ–Նովա” գրքից): Եթե պանդուխտ Կարապետը հիմնավորվել Էր Սանահնում, ապա, ընդունված կարգով, պարտավոր Էր կալվածատիրոջ ցուցակում գրանցվել որպես գլեխի (անձնական ազատությունից չզրկված մի տեսակ կիսաճորտ, ժամանակավոր պարտադրված): Եվ իրոք, երգիչը, իր վրացերեն հայտնի բողոք–ոտանավորի մեջ պարզ ասում է. Մե գլեխի վար, թավադոբա արմինդա (ես գլեխի (ռամիկ) եմ, իշխան լինել չեմ ուզում): Իսկ խաղերի մեջ նրա, բազմիցս, գործածած ղուլ, ստրուկ, ճորտ բառերը, սոսկ բանաստեղծական արտահայտություններ են: Երգչի առաջին կենսագիր և հրատարակիչ Գ. Ախվերդյանից սկսած նրա ծննդյան տարին ընդունված Է 1712 թվականը: Դրանից շատ ուշ, մինչև վերջերս սկսվեց այդ թվականի վերանայումը, առաջարկների ու թվաբանական հանում– գումարումների տարափով, վեճը տարուբերելով 1711—1722 թվականների արանքում: Նշվեցին նույնիսկ 1710 և 1724 թվականները: Այս հարցում (և ընդհանրապես համառոտ այս ակնարկում) բանավեճի մեջ չենք մտնում ոչ մի բանասերի հետ: 1942 թվականին, վերլուծելով երգչի հայերեն աղավաղված մի խաղը (51), եկանք այն հաստատ համոզման, որ Սայաթ–Նովան ծնվել Է 1717 թվա֊ կանին (տես խաղի ծանոթ.): Բնավ Էական հարց չէ, թե այդ ծնունդը տեղի է ունեցել Սանահնում, թե Թիփլիսում: Ավելի հավանականն այն է, որ ապագա երգչի մ անկության տարիներին նրանց ընտանիքը ապրել է Սանահնում, իսկ 1719 — 1722, կամ 1723—1724 թթ. լեզգիների ասպատակության, կամ թուրքական արշավանքի տարիներին, ողջ գյուղի հետ, գաղթել Թիփլիս: Այստեղ պա տանի Արութինը սովորում է արհեստ, երևի ջուլհակություն: Անտարակույս, նա աշակերտել է մի վանական դպրոցի—հավանաբար 15—17 տարեկանում (1732 — 34 թթ.), և այդ կլիներ հինավուրց հռչակված Սանահնի դարոցը: Իր “կենսագրական” ոտանավորում Սայաթ–Նովան գրում է. “Քսան տարուց էշխի րնկած, լալ կծախեմ սովդաքարին”: Այս “լալ ծախելը անկասկած, իր երգերի ու խաղերի մասին է ասված, իսկ նրա քսան տարիքը լրանում է 1737 թվականին: Իրոք, 1742 թ. երգչի գրած ադրբեջաներեն մի բարձրորակ ոտանավորից պետք է եզրակացնել, որ նա մինչև այդ ևս գրել է, ունեցել տարիների փորձ ու վարժություն: Չի կարելի, իհարկե, բառացիորեն Հետևելով ընդհանրապես գրված “կենսագրական” ոտանավորի տողերին, ժխտել, որ Արութինը խաղ հորինելու ավելի վաղ փորձեր չի արել հենց պստիկ ժամանակից (“պստուց”): Չէ՞ որ ինքն ասում է. “Ես չիմացա, թե աշըղությունր ոնց փաթաթվեց իմ գլխին, գուցե կաթի հետ եմ ծծել՝ լուս դառնա իմ մոր հոգին (Ա 47): Ըստ երևույթին, երգիչը սկզբից ևեթ ընդունել է Սայաթ–Նովա գրական–կեղծանունը (ճիշտը՝ Սէյագ Նէվա), որը պետք է համարել (պարսկերեն) “որսորդ սիրահար երգի–ձայնի”, կամ, որ ավելի քիչ հավանական է, պարզապես (թուրքերեն)—“Սայադի թոռ”է Այս դեպքում հնարավոր է, որ երգչի պապի անունը Սայադ լինի, մի անուն, որը սովորական է եղել հայերի մեջ: Արվեստի մի քանի բնագավառներում (պոեզիա, երդ, նվագ) իր բացառիկ ունակությունները, շուրջ տասը տարի, Թիփլիսի նման քաղաքում ցույց տված երիտասարդը չէր կարող վրիպել նաև բարձր խավերի աչքից, մասնավորապես պալատական շրջաններից, երբ ինքը ծառայագրված էր և գրանցված թագավորական տան ցուցակներում: Ինքը՝ Սայաթ–Նովան, իր կյանքի վերջին տարիներին պատմել է հետևյալը. “Ես գիտեի սազ նվագել. միաժամանակ պարսկական եղանակներին վրացերեն երգեր հարմարեցրի, մի բան, որը դեռ ոչ ոք չէր արել: Երբ Իրակլի թագավորը մեջլիս կազմակերպեց և երաժիշտներիս տարան այնտեղ, ես պարսկական եղանակներով երգեցի վրացերեն: Այդ բանը թագավորին շատ դուր եկավ և ինձ պարգև տվեց (խալաթ շնորհեց): Դրանից հետո շատերր ցանկացան իմ օրինակին հետևել: Ինձ սիրով էին ընդունում ամենքը ոչ միայն իմ երգելու արվեստիս, այլև կատակներիս ու այլ աշխարհային գործերիս — մարդկանց մեջ ինձ լավ պահել գիտենալուս համար” (Գ. Լեոնիձե, էջ 29— 30): Համարյա նույն բառերով, այդ մասին պատմում են և վրաց ժամանակակիցները (նույն տեղում, էջ 11 —12): Բոլոր տվյալներից երևում է, որ երգչի համար բախտորոշ այս դեպքը եղել է 1744—45 թթ., ուստի այդ տարիներին էլ նա, ադրբեջաներենին զուգահեռ, սկսել է նաև վրացերեն գրելը: Հայտնի է, որ Սայաթ–Նովան սիրո երգերին զուգահեռ արձագանքել է և սոցիալական կյանքի հուզող հարցերին. “Խալխի նոքարը” ծաղրել, շանթել է ֆեոդալներին, վաշխառուներին և բարձր հոգևորականներին: Այստեղից էլ ծագել է կոնֆլիկտ և անհավասար պայքար: Օրինակ, անկասկած է, որ 1752 — 53 թթ. Սայաթ–Նովան ընկնում է աչքից և վտարվում պալատից. պետք է ենթադրել, որ նրա հակառակորդներին, ավելի շուտ նրանից վիրավորանք կրած մեծամեծներին հաջողվել է համոզել Հերակլին՝ սաստելու և վտարելու հանդուգն ռամիկին: Բավական է կարդալ 1753 թվականին գրված երգչի հայերեն երկու ոտանավորներր, մե֊ կը դիմում վրաց թագավորին. “Դուն էն գլխեն իմաստուն իս”, մյուսը իր անձնական մտորումներն արտահայտող “Արի ինձ անգաճ կալ ա՛յ դիվանա սիրտ”, որպեսզի պարզ լինի երգչի առաջին հալածանքն ապրելր: Սա նրա համար կըրկնակի վիշտ էր, որովհետև դրանով բաժանվում էր և իր գաղտնի սիրո օբյեկտից, որը եղել է նույն պալատական միջավայրում: Անհավանական չէ, որ երգչի սիրո այս փաստը ևս օգտագործած լինեն նրա դեմ, որն արտահայտվում է նույն թվականին գրված “Յիս կանչում իմ Լալանին” (11), ծածկատողեր պարունակող խա՛ղում (տես խաղի ծանոթ.): Որ այս կոնֆլիկտի հիմնական պատճառը երգչի սոցիալական մոտիվներով գրված սուր տողերն էին, հաստատվում է նաև վրաց “Դրոեբա” թերթում, 1878 թ., Զ. Մթածմի)՝ դելու հաղորգած վերսիայով. իբր Մայսէթ֊նովան կալվածատերերին դատապարտող վրացերեն մի խիստ ոտանավոր է գրել, ճորտ գյուղացիներին հարստահարելու առթիվ, որը տարածվել է ժողովրդի մեջ և աղմուկ առաջացրել, և, որ ամենից ուշագրավն է, զայրացած ֆեոդալների գանգատները Հերակլը թողել է անհետևանք: Եթե բարձր իշխանավորներին չհաջողվեց դրանով սասանել թագավորին, ապա երգչի սիրահարության գաղտնիքը բաց անելով անպայման կհասնեին իրենց նպատակին: Երգիչը կրկին պալատ է վերադարձվում, ըստ երևույթին, 1755 թ.: Հայտնի չէ, թե Սայաթ–Նովան մինչև երբ մնաց պալատում, որպես երգիչերաժիշտ, բայց առայժմ գուցե պետք է համաձայնել, որ նա իր սիրո և իմաստուն խրատների ((դավթարը փակել է” 1759 թ. կեսերին: Իսկ եթե 1759 թ. երկրորդ կեսից, թերևս մայիս ամսից, մինչև գեթ 1762 — 63 թթ. ևս շարունակել է գրելը, որն ավելի հավանական է, ապա պետք է ենթադրել, որ այդ ժամանակամիջոցում հորինած խաղերի ժողովածուն անհետ կորել է, գուցե և իր իսկ հեղինակի, կամ մեկ ուրիշի ձեռքով ոչնչացվել: Դժվար թե միանդամից նա խաշ քաշած լիներ իր վբա որպես երգիչ, կամ բավարարվել վրացերեն գրված մի երկու բողոք-դիմում ոտանավորներով (30, 31): Այսպիսով, Սայաթ–Նովայի կենսագրության ամենակարևոր և անհայտության ամենից թանձր մշուշով ծածկված էջը 1759 թ. երկրորդ կեսից մինչև 1762 — 64 թվականներն են: Կարելի է համաձայնվել արդեն ասված բանասիրական շատ տրամաբանական մի եզրակացության հետ, որ նա պալատից վտարվել է 1762 թ.: Ունենք և պակաս հնարավոր, բայց պատմա–բանասիրական գրավչություն ունեցող այլ ենթադրություն, կապված հայ քաղաքական գործիչ Հովսեփ էմինի և վրաց թագավորի միջև, նույն այս թվականներին անհաջողությամբ ավարտված բանակցությունների հետ, սակայն իրականը և անժխտելին այն է, որ մի քանի տարի հետո, Սայաթ–Նովան, Տեր–Ստեփան անունով, այս անգամ հոգևորականի իր ձայնը լսելի է դարձնում Զաքաթալայի Կախի կոչվող հայաբնակ փոքրիկ ավանից: Ինչպես երևում է երգչի ձեռագիր դավթարի ազատ էջերում նրա հարազատ որդու և բարեկամների ժլատ հիշատակարաններից, Սայաթ-Նովան մենակ է քշվել այդ խուլ անկյունը, Թիվ/լիսում թողնելով և իր սիրած դավթարը և իր ընտանիքը: Իսկ ո՛վ կարող էր նրան պոկել իր սիրելի, իր “հոգևոր հայր”, ամենազոր՝ Հերակլ թագավորից: Միմիայն ինքը թագավորը, և ուրիշ ոչ ոք: Մեր հաստատ համոզմամբ, այդպիսի պատիժը կրկին և միմիայն համապատասխանում է երգչի սիրո ռոմանը ջրի երես հանելուն: Սխալ է գրականության մեջ տեղ գտած այն կարծիքը, որ իբր Սայաթ-Նովան հուսահատված, հոգնած աշխարհիկ կյանքից, իր կամքով է ընդունել հոգևորականի ծանր լուծը ապաշխարելու նպատակով: Սայաթ–Նովայի պալատից վտարվելը տեղի է ունեցել երեքից հինդ տարվա ժամանակամիջոցում, որպես պատիժ, սակայն, անմիջապես անբաստանումից հետո՞ է ձեռնադրվել քահանա, թե՞ երկու—երեք տարի անց, առայժմ դժվար է իմանալ: Անկասկած է այն, որ հայոց ՌՄԺԵ (1215+551) = 1766 թ. նրա ձեռքով, բավականին վարժ ու գեղեցիկ բոլորագրով ընդօրինակված և հավանաբար իր կողմից կազմած եկեղեցական բավականին ստվար ժողովածուն չէր կարող հևիհև գրվել հենց նույն թվականին: նոր կրած ծանր հարվածից հետո ժամանակ էր պահանջվում, որպեսզի նա հաշտվեր, հարմարվեր, տրամադրվեր և ձեռագրեր, նյութեր հավաքեր: Եվ իրոք, իր թողած հակիրճ հիշատակարաններից զգացվում է, որ արդեն գրիչ Ստեփաննոսը մի քանի տարվա քահանա է: Դրան֊ ցից բերենք մի օրինակ. Թուլին հայոց ՌՄԺԵ, գիր տարւոյն 80-ն է, տանուտէրն Այծեղջիւրն է, իսկ խեցգետինն և կարիճն և ձուկն նահանջ են: Երբ գիր տարւոյն ի նոցա կարգն հասնիս ի մարտի ամիսն, թե Քէ է, դու Փիւր-ն բանեցոյ և թե Փիւր է, դու՝ զՀիւն–ն, սոյնպես մինչև ցԱյբն: Ի տարւոջն ա գիր յառաջ տուր և թիլ մի ավելի կալ զթուականն. և ուղիղ դաս: Գրեցաւ է Կախոյ քարվասարէն. ով ընթերցող յիշեայ զգծող գրոյս մեղապարտ Ստեփանոս քայհանայս, որ Սաեադ նովայ կոչեն, և հայրն իմ մահտեսի Կարապետն և մայրն իմ Սառայ և դուք յիշեալ լինիք յառաջի Ա՛յ ամէն: Անվիճելի է, որ Սայաթ-Նովային քահանա են ձեռնադրել իր կամքին հակառակ, և այդ տմարդի վերաբերմունքը նա չմոռացավ մինչև վերջ: նախապես գանգատվել– բողոք ել էր իր “հոգևոր հայր” թագավորին, որ “արդար դատե”, որովհետև իրեն անարգել, վտարել են պալատից, որ չի կարող նրանից հեռանալ, եթե Քուռը բավական չլինի, ծովը կնետի իրեն: Այստեղ էլ նշում է, որ իր լեզվի պատճառով է ավելացրել իր դարդերը (Վ. 30): Այս աղերսանք–ոտանավորը մնացել է երգչի որդու կազմած ժողովածուի մեջ՝ վերջինիս հետևյալ ծանոթագրությամբ. “Հիշատակված է, որ Սայաթ-Նովան, իր ողորմած, ամենուրեք հայտնի, Վրաստանի բարձրապատիվ տեր թագավորի կողմից դժդոհության է արժանացել և նա խռովել է իր խեղճ ստրուկ Սայաթ– Նովայից և հեռացրել պալատից, ասելով՝ “էժան առած չկարծես”: Սակայն այս֊ տեղ դժվար հասկանալի են “էժան առած (գնած) բառերը, որոնք համընկնոմ են մի՝ բողոք–ոտանավորի “թանգ առած իմ քու ահագին ծախսերով” տողին: Սայաթ–Նովան ճորտ չի եղել, այլ արքունական տանը պատկանող անձնապես ազատ, բայց պարտագրված, կախյալ վիճակում դրված գլեխի, որը չէր կարող գնված լինել, եթե գերի տարված չի եղել որևէ ասպատակության ժամանակ և փրկագնված: Ուստի կարելի է հասկանալ կամ նրա վրա արված ծախսերը՝ հագուստ, սնունդ, վարձատրություն, կամ սոսկ՝ բարոյական իմաստով, որ “թանկ” է նստել թագավորին, իր հանդուգն վարքագծի, գրգռիչ երգերի պատճառով, անվերջ հովանավորելով նրան: Մինչդեռ այլ տրամադրությամբ է հանդես գալիս նա, որպես պատիժ հոգևորական դարձնելու նախօրյակին գրած բողոք-ոտանավորի մեջ: Ձեռը վի կալ, վատ մարթութին չիմ ուզում… Յիս մարդ մարթ իմ՝ նամարդութին չիմ ուզում. Յիս ռամիկ իմ՝ թավադութին չիմ ուզում: Եկ մի՛ վիթի իմ արունըս թասերով,— Թանգ առած իմ քու ահագին ծախսերով. Դուն ինձ պահիր ատլասով ու խասերով… Սիվ կաբայում սըքվորութին չիմ ուզում: Բայց զգալով, որ իր ասածները (բացատրությունը) թագավորը ճիշտ չէ հա– մարելու, որ սգվորի (հոգևորականի) սև կաբան վճռված է հագցնել, կտրել կյանքից, զրկել արվեստից, նա վերջին տողում, խռոված տոնով, բայց համարձակ և արժանապատվության բարձր զգացումով, ինչպես և հայերեն 10֊րդ խաղում, բացականչում է. “Աղ ու հացիտ ախպերութին չիմ ուզում” (Վ. 31, նախորդ հրատ. 25): Կնոջ մահից մի քանի տարի հետո, երևի 1770-ական թթ., Սա յաթ–Նովա–ՏերՍտեփան քահանային վանականի (վարդապետի) աստիճան են շնորհում և փոխագրում իր հայրենի Հաղպատի վանքը՝ “Վրաց տան”, հայոց հոգևոր թեմի կենտբոնը: Այստեղ նա լուսարարի պաշտոն է ստանում, որը հայտնի է իր մի կորած ոտանավորից պահպանված երկու տողից. “Հաղպատի լուսարար Սայաթ–Նովեն իմ, մէ կանթիղս վառելու ձեթ չուն իմ”: Այս երկու տողր շատ բան են ասում կենդանի թաղված բանաստեղծի տրամադրության և բոլորովին անհայտ կենսագրության համար: նախ, որ այստեղ էլ խաղերում իրեն կոչում է Սայաթ–Նովա, երկրորդը՝ շարունակել է գրելը, եթե ոչ խաղեր, գեթ՝ խրատական–խոհական տաղեր: Աշխարհական, գուցե և, ավելի Հավանականը, քահանա կամ վանական ժամանակ գրված ոտանավորներից պետք է համարել նաև հայերեն երկու հայտնի առակները (58, 59): Բայց, որ ունի վրացերեն լեզվով իր վիճակը ողբացող, և գուցե նույնիսկ 70–ական թվականներին (երբ արդեն շուրջ 60 տարեկան էր) գրված մի ոտանավոր, այդ արդեն անկասկած է: Սա հայտնի “Իմ խիղճ գլուխ քիզիդ էս ինչ պատահից” ոտանավորն Է, ուր հիշում է իր անցյալ լավ օրերը, կրկին չմոռանալով իր պատժված լինելու հանգամանքը. Բըրինձ էի, գարի դառնալն ինչիս էր… Ասե՛ք, կրոնավոր դառնալն ինչիս էր, Յիս ազատ մարթ՝ աբեղա դառնալն ինչիս էր… Իմ տունըս էլ, վուր էսօր էս խուցն էլավ, Դե էլ յիս ում միղ դընիմ, ինչից էլավ. էս ամենըն հենց իմ էս խելքից էլավ (Վ. 32): Այս խաղը իր խցի մեջ վրացերեն երգել է՝ չոնգուրի նվագակցությամբ, Հազա պատի ծեր վանականը՝ Սայաթ–Նովան, և նույն ժամանակ, գրի է առել երիտասարդ մի վրացի աբեղա, որ Էջմիածնից վերադառնալիս հյուրընկալվել է, մինչ այդ անծանոթ, վրացերեն քաջ իմացող վանականի կողմից: Երիտասարդ աբեղան զարմացած, ծեր վարդապետի այս անսովոր “անվայել” ելույթից, որը ողբում է իր հոգևորական դառնալը, բացականչում է.“Վարդապետ, դեպի ձախ ես խոտորում”.— “Երբ քո տարիքին էի, դեպի ձախ էլ էի գլորվում, դեպի աջ էլ”. — “Ուրեմն դրա համա՞ր ես սգում ու լալիս”. — “Դրա համար էի, քեզ համար էլ, որ այդքան ջահել դարձել ես կուսակրոն”, ստանում է հյուրասեր, վանականի պատասխանը: Հյուրի հարցին, թե ո՞ւմ հետ է խոսում. — “Ես դժբախտ Սայաթ–Նովան եմ, եթե լսել ես, իհարկե”: Աբեղան պատասխանում է. “Ինչպե՛ս չեմ լսել. քո համբավը, որպես լավ երաժիշտ և խելոք մարդ, տարածված է ամեն տեղ”, և այնուամենայնիվ խորհուրդ տալիս, որ նա իր աշխարհիկ երգերից ու սազից ևս ձեռք քաշի: “Իմ վանահայրն էլ է նույնն ասել ինձ, սրամտելով, պատասխանում է Սայաթ֊նովան, բայց ևս հետևյալ պայմանը դրի, քանի որ այս լարերը չեն կտրվել և սազիս վրա են, ես նրանցից ձեռք քաշողը չեմ, որովհետև ինձ աբեղա ձեռնա գրելու ժամանակ այս լարերը գրպանումս էին մնացել և ինձ հետ միասին օրհնվել, ուստի, նվագում եմ օրհնված լարերով”: “Այսպես խաղաղ ու կատակներով մենք վերջացրինք մեր ճաշը”, պատմում է երիտասարդ աբեղա Իոնե Խելաշվիլին: Սկսած Գ. Ախվերղյանից, մինչև 1930 թվականը, 80 տարի, անվիճելի է համարվել այն ավանդությունը, որ Սայաթ–Նովան, շատ– շատերի հետ, սրախողող սպանվել է Պարսկաստանի դաժան տիրակալներից մեկի՝ ներքինի Աղա–Մահմեդ խանի զինվորների կողմից, 1795 թ. սեպտեմբերի 20֊ին, Թիփլիսի գրավման և ավերման ժամանակ: Այդպես են պատմել Ախվերդյանին նրա թաղմանը մաս֊ նակցած իր ժամանակի ծերերը, 1848 —1851 թվականներին, որը չեն ժխտել երգչի թոռները և ժամանակակիցները: Պարսից բանակը, հազարավոր գերիներով ու մեծ ավարով Թիփլիսից դուրս գալուց հետո Սայաթ–Նովայի դին “թաղում են մեծ բերդի եկեղեցու հյուսիսաձին փոքր դռան առջևն: Թեպետ Սայաթ–Նովու գերեզմանն չունի քար գցած, բայց էսպես պատմում են նրա թաղման պատահողներն”, գրում է Գ. Ախվերդյանը: Սակայն գիտական միտքը չի կարող բավարարվել ավանդություններով, երբ հանդես են գալիս դրանք մերժող կամ սրբագրող իրական փաստեր: Վրացական արխիվներից և այլ գրական տվյալներից, Գ. Լեոնիձեն և պրոֆ. Մելիքսեթ–Բեկը հայտնաբերեցին վկայություններ, որ Սայաթ–Նովան մեռել է իր բնական մահով՝ 1801 թվականին: Անկախ դրանից, վերը հիշված վրացի աբե– զան Սայաթ–Նովային հանդիպել է Հաղպատում 1800 թ. աշնանը: Իսկ եթե սրանց գումարում են և այն, որ Սայաթ–Նովայի նահատակության մասին ոչ մի ժամանակակից իր հիշողություններում չի նշել, բայց այդ օրը սպանված, նույնիսկ երկրորդական մարդկանց անուններ են տալիս, ապա նրանց կռվաններն ավելի զորավոր են դառնում: Իր որդիները, մասնավորապես Օհանը՝ իր գրություններում, (և թոռները) նույնպես ոչինչ չունեն ասած այդ մասին, բայց չունեն ասած և հակառակը: Սակայն այս ամենը իրավունք չի տալիս առ այսօր ժխտել, որ Սայաթ–Նովան չի սպանվել, կամ չէր կարող իր բնական մահով, ավելի ուշ, մեռած լինել: Բայց զորավորը և ան՛ժխտելի դարձածը երգչի գերեզմանի գոյությունն է, որի վրա 1914 թ. մայիսի 15֊ին, հայ գրողների, մասնավորապես Հովհ. Թումանյանի և նկարիչ ու դրական գործիչ Գ. Բաշինջաղյանի նախաձեռնությամբ, ողջ Թիփլիսի հասարակայնության կողմից կանգնեցվեց մահարձան: Թիփլիսի բոլոր լեզուներով խոսող բազմահազար բնակիչներ, համքարներն իրենց դրոշակներով, հայկական դպրոցների աշակերտները, բանվորներ, ծառաթողներ, գիտնականներ, գրողներ և արվեստի գործիչներ, յուրաքանչյուրի կրծքին մի կարմիր վարդ, որպես երգչի սիրո սիմվոլը՝ այդ օրվա խորհրդանշանը, շարժվում են դեպի Կաթողիկե եկեղեցին և բացվում է համաժողովրդական շքեղ ուս պատմական հանդես՝ նվիրված Սայաթ–Նովայի անմահ հիշատակին, նրա սրբադան դարձած գերեզմանի վրա: Ահա՛, ո՛րն է անժխտելին: * * * Երկու դար անցյալ ունեցող Սայաթ–Նովայից մնացած գրական ժառանգության գլխավոր առավելությունն այն է, որ չհաշված չնչին բացառությունները, ինչ մնացել և հասել է մեզ, պատկանում է իր՝ հեղինակի սեփական գրչին, մասամբ էլ նրա որդու արտադրությամբ: Արդ, երեք լեզվով, մինչև 1758 — 59 թթ., այսինքն երդչի 20—25 տարվա ստեղծագործական ոչ երկարատև ժամանակաշրջանում հորինած խաղերի ո՞ր մասը հասած կլինի մեզ: Այս հարցին ճիշտ պատասխանել չի կարելի, բայց զանազան աստերից կարելի է մոտավոր ենթադրության հանգել, որ ընդհանուրի մեջ կորուստր կազմում է շուրջ մեկ երրորդը, իսկ մեր ձեռքը հասել է 220—225 խաղ, որոնց մեջ ադրբեջաներենը կազմում է կեսից քիչ ավելին: Այս քանակը, իհարկե, քիչ չէ, բայց և չի կարող տալ Սայաթ–Նովայի և նրա ստեղծագործության ամբողջական պատկերը: Սորած նույնիսկ մեկ ոտանավորը կարող է շատ կարևոր մի ամբողջ էջ պոկել հեղինակի կյանքից և աշխարհայացքի ամբողջությունից: Թեև ադրբեջաներեն ամբողջական և անվիճելի 114 խաղերից 43–ը դեռ չենք թարգմանել, նույնիսկ կիսով չափ չենք վերծանել (բարդ բառախաղով՝ թեջնիսով գրված լինելու պատճառով), բայց և այնպես անհամեմատ ավելի ճանաչելի է դարձել Սայաթ–Նովան, սույն ժողովածուում տեղ գտած իր 170 խաղերով: Սակայն վերջերս եռապատկված այս քանակից առաջ Էլ, միայն 46, ապա մեր դարասկզբին 54–ի հասած խաղերով, Սայաթ–Նովան նույն սիրուն և հմայքին Էր արժանացած, ինչ որ այժմ: Մի քանի հայերեն խաղերին ծանոթանալուց հետո Էր, որ ռուս գրականության և կուլտուրայի մեծագույն ներկայացուցիչներից մեկը՝ Վալերի Բրյուսովը, մոտ 45 տարի առաջ, դրեց հետևյալ տողերը. “Աշուղների պոեզիան անհասանելի բարձունքներին հասցնող երգիչը եղել Է Սայաթ–Նովան. իր հանճարի ուժով ժողովրդական երգչի արհեստը նա՛ դարձրեց պոետի բարձր կոչում ը”: Ինչպես հայտնի Է, տասնյակ հայ, վրացի, ռուս, ադրբեջանցի և օտար հան՛ րահռչակ հեղինակություններ ամենաբարձր, ամենաջերմ և անկեղծ գնահատականներով են խոսել Սայաթ-Նովայի մասին, վեր հանել նրա արժանիքները և տաղանդի ուժը: Ինչպես Հ. Թումանյանն Է ասել, Սայաթ-Նովան ((մոդա չի, որ ժամանակի ընթացքում ձանձրացնի ու փոխվի... գեղեցիկ ձևի մեջ մի մշտական հուր հոգի Է նա, մի ազնիվ և լիքը սիրտ, մի հարազատ հզոր շունչ, որ մեր աշխարհքի հարազատ շնչի նման միշտ խաղալու Է Կովկասի ժողովուրդների վրա…”: Իր ժամանակակիցներից մի ամբողջ գլխով բարձր կանգնած Սայաթ-Նովան, իրավամբ համարվել ու համարվում Է Անդրկովկասի ժողովուրդների դարավոր բարեկամության մի անթառամ սիմվոլ: Մանավանդ հայ իրականության մեջ, նա սիրված անուն դարձավ իր 4 — 5 տասնյակ հայերեն խաղերով միայն: Իրոք, իր հայերեն խաղերում նա անկրկնելի Է անմիջականությամբ ու պարզությամբ, անօրինակ Է իր նրբությամբ ու գունագեղությամբ, բացառիկ Է հոգու և մտքի, աչքի և Լեզվի ներդաշնակությամբ, մի պարզ, գերող կախարդ, մշտապես բաբախուն ջերմ սիրտ, ժողովրդական մի իսկական հանճար։ Հայ գրականության մեջ մարդու և աշխարհի հետ այդպես են խոսել հատկապես նարեկացին ու պատմիչ Լաստիվերացին, Աբովյանն ու Կոմիտասը, Թումանյանն ու Իսահակյանը, Դուրյանն ու Տերյանը* վերջապես այդպես Է մրմնջացել դարերով տառապած հայ ժողովուրդը՝ հայ կնոջ և հա( պանդուխտի շուրթերով: Ունկնդրած հայ ժողովրդական և ընդհանրապես արևելյան բանահյուսության գոհարներին, Սայաթ–Նովան մի կողմից ձայնակցում Է միջնադարյան հայ տա՛ղերգուներ Կոստանտին Երզնկացուն, Գրիգոր Աղթամարցուն և այլոց, իր անմիջւսկան նախորդ նաղաշ Հովնաթանին, մյուս կողմից Դոստիին, ադրբեջանական աշուղ–բանաստեղծ Աբրաս Դիվարգանլուն և այլոց. մի կողմից՝ բիբլիական “երդերգոցին)), մյուս կողմից՝ իր մինոր ձայնով, արևելյան հսկաներին՝ Ֆիրդուսուն և Բաբաթահերին, Նիզամուն և Ֆուզուլուն, Սաադիին ու Հաֆեզին… Իր սիրո մեծ տրագեդիան, մարդու հանդեպ տածած, անհասանելի և հրկիղող բուռն սիրո թափն ու մեծությունը երգելու համար երեսուն տարեկան Սայաթ–Նովան խորապես զգաց մայրենի լեզվի կարիքը, այն լեզվի, որով թոթովել Է մանկուց, որով մտածել ու մտածում Էր: Սիրատոչոր բանաստեղծի վարար զգացմունքների համար լայն հուն Է բացվում մայրենի լեզվի միջոցով և նրա հայերեն երգերը հորդում են ամբարտակը ճեղքած լեռնային գետի պես: Սա բանաստեղծի ինքնաճանաչությունն Էր, մեծ գյուտն Էր, որին հասավ բնական և հասարակական զորավոր մղումով: Անվիճելի Է, որ Սայաթ–Նովան, մանավանդ հայ իրականության մեջ, հըռչակվել Է որպես լիրիկ) սիրո երգիչ, հատկապես իր անձնական անբախտ սերը անօրինակ թափով ու նրբությամբ երգելու համար: Այս ամենը, իհարկե, նախ և առաջ պարտական Է նրա բանաստեղծական տաղանդին, բայց երգչի նույնիսկ անձնական սերը և այդ մեծ սիրո մասին հորինած չափածո խոսքը հավասար չափով վառ ու անմար են մնում նաև այլ պատճառով: Այն, որ երգչի անձնական սիրո պատմության և գրական–երաժշտական արտահայտության մեջ, նրա տաղանդի շնորհիվ, զարմանալի վարպետությամբ, չափի զգացումով ու անկեղծությամբ, հարազատորեն ցոլացել Է իր ժամանակի հասարակական հարբերությունների և կրոնական կապանքների մեջ խեղդվող ու բոցկլտացող սերն ընդ֊ հանրապես և աշխատավոր ժողովրդի դարերով բանդած անբախտ սերը մասնավորապես: Իսկ այս մեղ հետ կապված մի ամբողջ Էպոխա Է, մի աշխարհ, որի մեջ մարմնավորված Է մեծ գուսանի անմեռ հմայքի գաղտնիքը, և որին նա հասնում Է մայրենի լեզվով շարահյուսելու հատուկ ձևերով, կենդանի ոճերով ու պատկերներով: Իր մայրենի լեզվով ևս մտնելով գրական ասպարեզ, Սայաթ–Նովան համարձակ կերպով դիմեց ժողովրդական հարուստ, կենսալի խոսակցական լեզվի օգնությանը, մերժեց տաղերգուների դարավոր քարացած բանաստեղծական ձևերը, առաջ քաշելով ժողովրդական ոճերն ու ներդաշնակ՝ բացառիկ սիմֆոնիայով հանգավորման եղանակները: Սակայն սրանք ևս անբավարար Էին նրա այդ մեծ գործի համար և նա ավելի մեծ համարձակությամբ դիմեց ժողովրդի մեջ տարածված ու հարազատացած պարսկական և թուրքական պոեզիայի հարուստ ձևերին ու հանգավորման եղանակներին և, հայերին ծանոթ, այդ լեզուներից ընդհանրացած բազմաթիվ բառերի ու տերմինների: Ավելին. Սայաթ–Նովան կոտրեց նաև շեշտադրման քարացած կանոնները և կիրառեց ժողովրդական–զրույցային ազատ շեշտը, հաճախ դնելով բառերի առա֊ ջին վանկի վրա, մանավանդ, որ հայոց լեզվում շեշտը չի փոխում բառի իմաստը։ Այսինքն Սայաթ–Նովան կատարեց այն, ինչ չկարողացավ հաղթահարել իր ավելի կրթված ու գրագետ նախորդը՝ նաղաշ Հովնաթանը: Սայաթ–Նովան հպարտությամբ իրեն կնքեց աշուղ անունով, մերժելով նունիսկ տաղ բառը, իմանալով, որ այդ գալիս է եկեղեցական, հոգևոր երգերի անունից, փոխարենն ընդունելով ժողովրդական խաղ բառր: Որպեսզի չթվա, որ նա այդ արել է բարբառի ազդեցությամբ,— ինքնաբերաբար, հիշենք մի երկու օրինակ, “Խաղ իս էլի, Սայաթ–Նովա”, “Խաղի դավթար իմ քիզ համա”, և միաժամանակ, հստակ նշում է խաղն ու տաղը՝ անջատված իմաստով. Մեջլիսներու խաղըն ղուն իս, Վանքերումրն տաղըն դուն իս, Սայաթ–Նովու բաղըն դուն իս (28): Իհարկե, Սայաթ–Նովան ևս իր շատ բարձրորակ խաղերի մեջ ունի միջին որակի խաղեր, բայց ոչ թույլ ու ձանձրալի: Ասում են, թե արծիվը երբեմն հավից էլ ցածր է թռչում, բայց միշտ արծիվ է մնում: Միաժամանակ դժվար գործ է լավերի մեջ լավագույնի ընտրությունը: Նայած ո՞վ է ընտրում, ի՞նչ աշխարհայացքով–մոտեցումով, ե՞րբ է ընտրում, նույնիսկ կյանքի, տարիքի, անգամ տրամադրության ո՞ր պահին: Սակայն նշելու է Սայաթ–Նովաի բախտավոր եզակիությունր միջնադարյան հայ գրականության մեջ, որ մոտ երկու երրորդով մեզ հասած նրա եռալեզու ստեղծագործությունների շարքում բանա ստեղծական գոհարները հաշվում ենք ոչ թե մատներով, այլ տասնյակներով: Երգչի գրական ժառանգության մեջ սիրային մոտիվին նվիրված բազմաթիվ խաղերի շարքում հանդիպում ենք իր անձնական վշտերն ու ապրումներն արտահայտող շուրջ 15 խաղի, նույնքան էլ ինքնաճանաչությանն ու իր արժանապատվության զգացումներին է նվիրված, բայց այս ամենի մեջ զգալի տեղ են գրավում Սայաթ-Նովայի խոոական-խրատական մոտիվները, որոնց նվիրված է նրա ստեղծագործության մեկ հինգերորդից ավելին: Դրանցից շուրջ 30 խաղ գըրված է ադրբեջաներեն լեզվով, երկու երրորդը թարգմանված և տեղ գտած սույն ժողովածուում: Ըստ երևույթին, մոտավորապես այդքան էլ պետք է եղած լիներ վրացերեն, բայց որովհետև վրացերեն խաղերի ժողովածուն, դավթարի մի զգալի մասի հետ կորել է (գուցե և անդարձ), ուստի մեզ հասել է նման մի քանի խաղ միայն (օր. 22, 23, 29): Համարձակ կարելի է ասել, եթե Սայաթ–Նովայից պահպանվեին միայն այս ոչ սիրային մոտիվներով գրված խաղերր, թեկուզ և համեմված կրոնական մորալով, նա կրկին պատվավոր տեղ կգրավեր գրականության և գրականության պատմության մեջ: Առանց այս մոտիվների, Սայաթ-Նովան չէր լինի իր հասարակության կյանքն արտահայտող խոշոր ներկայացուցիչն ու քարոզիչը, իր էպոխայի հայելին: Յուրահատուկ փիլիսոփա-բարոյախոս, առաշավոր քաղաքացի և մարտիկ Սայաթ–Նովայի պոետական մեծությունր սակայն հանդես է գալիս գերազանցորեն սիրո խաղերի մեջք նրա անմահությունը նրա թողած սիրո երգերի մեջ է, իր անհավասար սերը մեծ խորությամբ ու նրբությամբ երգելու մեջ, իր ազնիվ հոգու և պայծառ մտքի ողջ կարողությամբ: Եվ այդ, ինչպես ասվեց, միայն իր՝ երգչի անձնական սերը չէր, այլ ֆեոդալական–ավատական պայմաններում, կրոնական քարացած դոգմաներով շղթայված մարդու շղթայված հույզերի պոռթկումն էր, Հանճարեղ գուսանի շուրթերով: Բավական էր, որ “խալխի նոքարր” դուրս եկավ այդ քարացած սկզբունքների դեմ հետևյալ համեստ բառերով. “Թե վուր հոգուտ կամքն իս անում, մարմինտ բեդամաղ է ըլում…” Իր սիրային երգերում օգտագործելով ոչ միայն հայ ժողովրդական երգերի ու տաղերգուների սիրած մոտիվները, այլև Առաջավոր Ասիայում ընդհանրացած մոտիվները, ձևերն ու պատկերները, բոլոր դեպքերում նա ինքնուրույն է և ինքնատիպ, սեփական ոճով, և ոչ պասսիվ հետևորդ: Ամբողջ արևելյան պոեզիայում սոխակը անվերջ երգում–դայլայլում է, լալիս, բայց մեր երգիչը երբ սիրածին առաջարկում է գիշերը պարտեզ գնալ զբոսնելու, գիշերվա անդորրը պատկերելու համար, ասում է. “Բլբուլը քնած վարդի սաջարին” (թփին): Արտաքուստ նմանվող նրա բազմազան պատկերները չեն կրկնվում երբեք, Ինչպես չեն կրկնվում երբեք առաջին հայացքից շատ նմանվող հայկական զարդաքանդակները: Այդ նկատել են ռուս հեղինակներից — բանասեր պոետներից երկուսը՝ Յակով Պոլոնսկին և Վալերի Բրյուսովը: Պոլոնսկին այն մարդն էր, որն առաջին գրավոր և ջերմ խոսքն ասաց երգչի մասին՝ 1851 թ. “Կավկազ” ռուսատառ թերթում, իր բարեկամ Գ. Ախվերդյանի դեռևս անտիպ ժողովածուից վերցնելով և հրապարակ հանելով երգչի մի քանի տաղերր: նա գրում է այդտեղ, որ Սայաթ–Նովայի երգերը “բնավ նման չեն ոչ հարևան ցեղերի երգերին, և ոչ էլ այլ երդերի, որ եկել են Արևելքից, թեև հիշեցնում են նրանց”, որ “չափազանց անհատական” այդ Հեղինակի երդերում “կա քիչ երևակայություն, բայց շատ զգացմունք”: Դրանից 65 տարի հետո ռուս ականավոր պոետ և գրականագետ–բանասեր Վալերի Բրյուսովը “Հայկական պոեզիայի անթոլոգիան” պատրաստելիս, թարգ֊մանելով Սայաթ-Նովայի երգերից մի քանիսը, նրան դասում է “առաջնակարգ այն պոետների շարքին, որոնք իրենց հանճարի զորությամբ, դադարում են մեկ ժողովրդի սեփականությունը լինելուց, բայց դառնում են ողջ մարդկության սի֊ րելին”: Վ. Բրյուսովը Սայաթ–Նովային համարում է “երկնային այն հազվագյուտ պարգևներից… որոնք “օրհնանք են թողնում իրենց դարին ու իրենց ժողովրդին”: Մ. Ս. ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ
-
*** (Թարգմանություն) Եղիր ազնիվ ու մի՜ դավիր, Ոչ ոքի ցավ մի պատճառիր, Եվ քո նավը՝ ապրանքով լի Ողջ, ապահով տեղ կհասնի: Կողոպտէլ ես դու քո գործում, Խճճվել ես վառ կրակում, Աստծու վախը դու միշտ հիշիր Ու քո գործը լավ իմացիր: Շտապելով օրըդ կանցնի, Հոգին մարմնից դուրս կթռչի, Հույսդ դու դիր աստծու վրա, Չարն ու բարին նա կջոկի: Ականջ արա ու ինձ լսիր, Հոգի-մարմին մի՜ կեղտոտիր, Մեծ ու փոք հանցանք չկա, Փոքրն էլ քեզ գետնով կտա: Արևը կանցնի, գիշեր կգա, Չարսու շուկան տեղի կտա, Պարզ է միտքը այս առածի, Ով էլ լինի՝ այս կիմանա: Բաց աչքերդ, ճամփադ ծանիր, Աջն ու ձախը լավ որոշիր, Եվ ջերմագին աղոթքիդ մեջ Դու Պաղտասար ծառան հիշիր:
-
ՏԱՂ ՈՒՐԱԽՈՒԹԵԱՆ Գարուն, գարուն հասեալ էհաս, Ե՜կ, սիրելի, ուրախացիր, Ընդէ՞ր սըգով տրտմիս, հոգաս, Ե՜կ, սիրելի, ուրախացիր: Տե՜ս, թէ զիա՜րդ վառեալ վառին Ծաղկունքն ի գոյնս և շողշողին, Այգիքն ամէն բերկրաբուրին, Ե՜կ, սիրելի, ուրախացիր: Կըճկըճաձայն ջուրքն ընթանան, Վէտ-վէտ գոլով ծիծաղական, Լերինք, բըլուրք ուրախանան, Ե՜կ, սիրելի, ուրախացիր: Պիւլպիւլն ի սէր վարդին վառի, Սիրով նորին սիրահարի, Արի՜, արի՜, մօտ մեզ արի, Ե՜կ, սիրելի, ուրախացիր:
-
*** Արևս առնեմ, երթամ, ի'մ սիրուն, ի յերկիր օտար, աւա՜ղ, Շրջիմ ի լեռնէ լեռ, նազելի, լալով անդադար. Ժամ ի չտեսնելս ըզքեզ, ի'մ սիրուն, է' ինձ օր հազար, աւա՜ղ. Իմ նազելի սիրուն սիրասուն, մի' մոռանար զիս, Իմ աչաց լոյս, սրտիս բերկրութիւն, մի թողուր զգերիս: Անձն իմ եղեալ կամաւ, ի'մ սիրուն, քո սիրոյդ գերի, աւա՜ղ, Ի սար ի ձոր անկեալ, նազելի', շրջի, դեգերի, Խնդրելով զքեզ յարակ, ի'մ սիրուն, միշտ տարաբերի աւա՜ղ, Իմ նազելի սիրուն սիրասուն, մի' մոռանար զիս, Իմ աչաց լոյս, սրտիս բերկրութիւն, մի թողուր զգերիս: Անուշահոտ, կարմիր, ի'մ սիրուն, դու վարդ անթառամ, աւա՜ղ, Ես խըղճալի երգնակ, նազելի, սիրով քո ողբամ, Որ առանց քո տեսոյդ, ի'մ սիրուն, ոչ բընաւ խնդամ, աւա՜ղ. Իմ նազելի սիրուն սիրասուն, մի' մոռանար զիս, Իմ աչաց լոյս, սրտիս բերկրութիւն, մի թողուր զգերիս: Աստեղաց լոյս տըւող, ի'մ սիրուն, արեգակն ես դու, աւա՜ղ, Ես փոքրագոյն փոշեկ, նազելի', եմ քո արևուն, Շրջիմ ի մէջ լուսոյդ, ի'մ սիրուն, ի քո կարօտուն, աւա՜ղ. Իմ նազելի սիրուն սիրասուն, մի' մոռանար զիս, Իմ աչաց լոյս, սրտիս բերկրութիւն, մի թողուր զգերիս:
-
*** Սիրոյդ կապեցայ, Գեղոյդ պատրեցայ, Ով կենցաղ, իմ սուտ բարեկամ, Ունայն վարեցայ: Իզուր խռովեցայ, Սնոտի դատեցայ, Վասն անցաւորիդ եղկելիս, Հալեալ մաշեցայ: Հոգօք ցնորեցայ, Խոտոր գլորեցայ, Ի հրապուրանաց քոց գերիս, Առեալ խմորեցայ: Քանի խաբեցայ 'Ւ ի քեզ յարեցայ, Բաց ի վենասէ՝ ողբալիս Ոչինչ շահեցայ: Արդ զոր խօսեցայ, Ստոյգ բարբառեցայ, Ուրեմն ապա յոյժ յիրաւի Զքէն գանկատեցայ:
-
ԱՌ ՄԱՄՕՆԱՅՆ ՈՒստի՞ ծընար, ո'վ բռնաւոր, Որ քեզ նըման, ո'չ գոյ յերկրի, Որ թէ չըտաս դու ձեռն ումեք, Ո'չ զօրանայ և ո'չ բերկրի: Թէ' թագաւորք և թէ' կայսերք Քո օգնելոյդ են միշտ կարօտ, Իսկ առանց քո` ե'ն յոյժ տըկար, Որպէս արջառ մի անարօտ: Մինչ կորուսիչ ես դու հոգւոց Եւ ծընանիս անհուն չարիս, Բազումք ըզքեզ միջնորդ եդեալ, Յառաջ բերեն բազում բարիս: Այնքան սիրով կապին մարդիկ Քո կապանօքդ և կարկամին, Որ որքան կապ ձգես նոցին, Այլ առաւել կապիլ կամին: Եւ թէ առնուլ ոք կամիցի զԱյլն ըզկապանս յոտից նոցին, Սըրով թըրով պատերազմին, Թէպէտ խոցեն, թէպէտ խոցին: Որք կապանօք քո կարկամին, Այնք և ըզքեզ ամուր կապեն, Ցանել բանտի ներարգելով, Երկաթապատ ամրափակեն: Ամուր պարիսպ և հաստատունք, Սարսին ի քէն և սասանին, Յորժամ ուժով քո զօրացեալ, Չընչին մարդիկ անդ հասանին: Որքան սաստիկ կապես ըզմարդն, Այնքան սաստիկ ուժովանայ Եւ որքան քև ուժովանայ, Այնքան երկիւղն աւելանայ: Երկիւղ քո ուժ բերէ մարդոյն, Որ զօրանայ, զի երկընչի, Թուր և դանակ ի գործ ածեալ, Ընդ թըշնամին կու մարտընչի: Դու, որ բոլոր տիեզերաց Բազում զօրաց եղեր իշխան, Տըկար մի ոք ի մարդկանէ Առնէ ըզքեզ ոտից կոխան:
-
*** Արի', ի'մ քաղցրիկ աղաւնի, Ոսկի խնծոր զարմանալի, Զքեզ տեսնողին բիւր երանի. Դու բարի եկիր, բարի եկիր: Դու, որ եկիր, երևցար, Իբրու արև ինձ ծագեցար, Ցընծութիւն ինձ պարգևեցար Դու բարի եկիր, բարի եկիր: Ուրախութիւն հոգոյ իմոյ Ո'չ գոյ բընաւին առանց քոյ, Ով իմ ազնիւ գերայարգոյ, Դու բարի եկիր, բարի եկիր: Տրտում էի՝ ուրախացայ, Մեռեալ էի՝ կենդանացայ, Ինձ երանի, որ զքեզ տեսայ. Դու բարի եկիր, բարի եկիր: Բարի եկիր, իմ սիրելի, Իմ գերազնիւ գերգովելի, Իմ աչաց լոյս, իմ նազելի. Դու բարի եկիր, բարի եկիր:
-
*** Ի նընջմանէդ արքայական, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր, Էհաս նըշոյլ արեգական, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր: Պատկեր սիրուն, տիպ բոլորակ, Լըրացելոյ լուսնոյն քատակ, Ո'չ գըտանի քեզ օրինակ, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր: Այդ քո տեսիդ, զոր դու ունիս, Արար ծառայ քեզ ըզգերիս, Արևակէզ գուցէ լինիս, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր: Ղաբին սրտիւ քանի՞ կոծամ, Է՜ վարդ կարմիր և անթառամ, Տե'ս, թէ զիա՞րդ խղճալի կամ, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր: Տապ և խորշակ ժամանեցին, զԹերթիկ գեղոյդ այրել կամին, Քանզի էանց գիշերն մըթին, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր: Է՜ աննըման իմ գովելիս, Ի մէջ ականց գեղ քո` մագնիս, Ի ՌԱՀԵԱԿ սոյն թըւականիս, Զարթի'ր, նազելի իմ, զարթի'ր:
-
ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԲԱՂԴԱՍԱՐ ԴՊԻՐ 1683 - 1768 Գրիգորյան, Կեսարյան, Կոստանդնուպոլսեցի (1683-1768, Կ. Պոլիս), հայ բանաստեղծ, երաժիշտ, գիտնական, կրթական-լուսավորչական շարժման գործիչ, հրատարակիչ: Սովորել է Կ. Պոլսի մասնավոր վարժարանում: 1741-ին գլխավորել է Գումգափուի մայր դպրատունը: Բաղդասար Դպիրը մեծապես նպաստել է հայ նոր բանաստեղծության զարգացմանը ("Տաղարան փոքրիկ Պաղտասար Դպրի ասացեալ զանազան գունով", 1723): Նրա գիտական ժառանգությունից մեզ են հասել "Պարզաբանութիւն քերականութեան կարճառօտ և դիւրիմաց", "Օրինակք բարևագրաց", "Գիրք քերականութեան", "Համառօտ մեկնութիւն տրամաբանութեան", "Ժամանակագրութիւն" և այլ երկեր: Բաղդասար Դպիրը դասավանդել է հայոց լեզվի քերականություն, երաժշտություն: Կ. Պոլսի դպրոցների համար 1736-60-ին կազմել և հրատարակել է մայրենի լեզվի քերականության դասագրքեր (գրաբար և աշխարհաբար): 1720-60-ին մասնակցել է Կ. Պոլսի գրակ-հրատարակչական աշխատանքներին. կազմել է հայագիտական գրքերի գիտահամեմատական բնագրեր, խմբագրել պատմական, փիլիսոփայական, աստվածաբանական գրքեր: Բաղդասար Դպիրը ստեղծագործական որոշակի վերաբերմունք է ցուցաբերել հայ հին գուսանական ու եկեղեցական, ինչպես և իր ժամանակակից արևելյան ու աշուղական երգարվեստի նկատմամբ: Բաղդասար Դպիրից մեզ հասած "Ի նընջմանէդ արքայական" (1707) տաղում զուգակցվում են հայ նոր աշուղական ու հին եկեղեցական դասական երաժշտության մի քանի գծեր:
-
*** Ահա եղև պայծառ գարուն Ծաղկեաց այգին ու պաղչանին. Դաշտք ու լեզունք զարդարեցան, Արօտ հանին ըզխիլանին: Գունդքըն ծաղկին ու հետ կապին, Անուշանայ հովն ու քամին. Ձագերն ձայն ածեն յայգին, Քաղցր կու գայ ձայն պլպուլին: Կու թանձրանայ շուքն ծառին, Յորդոր գնայ ջուրն ի յառվին, զԹևըն բերէր բոլոր վըզին, Սիրով խըմեր զանուշ գինին: Այն վարդենուն գէմ չկայ գին, Որ այն խընդումն հանդիպին, Քաւել դրախտն անմահութեան, Յորում եդաւ մարդն առաջին: Թէ չէր մահուն օրն ու դժոխն ՈՒ կամ սարսափ դատաստանին՝ Նա այս աղէկ էր զինչ ասաց Խև Յովհաննես Թուրկուրանցին:
-
ՏԱՂ ՅՈՎԱՆԷՍԻ ՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ Ես քո սիրուն չեմ դիմանար, հալալ արա, հանսը մեռայ, Առ ի հետ այլ զոսկի փէտատ, ւ' եկո' փորէ ինծի թուրպայ: Թող զիս երեն տառայպուլով, որ իմ սըրտիս բոցըն գոռայ, Շատ մարդ ի յայս կըրակն ընկնի, չորն երի դալարն ի վրայ: Թող լըվանան ըզիս գինով, մտրուպ բերեն ինձ քահանայ, Կանանչ տերևըն թող պատնեն` տանին թաղեն ի նոր պաղչայ: Հայ հարամի ու մարդըսպան, ճալատն ի քովդ աշկերտ կու գայ, Շատ դըրեր ես սիրու զընտան, դուռդ ու դըրունքդ է դանարայ: զՍիրտս երեցիր ու սղկեցիր ու քաշեցիր յաչքըդ սուրմայ, Դարձար զարիւնըս վաթեցիր ւ'ի ոտւընիդ դըրիր հիմայ: Քարկոծեցէք զիս խնծորով, քաղցըր լեզւով խոցոտեցայ. Անուշ գինով զիս խև արիր` որ ի ծոցըդ զնտանեցայ: Այս գիշեր ի յերազիս կըտրտեցին տիքայ տիքայ, Գազանք արիւնս կըշտացան ու թռչունք ի լաշիս վըրայ: Վըրաս բերան է առիւծու, արիւնըս զէտ ջուր կը բխայ, Ով արիւնէս է ծարաւէր` թող գայ խըմէ որ լիանայ: Կըտրըճվորացն յոտիցն ի հող, մէկ հոգեկ մի ունիմ ֆետայ, Իմ ճիկարըս քապապ հերիք, արիւնս թող գինի լինայ: Գըլուխս ամպերն ի վեր իջեր ի սըրտիս լեռներուն վըրայ, Մաղձըն սըրտիս մշուշ կապեր, արեան արցունքս կու ցօղայ: Կերակրեցաք ի մի սեղան, ու խըմեցաք ի մի կըթխայ, Մէկտեղ ելաք մէկտեղ նըստաք ան ժամանակն ո՞ւր է հիմայ: Ո՞Ւր է ղավլըդ, ո՞ւր է երդումն, որ բռնեցաք զաստուած վկայ, Ի զատ ընկաք օտարացաք, չարկամն եղև մեզ մահանայ: Աստուած մեր չարկըմին չար տայ, որ իւր չարովըն լիանայ, Բարեկամացըն տայ բարի, մեր բանն ալվայ բարի լինայ: Աստուած ճամբայ տայ իմ սրտիս, ծառըն ծաղկի ու կանչանայ, Կամ իմ սրտիս ծառըն բուսնի, ձագըն խօսի ու ճըվըլտայ: Համբերելով գործք կատարի. խև Յովանէս, դու համբերէ, Ատեն լինի գայ իւր կամաւ զինչ հեռաւոր զինք համբուրէ:
-
ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ Հովհաննես Թլկուրանցի (XIV-XV դարեր) Հովհաննես Թլկուրանցու կենսագրությունն անհայտ է: Նա ապրել է XIV-XV դարերում: Բանաստեղծություններից մեկում նա գրում է, որ 70 տարեկան է: Հովհաննես Թլկուրանցու բանաստեղծություններն առաջին անգամ հրատարակվել են հայկական առաջին տպագիր երգարանում Հակոբ Մեգապարգի կողմից 1513 թվին: Մինչ վերջերս ընդունված էր, որ բանաստեղծ Թլկուրանցին և Կաթողիկոս Հովհաննես Թլկուրանցին, որն ապրել է XV-XVI դարերում,- նույն անձն է: Ըստ այդմ, համարվում էր, որ Թլկուրանցին առաջին միջնադարյան բանաստեղծն է, որի ստեղծագործությունները տպագրվել են իր կենդանության օրոք: Սակայն այժմ ապացուցված է, որ բանաստեղծ Հովհաննես Թլկուրանցին ապրել է XIV-XV դարերում, և չի կարելի նրան նույնացնել Կաթողիկոս Հովհաննես Թլկուրանցու հետ:
-
Այսօր եղև պայծառ գարուն, ցնծան ծաղկունք և յորդորին. Հագնին ցեղս ի ցեղաց` մանդրուն հաւերն ի հաւ խօսին. Ի վերայ լերանց բարձրանց գոյնըզգոյնով ծաղկունք սփռին, Ծածկեն զերեսս երկրի, ըզլեռն ըզդաշտ ու զբաղչանին: Են գեղեցիկ փետուր հագել` փոքրիկ հաւերն ի ծաղկոցնին, Ու հազար դասս դասով` քաղցրաձայնեն զանլըռելին. Հարբել են յանուշ հոտոյն, ու նստել են ի վերայ ծաղկին, Զի ի սիրու են ստեղծած` սէր կա յիրենք` որ կու խօսին:
-
ՏԱՂ ԳԱՐՆԱՆ ԱԶՆԻ Վ Է Ահա եղև պայծառ գարուն, Հոտըն բուրեաց անուշ վարդուն, Ձայնըն քաղցրիկ գայր պլպուլուն, Եւ եղանակըն հաւերուն: Ծաղկանց դաշտերըն գունըզգուն, Սըփռին տերևքըն ծառերուն, Յորդորեցան ջուրք գետերուն, Լողան ձըկունք ի մէջ ծովուն: Տերև սըփռին առաւօտուն, Ցօղն ի վերայ իջեալ յամպոյն, Նա ես՝ պըլպուլն ի քո սիրուն Եմ քան զալիդ ի մէջ ծովուն: Պըլպուլ նըստեալ վերայ վարդին, Եղանակէր նա քաղցրագուն՝ Առաւօտէ մինչ իրիկուն. Խև էր եղել վասըն հոտուն: Աղաղակէր պըլպուլն ի վարդն. - Առանց քեզ յո՞նց ելնում ի հուն. Հանց քաղեցիր զշունչս ու հոգիս՝ Այլ չի մնաց երեսս գուն: Հանց ողորմուկ ի վարդն ասաց. - Իմ լուսատու արևըն դու, Աստղըն զօհալ և մուշտարի, Շամս ու ղամարի իմ թաճըս դու: Տպազիոն և շափիւղայ, Ակըն սուտակ և շիկագուն, Դու ես քաղաք Չինումաչին, Մարդիկ ի քեզ յուշ կու մըտնուն: Եկայք մանկունք ի պաղչանին, Ծաղկունքըն ի մէջ վըրան զարնունք, Ղումրին երգէ մեզ եղանակ՝ Թ'այսօր եղև պայծառ գարուն: Այսօր մարդիկ ուրախանան, Որտեղ ընկեր ունին սիրուն, Նոքա ի սէր մեր ժողովին, Քաղցրիկ խըմեն յանուշ գինուն: Չինարըն ու նունուֆարըն, Նարգիզ ծաղիկըն խայտագոյն, Մուրտըն, շուշան ու բրաբիոն Եւ ըռահանն խիստ սիրուն: Ծաղկունք սըփռին հարիւր հազար, Կանաչ, կարմիր և գունըզգուն, Թըռչունք ի յօդըս վերանան. Որհնեն զաստուածն ամենեցուն:
