Mayraqaghaq

[Arpa]

We must be the only people that call our capital city Mayraqaghaq/Mother City.

Why?

How many Mayraqaghaqs have we had?

Hint.

The first was Van and the present one is Yerevan.

How many in between?

How many can you cite?

Edited September 19, 2004 by Arpa

[Harut]

there should be 12 or 13 of them total...

ok, just off top of my head...

 

Van

Yervandashat

Artashat

Tigranakert

Vagharshapat

Dvin

Ani

Bagaran (not sure)

Yerevan

 

don't remember the rest...

Edited September 20, 2004 by Harut

[Harut]

after thinking about it a little more, there have been 12 major armenian capital cities.

 

add to the list above

 

Armavir

Sis

 

don't remember the last one.

[bellthecat]

What about Kars?

 

And Shirakavan?

 

Maybe also Geben?? (Well, it was where the last king of Cilician Armenia was besieged for several months before his capture by the Mamkuks, so it probably does count as a capital.)

[Arpa]

This topic was prompted when I spotted a book that I had had for a while and all but forgotten.

It is in Armenian, Hayots Mayraqaghaqner@ by Sergei Vardanian publishedby Sovetakan Grogh in Yerevan 1n 1985.

 

It is probably one of the most detailed work on the subject. One gets the ipression that it may have been meant to be used as a school text.

 

A very short prefaceby the author;

"No other country has had as many capital cities or seat of goverment as te Armenians. Even if we dismiss this or that temporary centers of government, whether they were transitory or shortlived, such as the self proclaimed independant minor kingdoms and pricipalities those of Armenia Minor, Tsopk, Syuniq, Kilikia, Tahir Dzoraget et al, that leaves us with twelve major ones....

 

Our historians, even if they may have touched upon these cities, have not written about them in detail, hence in many instances there is very little said about the structure, physical description or the social and societal structures of these cities. At times this void has been partially filled by foreign historians, travelers and even invaders. It is sad to say that many of these ancient cities have not been subjected to systematic and scientific archeological studies, some of them have been dug only partially and with special agendas and purpose. The reason why much has to be ssumed.

 

Most of the information about the social lives of these cities had to be gathered from foreign chroniclers.

 

Nevertheless, year after year new evidence, manuscripts, relics and inscriptions are being unearthed and little by little we are getting a more complete picture of these twelve cities whiche are, in chronological order: Van, Armavir, Erwandashat, Artashat, Tigranakert, Vagharshapat, Qwin, Bagaran, Shirakavan, Kars, Ani and Erevan".

 

Btw. Bell, I found another reference to the cats of Van, and this time it is not as pussimistic I mean pessimistic as the previous one I will post it in the other thread.

[bellthecat]

There is nothing at all left of Shirakavan, even less than there is of Dvin.

 

"Pussimistic" - good one Arpa!!

Edited September 20, 2004 by bellthecat

[Hayq]

Wasn't Antioch an Armenian capitol?

[HYEMP3KING]

Let me help you guys out, from my understanding (in order), there are 12 capitals Armenia had in it's history, this is not counting the capital of Kilikia - Sis, since Kilikia is the first form of the Armenian diaspora, and not actually on ARMENIAN soil (southern Turkey). Anyway, here are the capitals Armenia had:

 

Van, Armavir, Yervandashat, Artashat, Tigranakert, Vagharshapat, Dvin, Shirakavan, Ghars, Bagaran, Ani, Erebuni/Yerevan (Erebuni and Yerevan are counted as 1 capital because Erebuni lies in the vicinity of Yerevan already, therefore it is counted as ONE capital).

[Arpa]

My apologies for the length of the following.

It may be worth the trouble.

For those who cannot see/read the text translations of selected sections will be forthcoming.

With gratitudes to AZG and the author of this article, Anzhik Hakobian.

Interesting subtopic- "The Land of Wandering Capitals".

=========

 

http://www.azg.am/?lang=AR&num=2005122415

 

«Թափառող մայրաքաղաքների երկիր», այսպես են բնութագրել Հայաստանը օտարերկրյա ճանապարհորդներն ու հետազոտողները: Արեւելք-Արեւմուտքի նվաճողների հալածանքներից դրդված հայերն իրենց մայրաքաղաքը տեղափոխել են տեղից տեղ եւ ունեցել են 12 մայրաքաղաք. Տուշպա (Վան), Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Դվին, Բագարան, Երազգավորս (Շիրակավան), Կարս, Անի, Երեւան:

Ակնարկ Երեւանի պատմությանը

Երեւանի տեղում բնակավայր էր տակավին մեզանից 6000 տարի առաջ. այն հիմնադրվելով 8-րդ դարում (մ. թ. ա.) մինչեւ 7-րդ դարը (մ. թ) կեսերը բերդաքաղաք էր եւ վարչական կենտրոն :

...10-11-րդ դարերում Երեւանում տիրապետում էր Ապիրատ իշխանը: Հիշատակությունների համաձայն նա ուներ 12000 հեծյալ եւ նրանց ուժերով հանել է Երեւանի ջրանցքը, հավանաբար Մամռիի, կառուցել է տվել Կեչառիսի վանքը: Մոնղոլները Հայաստանը գրավեցին 1235-36 թթ. եւ 1242-43 թթ. արշավանքների ընթացքում երկրով մեկ իշխում էին ավարառությունը, կողոպուտը, սպանությունն ու զանգվածային գերեվարությունը: Այնուհետեւ գլուխ է բարձրացնում Միջին Ասիայի բռնակալը՝ Լենկ-Թեմուրը: Դեպի Հայաստան Լենկ-Թեմուրը արշավել է չորս անգամ. 1386, 1387, 1394, 1400 թվերին: Նրա արշավանքների ժամանակ հիմնովին ավերվել է Երեւանը, սպանվել 500 մարդ: 1405 թ. նրա մահից հետո նրա նվաճած երկրները զատվեցին, Հայաստանը մեկ դար տեւող այդ պայքարի ընթացքում ընկավ նախ կարա-կոյունլու, ապա ակ-կոյունլու թուրքմենական ցեղերի տիրապետության տակ: Կարա-կոյունլու Ջհանշահը ստեղծեց Արարատյան կուսակալություն, որի կենտրոնը Երեւանն էր. նա հայ իշխանական տների հետ հաշվի էր նստում, նրանց զանազան արտոնություններ էր տալիս՝ իր իշխանությունը հարատեւ դարձնելու նպատակով: Այս շրջանում սովորական էին դարձել թալանչիական կռիվները, դավադրությունները, թուրքմենական խաների վայրենի կամայականությունները:

Գյուղատնտեսության մեջ իշխողը այգեգործությունն էր, իսկ հատիկային կուլտուրաների մեջ աչքի էր ընկնում բրինձը: Շատ երեւանցիներ կամովին լքում էին հայրենի քաղաքը, քանի որ խաները թուրքմեն արտոնյալ ցեղերին բերում-լցնում էին Երեւան:

Չնայած անտանելի պայմաններին, ժողովրդի առաջավոր ներկայացուցիչները հիշատակության արժանի գործերով զարգացնում են մեր մշակույթը: Միայն 15-րդ դարում Երեւանում ընդօրինակվել է մեզ հասած 5 ձեռագիր, որոնց վերջում գրիչները թողել են ժամանակը բնորոշող հիշատակարաններ: Մի շարք երեւանցի գրիչներ շարունակում են ստեղծագործել այլեւայլ քաղաքներում ու շեներում: Երեւանի այս շրջանի պատմության հետ է կապված Թովմա Մեծոփեցի պատմագրի գործունեությունը: Նա 1410 թվականին Երեւանում ընդօրինակել է Գրիգոր Տաթեւացու քարոզգիրքը: Թովմա Մեծոփեցին Երեւանում էր գտնվում 1441 թ., երբ կաթողիկոսական աթոռը Սսից տեղափոխվում էր Վաղարշապատ:

1500 թվականից սկսած Երեւանը փոխնիփոխ նվաճել են Պարսկաստանն ու սուլթանական Թուրքիան. ավելի քան 300 տարի, մինչեւ 1828 թվականը:

Երեւանը 15-րդ դարից սկսյալ դարձել է Արեւելյան Հայաստանի կենտրոնական մասի՝ նախ Երեւանի կուսակալության կամ խանության, այնուհետեւ Երեւանի նահանգի կենտրոնը, 1918-1920 թ. Հայաստանի, իսկ 1920 թվականից՝ Սովետական Հայաստանի մայրաքաղաքը:

Քաղաքի բնակլիմայական պայմանները, աշխարհագրությունը

Երեւանը իշխող դիրք ունի Արարատյան դաշտում, հիմնադրման օրից եղել է բանուկ ճանապարհների վրա, քաղաքակրթված երկրի կենտրոնական մասում: Քաղաքը օղակող բլուրները՝ Կոնդի, Քանաքեռի, Նորքի ամֆիթատրոնի տեսք են տվել նրան, Հրազդան գետը եւ նրա հյուսիս-արեւելքից հոսող վտակ Գետառը խմելու եւ ոռոգման ջրերի անսպառ աղբյուր են եղել բնակիչների համար: Հին Երեւանի տարածքի 99 տոկոսը այգիների ու բանջարանոցների ծածկույթ է եղել: Երեւանը Կասպից ծովի ափերից դեպի Փոքր Ասիայի սիրտը տանող ճամփաների վրա գտնվելով՝ մի աչքով նայել է բիբլիական լեռանը՝ Արարատին, մյուսով՝ Արագածին: Բուն հին քաղաքի տեղը երկրաբանական ժամանակներում ծածկված է եղել ջրով. հարուստ է ամեն տեսակ նստվածքներով, որը, սակայն, կատաղի Գետառը հեղեղներով քշել, տարել է՝ տեղը հաճախ լցնելով քարերով: Կիսաանապատային գոտում է գտնվում քաղաքը, սակայն դարերով մշակվելով ու ծածկվելով արհեստական ոռոգման ցանցերով, վեր է ածվել ծաղկուն մի տարածքի, որից մարդիկ տարեկան կարող էին ստանալ երեք բերք: Հյուսիսից հարավ ունեցած թեքության պատճառով քաղաքի բոլոր մասերից երեւում են մեծ ու փոքր Մասիսները: Քաղաքը, աստիճանաբար իջնելով, ձուլվում է Արարատյան դաշտին: Ցամաքային կլիմա ունի. ամառները շոգ են: Եթե չլինի «Լուսավորչի քամին», որ փչում է Գեղամա լեռներից, մասամբ Արայի լեռից ու Արագածից, ընդ որում անուշաբույր քամի, մարդ շնչահեղձ կլինի: Ձմեռները ցուրտ են, կարճատեւ գարուն ունի, երկար ու մեղմ աշուն: Ձմեռը վրա է հասնում դեկտեմբերի կեսին եւ տեւում է մինչեւ փետրվարի կեսերը: Գետառից ու Զանգվից բացի, ջրի մյուս աղբյուրները եղել են Երկաթաղբյուրը (Դամիրբուլաղ), Խորումաղբյուրը, քաղաքի հարավային մասում տարածվում է Թոխմախ լիճը, որի կառուցումը ավանդաբար կապվում է Թոխմախ անունով խանի հետ: Սակայն ամենայն հավանականությամբ նա լիճն ընդամենը վերանորոգել է, այն շատ ավելի հին է, գոյություն է ունեցել դեռեւս ուրարտացիների ժամանակներից: Լիճը սովորաբար լցվում է գարնանը, Մամռիի ջրերով, իսկ ամռանը վեր է ածվում սովորական ճահճուտի՝ շուրջը տարածելով հիվանդություններ: Դամիրբուլաղ թաղի ջրերի ավելցուկներն ու բաղնիքների կեղտաջրերը հավաքվում էին բերդի եւ թաղամասի միջեւ ու գարշահոտ ճահիճը իր սեւ գործն էր տեսնում բնակչության մեջ: Վատ հողերի վրա տարածված էին փշաբույսերն ու օշինդրը: Մշակված, խաս հողերի վրա աճում էին ամեն տեսակ պտղատու ծառեր: Ոռոգման առուների երկայնքով աճում են ուռենիներ: Արարատյան դաշտի համար շատ բնորոշ է Նաիրյան բարդին. ջրի գոլորշիացումը մեղմելու նպատակով ջրանցքների երկարությամբ հայերը տնկել են բարդիներ, որոնց խիտ շարքերը դաշտերը քամիներից պահպանելու, շոգը մեղմելու, ճանապարհները եզրապատելու նպատակ են ունեցել:

Տուֆի հինգ քարհանք ունի Երեւանը: Նրա համար բնորոշը կղմինդրի գույնի կարմիրն է: Բոլոր քարհանքերում տարածված է սեւ եւ կարմիր տուֆը: Մեկ-մեկ պատահում է նաեւ գորշ գույնի տուֆ, որը ավելի դիմացկուն է: Իբրեւ շինանյութ լայն տարածում ունի բազալտը, որը շատ հեշտ է արդյունահանվում, անջրաթափանց է եւ թեթեւ: Բազալտներ կան Կոնդում, Աբովյան փողոցի հյուսիսային մասում, ծակոտկեն բազալտներ կան Թոխմախի շրջակայքում: Երեւանը հարուստ է կավահողերով, որոնք նախկինում շատ են օգտագործվել շինարարության մեջ: Նորքի թաղամասը հնում այդպես էլ կոչվել է Չոլմաքչի (կավագործ): Մեծ խորությունների վրա աղ կա, ավազ, գիպս:

Երեւանի գրաված շրջանը երկրաբանական նորագույն ժամանակներում ծածկված է եղել ջրով, որն աստիճանաբար չորանալով, թողել է կավի, գիպսի եւ նստվածքային այլ նյութերի բավական հաստ շերտ: Գտնվել է կիսաանապատային գոտում, սակայն հնուց ի վեր մարդն այս տարածքը ծածկել է ջրանցքների ու ոռոգման առուների խիտ ցանցով, փոխել է նրա բնակլիմայական պայմանները,եւ Երեւանն իր շրջակայքով մտել է ավանդական «երկրային դրախտի» մեջ: Հին քաղաքը հարուստ է եղել ոռոգման ջրով՝ Հրազդանը, նրա վտակ Գետառը, ստորգետնյա ջրերն ու աղբյուրները, հարուստ է եղել այգիներով, հայտնի են հրաշալի ծիրանը, դեղձը, խաղողը, տանձը:

Պատմական աղետներից բացի քաղաքը շատ է տուժել նաեւ բնական աղետներից՝ երկրաշարժից, սելավից, կարկտահարությունից, մորեխից, մահասփյուռ հիվանդություններից, սովից: 19-րդ դարի երկրորդ տասնամյակի վերջերից՝ 1828 թ. մինչեւ 1865 թվականը 7 անգամ տարածվել է խոլերա: 1829-30 թթ. մարդկային մեծ զոհեր է պատճառել, մահացել է քաղաքի բնակչության 10 տոկոսը:

Մեծ չարիքներ են պատճառել քաղաքին Գետառի հեղեղները՝ 1860 թ., 1873 թ. օգոստոսի 14-ի սելավը, 1946 թ. հեղեղը մարդկային զոհեր տարան:

Երկրաշարժեր. 1679 թվի երկրաշարժը, որ հայտնի է «Երեւանի երկրաշարժ» անունով, գետնի երեսից ջնջել, տարել է քաղաքի հնությունների մեծամասնությունը, գրեթե հողին է հավասարեցրել քաղաքը: Հունիսի 4-ին տեղի ունեցած այս երկրաշարժը փոքր ընդմիջումներով շարունակվել է մինչեւ սեպտեմբերի 8-ը: Ուրեմն՝ հունիսի 4, հունիսի 12, սեպտեմբերի 8: Նկարագրություններից կարելի է ենթադրել, որ ցնցումները հասել են 8-9 բալի: Երկրաշարժը ընդգրկել է Գեղարդից մինչեւ Աշտարակի շրջան. ականատես քանաքեռցի Զաքարիա Սարկավագը ողբալով պատմում է, որ քանդվեցին ու ավերվեցին Աղջոց վանքը, Այրիվանքը, Հավուց-Թառի վանքը, Գառնիի հեթանոսական տաճարը, Խորվիրապի վանքը, Ջրվեժի եկեղեցին, Ձագավանքը, Երեւանի երեք եկեղեցիները, Նորագավթի, Նորագեղի, Ձորագեղի, Նորքի, Գյամրեզի եկեղեցիները, Երեւանի բերդը, մզկիթներն ու մինարեները, հիմնովին քարուքանդ եղավ Քանաքեռը, փլվածքներ եղան Կարբի գյուղաքաղաքում, Հովհաննավանքում, Վաղարշապատում եւ այլուր: Շատ զոհեր են եղել:

Երկրաշարժից, մահասփյուռ հիվանդություններից, սելավից բացի Երեւանը շատ է տուժել նաեւ մորեխից. մորեխների սոսկալի արշավանքները ամայացրել են արտերն ու այգիները, սով է տիրել աշխարհում: Այդ արշավանքներից հատկապես հայտնի են երկուսը. մեկը 1692, մյուսը՝ 1913 թվականներին: Առաջինի ժամանակ մեծ վնաս չի եղել, իսկ երկրորդի ժամանակ այնքան մեծ է եղել աղետը, որ սովամահ են եղել մարդիկ: Մորեխը գալիս էր Պարսկաստանից:

 

Հին Երեւանի բնակիչներից

...Մելիք Սահակը կատարյալ իշխանավոր էր, մեծ կալվածքների տեր, շրջապատված բազմաթիվ ծառաներով. նա հատուկ արտոնություններ ուներ պարսից կառավարությունից եւ ամբողջ խանության ամենաազդեցիկ մարդկանցից մեկն էր համարվում: Հաքստհաուզենի ասելով. «Երբ որ երեւում էր նա, երեւելի պարսիկի շորերով (որ բոլոր հայերի մեջ միայն նա կարող էր հագնել) երկայն թեւավոր ծիրանի վերարկուով... նստած Դաղստանի գեղեցիկ ձիու վրա՝ շրջապատված իր ծառաներով, այն ժամանակ ամենայն հայ ընդունում էր նրան որպես յուր իշխանին...: Ինքը՝ շահը, ճանաչում էր նրան, ինչպես յուր հավատարմագույն հպատակներից մեկը, այս պատճառով նրա ազդեցությունը մեծ էր ամենայն տեղ. Երեւանում այս կողմանե միայն Սարդարն էր նրանից վեր»: («Կռունկ հայոց աշխարհին» ամսագիր, Թփխիս, 1862, էջ 26):

Մելիք Սահակին թիուլական իրավունքով պատկանում էին Էլար գյուղի մի մասը, Արզաքյանդ (Արզական), Դալլար, Գյումեշ գյուղերը: Նա ապրում էր Կոնդում եւ այնտեղ ուներ շքեղ ապարանք (Մելիք-Աղամալյանների մասին է խոսքը):

Նույնպիսի իրավունք ուներ նաեւ Գեղամյան ընտանիքը, վերջին շառավիղը Բարսեղ Գեղամյանն էր: Նա Բջնի մեծ գյուղի տերն էր: Երեւանի հայ բնակչությունը ենթարկվում էր այդ երկու մելիքներին, իհարկե, մեծագույն մասի տերն ու տիրականը Աղամալյաններն էին: Մելիքներն ավելի մեծ իրավունքներ են ունեցել, շրջակայքի հայ գյուղերը նրանց հարկատու են եղել: Երեւանի խանության բնակչության դատական գործերով էլ են զբաղվել՝ բավական մեծ իրավունքներով, բացի մահապատժից: Հետագայում սարդարները սահմանափակել են նրանց իրավունքները, բայց եւ այնպես նրանք իբրեւ ժառանգական ազնվականներ, մեծ արտոնություններ ունեին. ազատված էին բոլոր տեսակի պետական հարկերից, նրանք միջնորդ էին պետության ու հայերի միջեւ: Նրանք հսկում էին հարկերի ժամանակին հավաքմանն ու ներքին կարգ ու կանոնին: Տեր-Գրիգորյան եղբայրները՝ Գրիգոր քահանան, Գաբրիելը եւ Միքայելը Ղուկաս եւ Հարություն հորեղբայրների համաձայնությամբ, վաճառելով իրենց ժառանգություն մնացած տները՝ այդ միջոցներով եւ իրենց անմիջական հսկողությամբ 1793 թվականին Գետառից ագուգաներով ջուր են բերել տալիս Կոնդի Ս. Հովհաննես եկեղեցու գավիթը, որտեղից օգտվել է հավանաբար կոնդեցիների մեծ մասը: Երվանդ Շահազիզը վկայում է, որ այդ ջրմուղի հետքերը նշմարվում էին եկեղեցու արեւելյան պատի մոտ: Տեր-Գրիգորյան եղբայրները այդ ջուրը բերել էին ոչ թե անմիջապես Գետառի ակունքից՝ Քառասուն աղբյուրից, որ այն ժամանակվա պայմաններում գրեթե անհնարին էր, այլ քաղաքի մոտի, բայց մաքուր ջուր ունեցող հատվածից: Դրա կառուցման մանրամասնությունները նկարագրված են եղել մի փաստաթղթում, որը կոչվում էր «Արձանագիր» եւ ամբողջությամբ տեղ է գտել Երվանդ Շահազիզի «Հին Երեւանը» աշխատության մեջ: «Արձանագրի» տեքստից պարզ երեւում է, որ Տեր-Գրիգորյանների արածը մեծ բարեգործություն էր կոնդեցիների համար՝ նրանք ապահովվել էին նախկինի համեմատությամբ մաքուր, լավորակ, առողջարար ջրով:

Տները

1829-32 թվականների տվյալներով Երեւանն ունեցել է 1736 տուն, որից 792-ը Շահար թաղամասում, 622-ը՝ Թ&

[Arpa]

It's been a while since we visited this site.

Of late the subject of Tigranakert has been brouht up again. And one of correspondents has brought up the name of Segey Vardanian's book Hayots Mayraqaghaqner@.

I have that book. Here it is.

We shall also see how that city was built by "slaves" brought back from Abramland and by BeniMoshe's as one of our "village idiots" keeps hammering in. See highlihts below.

By all means, let us continue with the subject of Capita Cities of Armenia.

http://ermeni.org/ermenice/mayraqaghaqner_uni.htm

http://ermeni.org/ermenice/tigranakert_uni.htm

Քաղաքի հիմնադիրն է Տիգրան Բ. (Մեծն Տիգրան) (Ք.Ա.95-55), որդին Տիգրան Ա.-ի, ըստ Մովսէս Խորենացիի՝ Տիրան (Ք.Ա. 123-96): Տիգրան, որ Պարսկաստան պատանդ կը գտնուի, Միհրդատ Բ.-ին (Ք.Ա. 123-88/87), որպէս փրկագին, կը զիջի Հայաստանի հարաւ-արեւելեան «Եօթանասուն հովիտներ» կոչեալ գաւառները, ու կը ստանայ իր ազատութիւնը, նաեւ հայոց գահը: Ք.Ա. 94 թուին կը գրաւէ Մեծ Հայքի հարաւ-արեւմտեան կողմը գտնուող Ծոփքի Հայոց թագաւորութիւնը, որ մինչեւ այդ թուական Մեծ Հայքէն դուրս մնացած էր: Այսպէսով կ'ամբողջանայ հայախօս հողերու մէկտեղումը: Ք.Ա. 93-ին ժամանակաւորապէս կը գրաւէ Մեծ Հայքի արեւմտեան երկիրը՝ Կապադովկիան, ու մայրաքաղաք Մաժաքի (Կեսարիա, Քայսէրի) ժողովուրդը կը փոխադրէ Հայաստան: Դաշնակցելով Պոնտոսի թագաւոր Միհրդատ Զ.-ի հետ (Ք.Ա. 111-63), որուն տէրութեան սահմաններուն մէջ էին Փոքր Ասիոյ հիւսիս-արեւելեան հողատարածքը՝ Սեւ Ծովու հարաւ-արեւելեան ափերը ու Բոսպորը (Ղրիմ), կը վերագրաւէ Եօթանասուն հովիտները (Ք.Ա. 88): Ապա կը գրաւէ Մեծ Հայքի հարաւ-արեւելքը գտնուող Ատրպատականը: Կ'արշաւէ հարաւ, դէպի Միջագետք ու կը գրաւէ Ադիաբէնէ երկիրը (Մուսուլ)՝ Արբելան ու Նինուէ քաղաքներով, Օսրոյենէի թագաւորութիւնը՝ իր հարուստ մատենադարանով նշանաւոր Եդեսիա (Օրրոն, Էդեսսա, Ուռհա, Ուրֆա) մայրաքաղաքով: Գրաւման կ'ենթարկուի նաեւ Ասորեստանի հիւսիսային կողմի Կոմմագենէի թագաւորութիւնը: Այս թագաւորութիւնները կը դառնան Տիգրան Մեծի ենթակայ թագաւորութիւններ: Պարսից արքան կ'ընդունի Տիգրանի գերակայութիւնը եւ «արքայից արքայ» տիտղոսը կը փոխանցէ անոր:

Տիգրան Ք.Ա. 83-ին, վերջ կուտայ Սելեւկեան թագաւորութեան եւ մայրաքաղաք Անտիոքի (Անթաքիա) մէջ կը թագադրուի որպէս արքայից արքայ: Անտիոք, մօտ կէս միլիոն բնակչութեամբ, կը դառնայ կայսրութեան հարաւային մայրաքաղաքը եւ Տիգրան, հոն, իր անունով ու պատկերով արծաթէ եւ ոսկէ դրամ կտրել կուտայ: Տիգրան կը գրաւէ նաեւ Փիւնիկիան (այժմու Սուրիոյ եւ Լիբանանի Միջերկրականի ափերը), Դաշտային Կիլիկիան: Այսպէսով հայոց կայսրութեան մաս կը կազմեն այդ շրջանի մեծագոյն նաւահանգիստները՝ Սելեւկիա (Սիլիֆքէ), Տարսոն (Տարսոս, Տարսուա, Թարսուս), Լաոդիկիա (Ռամիտա, Լաթաքիա), Բերիթոս (Բերութա, Բերիտ, Պէյրութ), Տիւրոս (Սուր): Տիգրան Բ. կը գրաւէ նաեւ Հրէաստանի մէկ մասը: Մեծ թիւով հրեաներ տեղահան կ'ընէ ու զանոնք կը տեղաւորէ Վանի մօտ: Ապա իր ուժերը կ'ուղղէ դէպի հիւսիս ու իր գերիշխանութեան տակ կ'առնէ Աղուանից ու Վրաց թագաւորութիւնները: Ք.Ա. 70-ական թուականներուն կայսրութեան սահմանները տարածուած են Կասպից Ծովէն մինչեւ Միջերկրականի արեւելեան ափերը, Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայէն մինչեւ Կարմիր Ծով:

Պատմահայր Խորենացին կը գրէ. «Իր ժամանակակիցներուն համար նախանձելի եղաւ, իսկ աւելի վերջ եկողներուս համար ցանկալի, թէ՛ ինքը եւ թէ իր ժամանակը:...Մեր ազգը բարձրացուց, եւ մեզ, որ լուծի տակ էինք, դարձուց լուծ դնողներու, հարկապահանջներու դիրքին: ......Եւ երբ անոնք (զօրքը) տեղ մը կը հաւաքուէր միայն անոնց արտաքին տեսքը, զէնքերուն փայլն ու շողքը բաւական էր թշնամիները հալածելու եւ վանելու»:

Յոյն պատմաբան Պլուտարքոս ալ Տիգրանը կը ներկայացնէ բառին բուն իմաստով որպէս արքայից արքայ: «Անոր մօտն էին բազմաթիւ թագաւորներ, որոնք ծառաներու դիրքին դասուած էին, անոնցմէ չորսը իր մօտ կը պահէր որպէս ուղեկից կամ թիկնապահ եւ, երբ ձիով կ'երթար, անոնք քովէն կը վազէին, իսկ երբ կը նստէր պաշտօնական գործով զբաղուած, անոնք ձեռքերնին կուրծքերնուն վրայ խաչաձեւած իր երկու կողմերը կը կայնէին: Այդ դիրքը ամենալաւ ձեւով կ'արտայայտէր անոնց ստրկական կախուածութիւնը լրիւ ընդունած ըլլալնին»:

Անտիոքի գրաւումով երկիրը բաւական ընդարձակուած էր եւ մայրաքաղաք Արտաշատ կը մնար պետութեան հիւսիսային ծայրամասը:

Տիգրան կ'որոշէ երկրին աւելի կեդրոնական մէկ վայրը՝ իր պատանդութենէ ազատուելով թագաւոր հռչակուած վայրը՝ Աղձնիք նահանգի Նփրկերտ գաւառը,արեւմտեան Տիգրիսի ձախակողմեան վտակ Քաղիրթի օժանդակ Նիկեփորիոնի (Ֆարղին սու) ափին կառուցել նոր մայրաքաղաք՝ իր անունով:

ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏի շինութիւնը կը տեւէ հինգ տարի (Ք.Ա. 83-78): Քաղաքը կը շրջապատուի 25 մ. բարձրութեամբ հաստ պարիսպով: Կը շինուին պահեստանոցներ, զինանոցներ, ախոռներ, թատրոն, նաեւ միջնաբերդ: Արքայական մեծ ու շքեղ պալատը կը կառուցուի քաղաքի արուարձանը, շուրջը՝ լճեր, զբօսայգիներ, որսատեղեր եւ ամուր բերդ:

Ըստ Պլուտարքոսի` Տիգրանակերտ մեծ քաղաք էր, լեցուն գանձերով, աստուածներու նուիրաբերուած թանկարժէք ընծաներով: Հարուստներ ու ազնուականներ թագաւորին հաճելի երեւալու համար քաղաքի շինութեան ու ընդարձակման համար իրարու հետ կը մրցէին:

Տիգրան Բ. հայ աւագանիին մէկ մասը փոխադրած էր Տիգրանակերտ, բայց բուն բնակչութիւնը կազմած էր Կապադովկիայէ, Ասորեստանէ, Միջագետքէ, Փիւնիկիայէ, Պաղեստինէ բերուած ժողովուրդը: Քաղաքին հարաւային կողմէն կ'անցնէր Պարսկաստանի Աքեմենեան թագաւոր Դարեհ Ա-.ի (Ք.Ա. 522-486) շինել տուած Ելամի (Էլամ) թագաւորութեան մայրաքաղաքը՝ Շոշը (Շուշ, Շուշան, Սուս) այդ թուականներուն Փոքր Ասիոյ արեւմտեան կէսը գրաւած Լիդիայի մայրաքաղաք Սարդեսի (Սարդիս, այժմ՝ Սարթ) կապող «Արքայական ճանապարհ»-ը: Տիգրանակերտ, Մանազկերտէն ու Զարեհաւանէն անցնող, «Արքունի Պողոտայ»-ով ալ կապուած էր Արտաշատին: Որով դիրքը յարմար էր տարանցիկ առեւտուրի համար, ուստի կարճ ժամանակուայ մէջ արագօրէն բարգավաճած էր: Բնակչութեան թիւը հասած էր հարիւր հազարի: Եղած էր առեւտուրի եւ հելլենական մշակոյթի մեծ կեդրոն: Պատմութեան մէջ յիշուած է որպէս հզօր ամրութիւններ եւ լաւ կազմակերպուած պաշտպանութիւն ունեցող քաղաք:

Երբ Տիգրան Բ. Փիւնիկիոյ հարաւ, Սելեւկեան վերջին քաղաքը՝ Պտոլեմայիսը (Պտղոմայիս) կը գրաւէ, հռոմէական բանակը, զօրավար Լուկուլլոսի առաջնորդութեամբ, Տիգրանակերտը կը պաշարէ (Ք.Ա. 69): Վեց հազարնոց հայկական հեծելազօրք մը կը ճեղքէ պաշարումը ու կ'ազատագրէ Տիգրանի կանանոցը եւ պետական գանձը: Վեց ամսուայ պաշարումէ վերջ օտարազգիներ քաղաքի դռները կը բանան ու հռոմէական բանակը քաղաքը անխնայ կերպով կը թալանէ եւ կ'աւերէ: Առ ի վարձատրութիւն իրենց դաւաճանութեան, Լուկուլլոս օտարազգիները ետ, իրենց եկած քաղաքները կը ղրկէ: Տիգրանակերտ Տիգրան Բ.-ի մահէն յետոյ կը դադրի մայրաքաղաք ըլլալէ, սակայն կը մնայ որպէս Հայաստանի մեծագոյն քաղաքներէն մին:

Գորպուլոն, հռոմայեցի զօրավարը, 59-ի գարնան, Արտաշատը այրելէ յետոյ, Տիգրանակերտ կը հասնի ու քաղաքը կը պաշարէ: Դիմադրութիւնը կը տեւէ երկար, բայց դարձեալ օտարներ քաղաքի դռները կը բանան ու նուաճող բանակը կը ներխուժէ: Երիտասարդութիւնը միջնաբերդի մէջ յամառօրէն կը դիմադրէ, սակայն, ի վերջոյ, միջնաբերդն ալ կը գրաւուի:

Երբ Հայ Արշակունեաց հարստութեան (66- 428) հիմնադիր եւ Պարսից Վաղարշ Ա.-ի (51-75) կրտսեր եղբայրը Տրդատ Ա. (52-75) Արտաշատի մէջ կը թագաւորէր, Հռոմ, Հայաստանը իր

իշխանութեան ենթարկելու նպատակով, 60 թուին, Տիգրանակերտի մէջ թագաւոր կը հռչակէ Տիգրան Զ.-ը (60-61): Տիգրան Զ., Կապադովկիայի թագաւոր Աքէլաոսի թոռը, տարիներէ ի վեր Հռոմ պատանդ մնացած էր ու Հռոմի կամակատարը դարձած: 61 թուին այս անգամ ալ հայ եւ պարսկական բանակները միասնաբար կը պաշարեն Տիգրանակերտը: Գորպուլոն միացեալ բանակի հետ պատերազմելէ կը խուսափի ու զինադադար կը ստորագրէ: Կը ճանչնայ Տրդատ Ա. որպէս հայոց թագաւոր եւ հռոմէական բանակը կը հեռացնէ Տիգրանակերտէն:

Պարսից Շապուհ Ա. (243-273), երկու անգամ պաշարած է Տիգրանակերտը, առանց զայն կարենալ գրաւելու: Աւելի ուշ, երրորդ պաշարումէ մը յետոյ Շապուհ Ա. գրաւած, թալանած ու հրկիզած է քաղաքը եւ բնակչութիւնը սուրէ անցուցած:

Մինչեւ Մեծ Հայքի Հռոմի ու Պարսկաստանի միջեւ բաժանումը (387), Տիգրանակերտ կ'ըլլայ երկրի հարաւային սահմանի Աղձնիքի բդեշխութեան՝ կուսակալութեան կեդրոնը: Հռոմի ձեռքը անցնելէ վերջ կը կառուցուին Տիգրանակերտի նոր պարիսպները՝ մօտաւորապէս 10 մ. բարձրութեամբ ու 3 մ. հաստութեամբ: Քաղաքը կը վերանուանուի Մարտիրոսուպոլիս կամ Մարտիրոպոլիս:

640 թուին Պէգր արաբական ցեղը կը գրաւէ Ամիդ (Ամիթ, Էմդ) քաղաքը եւ զայն կ'անուանէ Տիեար-ը Պէգր (Պէգրի երկիր), որ ժամանակի ընթացքին կ'ըլլայ Տիեարպէգիր եւ այժմ ալ՝ Տիեարպագըր: Պէգրերու տոհմակից Շայբանիներն ալ կը գրաւեն Տիգրանակերտը եւ զայն կ'անուանեն Մայաֆարիկին ( Միաֆարիկին, Միափարկին, Մուֆարկին ): Հայկական աղբիւրներու մէջ Տիգրանակերտ կ'անուանուի նաեւ Մարտիրոսաց քաղաք, Մարտիրոսք եւ աւելի յաճախ՝ Նփրկերտ:

Երբ արաբները, 956 թուին, մի քանի բիւզանդական քաղաքներ կ'աւերեն, ըստ արաբ պատմագիր Իպն ալ-Ասիրի, բիւզանդացիներն ալ Նփրկերտի (Տիգրանակերտ) վրայ կը յարձակին: Կը կողոպտեն, կ'աւերեն ու կը հրկիզեն քաղաքը եւ ժողովուրդը գերի կը տանին:

Մատենագիր Մատթէոս Ուռհայեցիի տուած տեղեկութեան համաձայն, 1058-59 տարուայ ձմեռը կ'ըլլայ շատ խիստ: Վաթսուն օր գիշերը կը ձիւնէ եւ օրուայ ընթացքին կը հալի: Այդ օրերուն օր մըն ալ կարմիր ձիւն կը տեղայ:

Յետագայ դարերու ընթացքին Տիգրանակերտին կը տիրեն քրտեր, արաբներ, թաթար-մոնղոլներ: 1515-ին կ'անցնի Օսմանեան տիրապետութեան տակ եւ կ'ըլլայ Տիարբեքիր նահանգի Միոֆարկին գաւառի համանուն կեդրոնը:

Տիգրանակերտ, այժմ, Տիեարպագըր նահանգին արեւելեան սահմանի Սիլվան գիւղաքաղաքի Ֆարկին գիւղի մօտ աւերակ վիճակի մէջ է:

Նախորդ Էջ Ներածական Տուշպա - Վան Արմաւիր Երուանդաշատ Արտաշատ Վաղարշապատ Դուին Բագարան Շիրակաւան Կ

Յայտնի գիտնական Լեման-Հաուպտ 1899 թուականին կը յայտնաբերէ յունարէն արձանագրութիւն: Շնորհիւ այդ արձանագրութիւններու կարելի կ'ըլլայ ապացուցանել, թէ անոնք Տիգրանակերտի աւերակներն են:

Տիարպէքիրը Աքքադական սեպաձեւ արձանագրութիւններու մէջ, Ք. Ա. 2-րդ հազարամեակի վերջաւորութեան, կը յիշուի Ամեդու անունով: Քաղաքի ամրութիւններուն կառուցումը կը վերագրուի Երուանդունիներու թագաւորներէն Տիգրանի (Ք.Ա. 560-535): Այս պատճառով ալ կարգ մը պատմաբաններ քաղաքը կոչած են Տիգրանակերտ, ինչ -որ առիթ տուած է շփոթութիւններու:

Հայեր 20-րդ դարու սկիզբը Տիարպէքիրի մէջ ունէին Ս. Սարգիս եւ Ս. Կիրակոս եկեղեցիները: Ս. Կիրակոս 1880-ին այրելէ վերջ վերաշինուած է 5 մեծ եւ 2 փոքր խորաններով եւ 3,000 անձ պարփակելու տարողութեամբ: Օսմանացիներ Տիարպէքիրը 1515-ին գրաւելէ յետոյ, Մայր եկեղեցին՝ Ս. Թէոտորոսը, 1518-ին, կը վերածեն մզկիթի՝ Գուրշունլու ճամի: 629-ին կառուցուած, աւելի ուշ, Բագրատունեանց Աշոտ Ա.-ի (885-890) նորոգած Ս. Աստուածածին եկեղեցին կ'ըլլայ քաղաքի գլխաւոր մզկիթը՝ Ուլու Ճամի: Վենետիկցի ճամբորդի մը 1507 թուակիր գրութեան համաձայն Ս. Թէոտորոս ունէր 60 խորան: Մզկիթի վերածուած են նաեւ Ս. Գէորգ, Ս. Երրորդութիւն եւ Ս. Յովհաննէս եկեղեցիները:

Մերձաւոր Արեւելքի շուկաներուն մէջ հռչակաւոր էր Տիարպէքիրի ոսկերիչներուն, ջուլհակներուն, կաշեգործներուն, դերձակներուն արտադրութիւնները:

19-րդ դարու վերջաւորութեան քաղաքի հայ բնակչութիւնը մօտաւորապէս 45,000 էր: Կային 7 դպրոցներ 1,500 երկսեռ աշակերտութեամբ, որոնցմէ երկուքը ազգային վարժարաններ էին: Մնացեալները կը պատկանէին Անձնուէր, Հայրենասիրաց, Մեսրոպեան, Պատանեաց եւ Համազգային կազմակերպութիւններուն:

Ըստ տեղւոյն ֆրանսացի փոխ հիւպատոսին, 1895-ին, համիդեան ջոկատներ կը ջարդեն մօտ 3,000 անձ, կը հրկիզեն մօտ 2,000 տուն եւ 2,500 խանութ:

Քաղաքի հայ բնակչութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը զոհ կ'երթայ Երիտթուրքերու կառավարութան կազմակերպած 1915-ի ջարդերուն: Ըստ գերմանացի հոգեւորական Լեփսիուսի (Lepsius) (1858-1926), որ ջարդերու ընթացքին իր հաւաքած փաստերը հրատարակած է, Տիարպէքիր նահանգի բնակչութիւնը 471,500 էր. 63,000 թուրք, 200,000 քիւրտ, 105,000 հայ ...:

 

Նախորդ Էջ Ներածական Տուշպա - Վան Արմաւիր Երուանդաշատ Արտաշատ Վաղարշապատ Դուին Բագարան Շիրակաւան Կարս

[Yervant1]

Hey Arpa find something nice about my mayraqaghaq (Yervandashat) or else I will kick everybody out of it. While at it find me a nice Queen to rule with.

I know, I know King Yervand married his sister, It was OK then but now no sister. You can select even from the Hyeforum members and let us have a big wedding party. If the choice is good I'll make you my Genkahayr. You pick as well the Genkamayr for yourself.

[Takoush]

Hey Arpa find something nice about my mayraqaghaq (Yervandashat) or else I will kick everybody out of it. While at it find me a nice Queen to rule with.

I know, I know King Yervand married his sister, It was OK then but now no sister. You can select even from the Hyeforum members and let us have a big wedding party. If the choice is good I'll make you my Genkahayr. You pick as well the Genkamayr for yourself.

Ge neres qes hishetsenelous hamar Yervandashat payts Arpan arten mi Genkamayr me ouni, che?

Edited September 14, 2006 by Anahid Takouhi

[Arpa]

Hey Arpa find something nice about my mayraqaghaq (Yervandashat) or else I will kick everybody out of it. While at it find me a nice Queen to rule with.

OK! How about this; Yervanta-shat e khosum!

 

http://ermeni.org/ermenice/yervandashat_uni.htm

 

ԵՐՈՒԱՆԴԱՇԱՏ

Քաղաքի հիմնադիրն է Երուանդ Դ. (Երուանդ Վերջին) (Ք.Ա. 220-201)։ Ան գահ բարձրանալէ վերջ թէ՝ անձնական ապահովութեան, թէ՝ ռազմա­քաղաքական եւ թէ Երասխ (Արաքս) գետի հունին Արմաւիրէն հեռանալուն հետեւանքով ձմեռը խմելու ջուր չըլլալուն պատճառներով, Երասխի ձախ ափին, անոր Ախուրեան գետի հետ խառնուած տեղը, ըստ Խորենացիի Երասխաձոր կոչուած վայրը, բլրի վրայ շինել կուտայ իր նոր մայրաքաղաքը՝ ԵՐՈՒԱՆԴԱՇԱՏը։ Մայրաքաղաքի միջնաբերդը կ'ամրացուի բարձր պարիսպներով։ Պարիսպներուն մէջ կը շինուի պղինձէ ամրակուռ դռներ եւ վարէն մինչեւ վեր բարձրացող երկաթէ սանդուխներ։ Երուանդաշատի պաշարման պարագային գետէն ջուր կարենալ առնելու համար բլուրի մէջ անցքեր կը փորուի։ Բերդը կը շինուի առանց շաղախի, շատ մեծ որձաքարերով, որոնք իրարու կը կապուին երկաթով։ Քաղաքի մօտ կը տնկուի պարսպապատ անտառ, որ կը լեցուի որսի անասուններով։ Երուանդ այդ անտառը կը կոչէ «Ծննդոց Անտառ»։

 

Ան Արմաւիրի հարստութիւնը եւ անոր բնակչութեան որոշ մէկ մասը Երուանդաշատ կը փոխադրէ։ Տիգրան Բ.­ի (Մեծն Տիգրան) (Ք. Ա. 95-55) օրով ալ գրաւուած երկիրներու բնակչութենէն մաս մը հոս կը բերուի։

 

Ախուրեան գետի ձախ ափին կը շինուի ԵՐՈՒԱՆԴԱԿԵՐՏը ծաղկանոցներով, բուրաստաններով, այգիներով, ուր կը բնակի թագաւորի ընտանիքը, թիկնապահները եւ սպասաւորները։ Ախուրեանի աջ ափին ալ կը շինուի փոքր քաղաք մը՝ ԲԱԳԱՐԱՆ, որպէս կրօնական կեդրոն, ուր Արմաւիրէն կը փոխադրուի մեհեաններու հարստութիւնը եւ չաստուածներու արձանները։ Երուանդ իր եղբայրը՝ Երուազը, կը նշանակէ քրմապետ, անոր տալով 500 ծառայ։

 

Տրդատ Գ. Մեծ (287-330), Պարսկաստանէն քաղաքական պատճառներով Հայաստան ապաստանած պարսիկ ազնուական Կամսարին, ժառանգական իրաւունքով, կը շնորհէ Երուանդաշատը, նաեւ՝ նախարարութիւն։

 

Մակեդոնացի Մեծն Ալէքսանտր (Ք.Ա. 356-323) մեծ կայսրութիւն մը հիմնելու եւ հելլենական քաղաքակրթութիւնը Փոքր Ասիայէն սկսեալ դէպի Հնդկաստան տարածելու նպատակով դէպի արեւելք արշաւանքի կը սկսի։ Այդ պատճառով ալ գրաւուած երկիրներու մէջ նոր քաղաքներ կը հիմնուի, որոնցմէ շատեր իր անունով կը կոչուին եւ յոյն բնակչութեամբ կը լեցուին։ Այս քաղաքականութեան հետեւանքով յունարէնը կ'ըլլայ նաեւ Երուանդունիներու պալատական ու պաշտօնական թղթակցութեան լեզուն։ Հելլենական տարազներ հագուիլ կը դառնայ նորաձեւութիւն։

 

Ալէքսանտրի մահէն վերջ իր երեք զօրավարները կայսրութիւնը իրենց միջեւ կը բաժնեն եւ յառաջ կուգայ երեք թագաւորութիւններ։ Փոքր Ասիոյ, Միջագետքի ու Պարսկաստանի հողատարածքին կը տիրէ Սելեւկոս Ա. Նիկատոր (Seleucus) (Ք.Ա. 312-280)։ Այսպէսով կը հիմնուի Սելեւկեան Պետութիւնը (Ք.Ա. 312-64)։

 

Սելեւկեան թագաւորներէն Անտիոքոս Գ. Մեծ (Antiochus) (Ք.Ա. 223-187) իր գերիշխանութեան կ'ենթարկէ Մեծ Հայքը՝ Երուանդունիներու թագաւորութիւնը։

 

Երուանդ Դ.-էն դժգոհ նախարարներէն Երուանդունիներու ընտանիքէն Արտաշէս (Արտաքսիաս), որ սելեւկեան բանակին մէջ զօրավար ալ է, գործակցելով Անտիոքոս Գ.-ի հետ, կը գրաւէ Երուանդաշատը, Երուանդակերտը եւ Բագարանը։ Երուանդ կը սպաննուի։ Այսպէսով վերջ կը գտնէ Երուանդունիներու հայկական թագաւորութիւնը (Ք.Ա. 201)։

 

Անտիոքոս Գ. Արտաշէսը կը նշանակէ Հայաստանի ստրատեգոս՝ զինուորական կառավարիչ։ Երբ Ք.Ա. 190-ին Հռոմէական բանակը Փոքր Ասիոյ Մակնիզիա (Մանիսա) քաղաքի մօտ Սելեւկեան բանակը պարտութեան կը մատնէ, Արտաշէս օգտուելով կացութենէն, Ք.Ա. 189-ին, կը յայտարարէ Հայաստանի անկախութիւնը եւ ինքզինքը կը հռչակէ թագաւոր` հիմքը դնելով Արտաշէսեան հարստութեան՝ թագաւորութեան (Ք.Ա. 189- Ք. Վ. 1)։

 

360 թուականին պարսից Շապուհ Բ. (309-379) թագաւորի բանակը կը կործանէ Երուանդաշատը։

Պահպանուած են պարիսպներու հետքերը, փողոցներու եւ շէնքերու փլատակները, միջին դարերուն կառուցուած երկու եկեղեցիներու աւերակները, խաչքարեր եւ վիմագիր արձանագրութիւններ։

Այսօր Հայաստանի մէջ Երուանդաշատի փլատակներուն մօտ հիմնուած է Երուանդաշատ գիւղը։

Բագարան 9-րդ դարու վերջերը կը դառնայ Բագրատունի թագաւորութեան մայրաքաղաքը։

[Yervant1]

Thanks Arpa,

I'll make sure you get a piece of land from my little Yervantashat village in Armenia.

[Arpa]

Chirac-a-van-Shirakavan.

ՇԻՐԱԿԱՒԱՆ / ԵՐԱԶԳԱՒՈՐ

 

Հայաստանի մէջ Հիճրայի 96 թիւին (714-715) Քաղաքը կը կոչուի նաեւ Երազգաւորս (Երազգաւորք, Երազգաւորգ)։ Կը գտնուի Շիրակի շրջանին մէջ, Անիի հիւսիսարեւելքը, Ախուրեան գետի աջ ափին վրայ (այժմ Թուրքիոյ սահմաններուն մէջ)։

 

Քաղաքին որ թուականին եւ որու կողմէ հիմնուած ըլլալուն մասին յստակ տեղեկութիւններ ցարդ չեն յայտնաբերուած։ Երազգաւորս անուան ծագումը կը վերագրուի Երուանդունիներու Երուազ տոհմանունին։

 

Երազգաւորս գոյութիւն պէտք է ունեցած ըլլայ շատ հին ժամանակներէն ի վեր։ Վրաց մատենագիր Լեոնտի Մրովելին տուած տեղեկութեան համաձայն, Արտաշէս Ա.-ի օրով (Ք.Ա. 189-160), վրացիներ ու հիւսիսային լեռնականներ Հայաստանի վրայ կը յարձակին եւ կը թալանեն զանազան բնակավայրեր, ի մէջ այլոց, Երազգաւորսը։

 

Շիրակաւան ունեցած է իր ամրոցը՝ ցած բլուրի մը վրայ։ Անկէ 3 քմ. հեռաւորութեամբ բարձր բլուրի վրայ կը գտնուի Տիգնիս ամրոցը։ Բերդը շինուած է նախաքրիստոնէական շրջանին։ Ան կը պաշտպանէ Շիրակաւան մօտեցող ճամբաները։ Բագրատունիներ զայն հիմնովին վերակառուցած են։

 

7-րդ դարու ծանօթ պատմագիր Սեբէոս Բագրատունեաց եպիսկոպոս հայոց 6-րդ եւ 7-րդ դարերու պատմութիւնը գրած է, տալով ընդարձակ տեղեկութիւն շրջանի մեծ պետութիւններուն մասին։ Ան իր գրութիւններուն մէջ Երազգաւորսը կը յիշատակէ որպէս գիւղ։

 

826-ին կը կառուցուի Ս. Յովհաննէս եկեղեցին։

 

Սմբատ Բագրատունի սպարապետի (851-855) նախաձեռնութեամբ 855-ին Շիրակաւանի մէջ կը գումարուի եպիսկոպոսական ժողով, եւ գուցէ Սմբատի ալ ազդեցութեամբ, Կոտայք գաւառի Ձագ գիւղէն Զաքարիա անուն աշխարհական մը, մէկ օրուայ մէջ սարկաւագական, քահանայական եւ եպիսկոպոսական աստիճաններ կը ստանայ ու կաթողիկոս կ'օծուի։ Սմբատ, կաթողիկոսական ընտրութենէ վերջ, սպարապետութիւնը կը յանձնէ իր որդւոյն` Աշոտի ու կը մեկնի Սամարա` արաբ խալիֆայութեան մայրաքաղաքը, ներկայանալու խալիֆին։ Ան հոն կը մերժէ ուրանալ իր կրօնքը եւ կը ձերբակալուի։ Այս պատճառով պատմութեան մէջ կը յիշուի նաեւ որպէս Սմբատ Խոստովանող։ Կը բանտարկուի եւ մի քանի տարի վերջ ալ բանտին մէջ կը մեռնի։

 

Զաքարիա Ա. Ձագեցի կաթողիկոսի օրով (855- 876), 869 թուականին, Շիրակաւանի մէջ կը գումարուի եկեղեցական ժողով` Կ. Պոլսոյ հռչակաւոր Փոտ (Փոտիոս-Photios) գիտնական պատրիարքին (857-867, 877-886), Իշխանաց իշխան Աշոտին (862-885), Քաղկեդոնի որոշումները ընդունելու համար կատարած պնդումներուն պատասխան տալու նպատակով։ Փոտ պատրիարք ընտրուելէ առաջ զինուորական մըն էր եւ կայսերական աւագ դիւանադպիր։ Վեց օրուայ մէջ եկեղեցական բոլոր աստիճանները իրեն կը տրուին եւ պատրիարք կը հռչակուի (857)։ Փոտ 867-ի Կ. Պոլսոյ ժողովով Հռոմի եկեղեցւոյն նորահնար վարդապետութիւնները կը դատապարտէ եւ այսպէսով կը սկսի Յոյն եւ Լատին եկեղեցիներու պառակտումը։ 879-ի Կ. Պոլսոյ ժողովով ալ Վասիլ Ա. (867-886) եւ Փոտ արեւելեան ուղղափառ եկեղեցին Հռոմի եկեղեցիէն անջատուած կը հռչակեն։ Մօր կողմէ հայկական ծագումով Փոտ, հայազգի կայսր Վասիլ Ա.-ին հայոց Աշոտ Ա.-ի (885-890) թագ նուիրման առթիւ դաւանաբանական հարց չի յարուցաներ։

 

Զաքարիա Ա. կաթողիկոս իր մահկանացուն կը կնքէ Դուին։ Կը թաղուի տեղւոյն կաթողիկոսներու դամբարանին մէջ։ Աշոտ Ա.-ի կամքով կաթողիկոս կ'ընտրուի թագաւորական Կոտայք գաւառի Գառնի գիւղաքաղաքէն Գէորգ եպիսկոպոս` Գէորգ Բ. Գառնեցի (877-897)։

 

Աշոտ Ա.-ի մահէն վերջ իր անդրանիկ զաւակը` Սմբատ կը թագադրուի։ Սմբատ Ա. (890/91-914), փոխանակ Բագարան փոխադրուելու, մայրաքաղաքը կը փոխադրէ իր կալուածքին կեդրոնը` իշխանանիստ Շիրակաւան գիւղաքաղաքը։ ։ Պատմագիր Վարդան Արեւելցի (Վ. Անձակեցի, Վ. Պատմիչ, Վ. Վարդապետ) (1198-1271), կը տեղեկացնէ, թէ Սմբատ, Շիրակաւան իր շինել տուած Ս. Փրկիչ եկեղեցիին մէջ, վրաց գահերէց իշխան Ադրներսեհ Բագրատունիի ներկայութեան, Գէորգ Բ. Գառնեցի կաթողիկոսի կողմէ թագաւոր օծուած է։ Արաբական խալիֆայութիւնը 892-ին, իսկ Բիւզանդական կայսրութիւնը 893-ին կը ճանչնան Սմբատի թագաւորութիւնը։ Երբ վրացի արեւելագէտ, հայագէտ եւ լեզուբան Նիկողայոս Մառ (1864-1934) եւ անուանի ճարտարապետ Թորոս Թորամանեան (1864-1934) Անիի պեղումներով կը զբաղին՝ որոշ ընդհատումներով (1893-1917), կ'ուսումնասիրեն նաեւ Շիրակաւանի Ս. Փրկիչ եկեղեցին։ Թորոս Թորամանեան կը պատրաստէ անոր յատակագիծը։ Անի եւ Շիրակաւան, այդ թուականներուն, Ցարական Ռուսիոյ հողատարածքին մաս կը կազմէին։ Այս եկեղեցին մինչեւ 1950 թուական կանգուն մնացած էր, սակայն այդ թուականին միտումնաւոր` նպատակաւոր քանդուած։ Նոյն թուականին, Վանայ լճի հարաւային ափին մօտակայ Նարեկայ Վանքն ալ նոյն ճակատագրին կ'ենթարկուի։

 

Կարս հաստատուած Սմբատի հօրեղբայրը` Աբաս սպարապետ, կը փորձէ թագը Սմբատէն խլել, սակայն Սմբատ կը յարձակի Կարսի վրայ ու կը հնազանդեցնէ իր հօրեղբայրը։

 

Աֆշին, Ատրպատականի Էմիրը, 896-ին, կը գրաւէ Կարսը ու գերի կ'առնէ բերդի մէջ գտնուող հայոց իշխանուհիները, թագուհին եւ բերդապահ Հասան Գնթունին։ Սմբատ Ա. գերիները ազատելու համար Աֆշինին կնութեան կուտայ իր եղբօր` Շապուհի դուստրը, պատանդ կը ձգէ գահաժառանգ Աշոտը եւ իր Սահակ եղբօրը որդին` Սմբատը։ Սմբատ Ա. յետագային կ'ազատէ իր որդին` Աշոտը։

 

Սմբատ Ա., 893-ին, Բիւզանդիոյ մէջ Լեւոն Զ. Իմաստուն (Փիլիսոփայ) (886-912) հայազգի կայսրին հետ Հայաստանը արեւելքի ու արեւմուտքի միջեւ տարանցիկ առեւտրական կեդրոնի դարձնող շահաւէտ առեւտրական պայմանագիր մը կը ստորագրէ։

 

Գէորգ Բ. Գառնեցի կը վախճանի Վասպուրական, ուր գացած էր, գուցէ, Արծրուրիներու հետ եղած պառակտումին վերջ տալու համար։ 897-ին, Սեւանի առաջնորդ Մաշտոց վարդապետ (եպիսկոպոս) կ'ընտրուի կաթողիկոս, Մաշտոց Ա. Եղիվարդցի (897-898)։ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Ծիսարանին` Մաշտոցին, կազմութիւնը կը վերագրուի այս կաթողիկոսին։ Մաշտոց Ա.-ի գերեզմանը գտնուած է Գառնիի մէջ։ 898-ին, Մաշտոցի ազգականը եւ աշակերտը` Յովհաննէս կ'ընտրուի կաթողիկոս։ Ան արդէն Գէորգ Բ.-ի օրէն ի վեր կաթողիկոսարանի գործերով կը զբաղէր։ Յովհաննէս Ե. Դրասխտանակերտացի (898-929) կաթողիկոսին կը պատկանին «Շարք Կաթողիկոսացն Հայոց» եւ «Պատմութիւն Հայոց» աշխատութիւնները։ Այս պատճառով ան կոչուած է նաեւ Պատմաբան։ Յովհաննէս Ե., Սմբատ Ա.-ի Շիրակաւանի մէջ շինած Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ օծումը կատարած է։

 

Երբ Սմբատ Ա. վրաց գահերէց Ադրներսեհ իշխանը կը թագադրէ, Աֆշին, այս իրաւունքին խալիֆին պատկանիլը պատճառաբանելով, կը յարձակի Հայաստանի ու Վրաստանի վրայ։ Ան եւ իր բազմաթիւ զօրքերը բանակին մէջ սկսած համաճարակի պատճառով կը մեռնին։

 

Սմբատ Ա.-ի Ադրներսեհ իշխանը թագադրելու պարագան հայ իշխաններու թագաւոր ըլլալու փափաքը կը սրէ։

 

908-ին, թէ՛ Աֆշինի յաջորդ Եուսուֆը եւ թէ, Եուսուֆի դրդումով, խալիֆը Հայաստանէն տուրք կը պահանջեն։ Եուսուֆի հետ բանակցելու նպատակով Յովհաննէս Ե. կաթողիկոսը Ատրպատական կը ղրկուի, սակայն Եուսուֆ զինք կը բանտարկէ։ Ան բանտէն կը փախի։ Սմբատ պատերազմէ խուսափելու համար կը համակերպի երկուքին ալ տուրք վճարել։ Ինքն ալ, իր կարգին, իշխաններէ պահանջուած տուրքերը կը բարձրացնէ։ 15 իշխաններ կ'ապստամբին ու Անին կը գրաւեն։ Սմբատ անոնք կը ձերբակալէ ու կը կուրցնէ։

 

Եուսուֆ 908-ին Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի իշխանը թագաւոր կը հռչակէ։ Այսպէսով կը սկսի Վասպուրականի Հայոց Թագաւորութիւնը, այսպէսով ալ Եուսուֆ պառակտած կ'ըլլայ հայոց միութիւնը։ Եուսուֆ 910-ին, Գագիկի ալ զօրքերով, կը յարձակի Սմբատի վրայ։ Սմբատ կը կորսնցնէ Նիգ գաւառի (Ապարանի շրջան) Ձկնավաճառի ճակատամարտը եւ կ'ապաստանի Կապոյտ բերդ։ Եուսուֆ 913-ին դարձեալ հայ իշխաններու ալ զօրքերով բերդը կը պաշարէ ։ Սմբատ հայը հայուն կոտորելուն արգելք ըլլալու եւ երկիրը աւերումէ փրկելու համար կը յանձնուի Եուսուֆին, որ զինքը շղթայակապ կը տանի Դուին, կը գլխատէ ու մարմինը խաչը կը հանէ։ Սմբատի անդրանիկ որդին Աշոտ իր եղբօր` Աբասի հետ ներխուժած արաբական զօրքերուն դէմ հայդուկային կռիւներ կը մղէ եւ զանոնք երկրէն կը հեռացնէ։ Այս յաջողութենէն յետոյ Աշոտ կը հռչակուի թագաւոր։

 

Աշոտ Բ.-ի (Աշոտ Երկաթ) (914 -929) օրով ալ թագաւորութեան մայրաքաղաքը Շիրակաւանն է։

 

Եուսուֆ, 915-ին, Աշոտի հօրեղբօր Շապուհի որդի Աշոտը (Շապուհեան) հայոց թագաւոր կը հռչակէ։ Աշոտ Բ.-ի դէմ կուգան նաեւ շարք մը ուրիշ իշխաններ։ Աշոտ, Բիւզանդիոնի մանկահասակ հայազգի կայսր Կոստանդին Է. Ծիրանածինի (913-920, 944-959) խնամակալ հայազգի Ռոմանոսի հրաւէրով Կ. Պոլիս կ'երթայ, կը ճանչցուի որպէս թագաւոր ու բիւզանդական զօրքերով երկիր կը վերադառնայ։ Սեւանի ճակատամարտին արաբական զօրքերը յաղթելէ յետոյ կը վերահաստատէ Բագրատունեան սահմանները։ Խալիֆը իրեն կը շնորհէ «Շահնշահ Հայոց եւ Վրաց» տիտղոսը։ Աշոտ իր ցոյց տուած խիզախութեանն եւ կորովին համար կը ստանայ «Երկաթ» մականունը։ Ռոմանոս, որ ծովակալ է, իր դուստրը Կոստանդինի հետ ամուսնացնելով գահը անկէ կը գրաւէ (920-944)։

 

Աշոտ Բ. Երկաթի մահէն վերջ թագաւոր կը հռչակուի իր եղբայրը` Աբաս, որ Կարս բնակելով մայրաքաղաքը կը փոխադրէ Կարս։

 

Սելջուկներ 1064-ի արշաւանքին կ'աւերեն Շիրակաւանը։ Տեղացին 12-րդ դարու սկիզբը գիւղաքաղաքը կը վերանորոգէ։

 

Թուրք պատմիչ Փեչեւի Իպրահիմ (1574-1649) իր «Փեչեւի Թարիհի» պատմագրութեան մէջ կը գրէ, թէ 1553-ի թրքական արշաւանքի ժամանակ Շիրակաւան շատ բարեշէն է, մշակուած հողերով հարուստ բազմաթիւ գիւղեր ունի։ Յաղթական բանակը զայն կը քանդէ, կ'աւերէ, ամէն ինչ հողին կը հաւասարեցնէ։

 

Շիրակաւան, որ Օսմանեան շրջանին կը կոչուի Պաշ Շորակեալ, 1877-78-ի ռուս-թրքական պատերազմին կ'անցնի ռուսական կայսրութեան ձեռքը։ Գիւղին մէջ կը հիմնուի Սահակեան վարժարանը։ Այդ թուականին գիւղի հայ բնակչութեան թիւը 730 է, իսկ 20-րդ դարու սկիզբը՝ 1532։ 1920-ին բնակչութիւնը կը տեղահանուի եւ անոնցմէ մէկ մասը բնակութիւն կը հաստատէ Երազգաւորս գիւղը։

 

Երբ 20-րդ դարու սկիզբը Շիրակաւանի մէջ պեղումներ կը կատարուին, յայտնաբերուած իրեր Ս. Փրկիչ եկեղեցւոյ մէջ կը հաւաքուին։ Հողատարածքին Թրքական Հանրապետութեան ձեռքը անցնելէն յետոյ այս բոլորը կ'ոչնչացուին ու կ'անյայտանան։

 

Ներկայիս Հայաստանի Անիի շրջանի մէջ, Ախուրեան գետի ձախ ափին, գոյութիւն ունի Շիրակաւան գիւղը։ Այս գիւղը հիմնադրուած է 1976-ին, որպէսզի, դարձեալ Ախուրեանի ձախ ափին գտնուած համանուն գիւղի բնակչութիւնը կարելի ըլլայ հոս տեղափոխել եւ այդ վայրին մէջ Ախուրեան ջրամբարը շինել։ Այս հնավայր Շիրակաւանի մէջ կատարուած պեղումներու հետեւանքով յայտնաբերուած են Ք.Ա. 12-8 դարերուն պատկանող շէնքերու եւ սրբավայրի մը աւերակները, ինչպէս նաեւ հնագիտական նիւթերով առատ դամբարաններ։ Յայտնաբերուած են նաեւ Ք.Ա. 2-Ք.Վ. 3 դարերուն կանոնաւոր նախագծով շինուած թաղամասերու (տուներ, սիւնազարդ շէնքեր, հեթանոսական տաճար) աւերակները։ Դամբարաններուն մէջ գտնուած են մետաղէ, քարէ, խեցեղէն եւ ապակեղէն իրեր։

 

Հայաստանի Ախուրեան շրջանի մէջ, Ախուրեան գետի ափին նաեւ կայ Երազգաւորս գիւղը, որուն բնակչութիւնը, մեծամասնութեամբ, 1921-ին եկած է Մուշի Արտոնք գիւղէն։ Այս հողատարածքին վրայ կան հին բերդի հետքեր։

 

Երազգաւորս մինչեւ 1945 կոչուած է Արալըխ։

 

ԲԻՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹԻՒՆ 364-1453

 

եւ կայսրութեան

 

ՄԱԿԵՏՈՆԱԿԱՆ (ՀԱՅԿԱԿԱՆ) ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆը 867-1081

 

The Byzantine Empire (364-1453), & The Macedonian (Armenian) Dynasty (867-1081)

 

Բիւզանդական Կայսութեան գահին վրայ, Հայկական Հարստութենէն առաջ ալ, հայկական ծագումով կայսրեր նստած են։ Բազմաթիւ հայ զօրավարներ Բիւզանդիոնի բանակները յաղթանակներու առաջնորդած են։ Կայսրութեան ամենափառաւոր շրջանը Հայկական Հարստութեան՝ այս ամենաերկարատեւ հարստութեան շրջանին եղած է։

 

Հարստութեան հիմնադիրը Վասիլ Ա. ծնած է Ատրիանուպոլիս քաղաքը (այժմ Թուրքիոյ Եւրոպական հողամասին վրայ Էտիրնէ քաղաքը), հայ ծնողքէ։ Ատրիանուպոլիս Մակետոնական հողամասի մէջ ըլլալով, Վասիլի հաստատած հարստութիւնը իր ծննդավայրի անունով Մակետոնական Հարստութիւն, իր ցեղային պատկանելիութիւնը նկատի առնելով ալ Հայկական Հարստութիւն կը կոչուի։

 

To see more click;

http://ermeni.org/ermenice/mayraqaghaqner_uni.htm

[Armenak]

We must be the only people that call our capital city Mayraqaghaq/Mother City.

Why?

How many Mayraqaghaqs have we had?

Hint.

The first was Van and the present one is Yerevan.

How many in between?

How many can you cite?

Arpa,

 

I just found the Georgian word for "capital city" and I remembered this thread.

 

The Georgian word for capital city is dedakalakshi, a combination of dedi (mother) and kalakshi (city), which is similar to kaghak in Armenian.

 

I guess we aren't the only ones. Oh well.

[Dave]

Everybody uses the word "metropolis" (mother city in Greek) when talking about major cities, but metropoloi like Montreal and Los Angeles aren't national capitals, of course.. We use it only when referring to capitals. Edited November 10, 2006 by Dave

[Eurocentric]

The Georgian word for capital city is dedakalakshi, a combination of dedi (mother) and kalakshi (city), which is similar to kaghak in Armenian.

 

It's not a false cognate either. Kaghak/kalak is one of the few pre-IE words found in Armenian.

[Arpa]

Yerevan to Sevan?

It rhymes.

Name your choice.

How many times have we moved our Capital City/Մայրաքաղաք/Mother City?

http://hyeforum.com/index.php?showtopic=9856

Survey the list, all the way from A to Y, Artashat to Yerevan, (I use the Latin Alphabet to show the distance between A and Y). In a previous post I suggested that the new planned ANPP, the Armenian Nuclear Power Plant at Metsamor be moved to the interior, away from the furkish border.

Survey these maps and see how Yerevan is precariously close to hostile borders.

http://www.armsite.com/maps/

The largest city, the Metropolis does not necessarily have to be the Capital City. Many countries and States have moved their Capital Cities at numerous times. We will see that the largest city has not always been the Capital City. NYC is the largest city in the state of New York, LA is the largest in California but they are not necessarily the Capital cities, smaller cities, further inland like Albany and Sacramento are.

WHY???

You will notice that both NYC and LA are at the edge of the state, open and unprotected from hostile invasions., whereas moving them to the interior gives them precious buffer land zone.

The EB (Encyclopdeia Britannica) says this about Washington DC.

“The United States was the first nation in the world to plan a capital exclusively for its seat of government, although in the 20th C Australia, Pakistan (Karachi to Islamabad, not to forget stambokh to ankakak)) and Brazil followed that example, from Rio to Brasilia. Before 1800 the Congress of the young republic sat in eight cities- Philadelphia, Baltimore, Lancaster, York, Princeton, Annapolis, Trenton, and New York… “ and the rest is History.

http://en.wikipedia.org/wiki/Bras%C3%ADlia

History

The Juscelino Kubitschek Memorial.

President Juscelino Kubitschek ordered the construction of Brasília, fulfilling an article of the country's constitution dating back to 1891 stating that the capital should be moved from Rio de Janeiro to a place close to the center of the country. The plan was originally conceived in 1827 when Brazil was under colonial rule. Jose Bonifacio, an advisor to Emperor Pedro I, presented a plan to the General Assembly for a new city called Brasilia with the initial idea of moving the capital farther westward from the already heavily populated southeastern corridor. The bill was not enacted because Emperor Pedro I dissolved the Assembly.[6]

Lúcio Costa won a contest and was the main urban planner. Oscar Niemeyer, a close friend of Lúcio, was the chief architect of most public buildings and Roberto Burle Marx was the landscape designer. Brasília was built in 41 months, from 1956 to April 21, 1960, when it was officially inaugurated. From 1763 to 1960, Rio de Janeiro was the capital of Brazil. At this time, resources tended to be centered in Brazil's southeast region near Rio de Janeiro. Brasília's geographical central location made for a more regionally neutral federal capital. The concept of locating the capital in the center of Brazil was first made in 1891 but was not defined until 1922.

Right from the beginning, the growth of Brasília exceeded expectations. Until the 1980s, the governor of the Distrito Federal was appointed by the Federal Government, and the laws of Brasília were issued by the Brazilian Federal Senate. After the Constitution of 1988, Brasília gained the right to elect its Governor, and a District Assembly (Câmara Distrital) was elected to exercise legislative power.

Sattelite view.

According to legend, Italian saint Don Bosco in 1883 had a prophetic dream in which he described a futuristic city that roughly fitted Brasília's location. Today, in Brasília, there are many references to this educator who founded the Salesian order. One of the main churches in the city bears his name. Brasília is the result of a modern urban project designed by Lúcio Costa. When seen from above, the city's original plan resembles the shape of an airplane, but many prefer to refer to it as a bird with open wings; however, the architect's original urban concept pointed to the shape of a cross.

Besides Brasília, many cities were planned and built specifically to be the capital of their countries. Washington D.C. started to be built in the late eighteenth century. The city became the capital of the United States in 1800. Canberra started to be built in 1913, and was declared capital of Australia in May 09, 1927. Canberra's urban project was chosen among 137 entries in an international contest. Architect Walter Burley Griffin, author of the winning project, said Canberra should be "unlike any other city in the world".[7]

 

 

 

 

[Javakhk]

Was Dvin a proper capital of Armenia? In Arab Khaplipahte times they created a region called Arminia, includig Armania and Caucasus. Its capital was Dvin. Later the capital moved to Barda (which currently is in Azerbaian, South to Gianja). Edited December 22, 2009 by Zartonk

[Arpa]

http://www.youth.am/index.php?lang=2&id=4230

Armenia doesn’t have merely 12 capital cities

Posted 27-05-2010

The French can now find information about Armenia’s historical capital cities.

Van, Ani, Vagharshapat, Tigranakert, Yerevan…these are just few of the Armenian capital cities of all times that are included in the book “Les douze capitales d’Arménie” (Armenia’s 12 capital cities) which was presented today at the Institute of Archaeology and Ethnography of the RA National Academy of Sciences.

 

The book was prepared for publication by notable Armenian studies experts Claude Mutafian and Patrick Tonapetian. The texts were created by the best experts of the field. “This is the product of the collaboration between Armenian and French experts of Armenian studies,” said director of the Institute of Archaeology and Ethnography at the National Academy of Sciences of Armenia Pavel Avetisyan.

 

The history of the book was the idea of the homonymous exhibition, which was presented in France in 2006 within the framework of Year of Armenia in France. The paintings of the exhibition were released in a small catalog, after which came the idea of creating a voluminous book with rich, brief information and exclusive photos.

 

“True, we all know that Armenia had 12 historical capitals, but that is not the absolute truth. There are also important centers that are worth including in this list. How can we not mention the names of Sis and Akhtamar?”,- said mathematician, but Armenian studies expert in essence Claude Mutafian.

 

The book was published in France and is for foreign language readers. It is a unique handbook that tells not only about Armenian capitals, but almost the entire history of Armenia. Alongside the historical capitals (Van, Armavir, Yervandashat, Artashat, Tigranakert, Vagharshapat, Arshakavan, Dvin, Bagaran, Yerazgavors, Kars, Ani) are the current capitals of the two Armenian states, as well as the royal cities of medieval Armenia.

 

Juliet Arushanyan

[Arpa]

12 Capitals;

And while at it also see this about castles;

[Arpa]

Somehow related to this subject. See the reference to Yerevan (highlighted). Curious to know what his suggested capital would have been.

What was the capital of “armenia”** immediately before Yerevan?

**Note the lower case “a” above. The idea being, for almost a millennium before 1918 there was not a sovereign state known as Armenia."armenia" is an amorphous entity spreading all the way from Stepanakertd to stanbol,from Abaran to Aberdeen, from Gavar to Glendale.

-----

* Boghos, see the reference to Brasilia that we have spoken before.

---

http://hetq.am/en/world/43114/

Canberra, Ankara and Other ‘Fake’ Capitals

[ 2010/11/13 | 09:08 ] world

By Robert Fisk

Just up behind my Beirut home is a narrow, shady laneway called Makhoul Street. And in Makhoul Street, there is a small shop with a rusting door behind which an Armenian sells ancient postcards of Beirut.

There is a picture of the port, the rear of a steam loco protruding from a small station. There is a tree-lined street with horses pulling a covered cart, Lebanese men wearing the old Ottoman tarbush, the distant roof of the St George Maronite cathedral. But it’s the postmark that catches my attention, dated 11 October 1906. “Beirut, Syria,” it says.

For of course, in the dying days of the Ottomans, Beirut was in a land whose regional capital was Damascus. True, the French were there in force under the political ruins of what were called the “capitulations” – French authorities ran the “Levant” post office – but the “Lebanese” regarded Damascus as their principal city. So what makes a city? Does it, in the words of a friend, “have to have a river” (or so, by extension, a seaboard)? Or is it an invention? A city must have a cathedral – or, I suppose, a grand mosque – but how do you define a capital?

Well, there’s Baghdad (the Tigris) and Cairo (the Nile) and the Arab seaboard capitals – Tripoli, Algiers, Tunis, of course – and, I suppose, the little Gulf princelets (as I call them), but how can you call Riyadh a capital of Saudi Arabia? Drab, hauntingly lifeless, surly in a religious sort of way, Riyadh is awful. Surely it should be Dhahran-Dammam, the great Saudi oil city by the sea. And how can we really regard the Germanised city of Ankara as the capital of Turkey when in our hearts – Turkish hearts, too – it must be the abandoned capital of Istanbul-Constantinople-Byzantium with its Roman-Crusader-Caliphate past? Damascus. Yes, but how many readers know its river? Well it’s a stinky old sewer called the Barada. Hmm…

But we “outsiders” are capable of moving our capitals around. Some of them are ridiculous. Toronto, the business heart of Canada (originally called York) should be its capital – as indeed it was once the capital of “Upper Canada”. But the Canadians had to settle on Ottawa, halfway between Toronto and Montreal, so that the Francophones didn’t get pissed off (Ottawa being right next to the province of Quebec). Karachi was the capital of Pakistan – it is the business capital – but the “real” capital is the dead “new” city of Islamabad, a kind of middle-class extension of Rawalpindi.

Travel far further. The capital of Australia should be Sydney (or Melbourne) but, instead, I had to drive into the hotlands not long ago to the old hill station which is now called Canberra, all smart streets, university campuses and tiresome government ministries. This is ridiculous. Even worse is Brazil. The business centre of Sao Paulo is “my” capital of Brazil. But no, the Brazilians had to invent their distant capital of “Brasilia” so that – in the words of a Sao Paulo woman on my last visit – “the politicians could escape from the people”. I should add that when Napoleon occupied Portugal, Brazil furnished the European royal family with a capital – in Brazil!

 

And if the Turkish Ottomans hadn’t genocided the Armenians, maybe the Armenian capital would be further to the west than Yerevan.

 

 

Old Europe (as Rumsfeld infamously called it) is rather more orderly. London is on the Thames, Dublin on the Liffey, Paris on the Seine. But where is the great waterway through Madrid? Surely not the canalised Manzanares? Or Brussels – does the river Senne count? No problem with Amsterdam/Copenhagen/Stockholm/Oslo/Helsinki/Tallinn, etc. But Berlin? The river Havel? Surely – if we are going to be on rivers – the German capital has to return to Bonn on the Rhine. Or at least take over the business centre of Hamburg.

Lisbon is OK (nice river, the Tagus); Budapest and Belgrade and other Balkan capitals are swamped in rivers and tributaries (thanks to the Danube and the Sava); Sarajevo has the Neretva. Prague (Vltava or Moldau) passes muster. Warsaw sits on the Vistula, but so does my “favourite” for Polish capital, Krakow. But you can see the problems. Edinburgh may one day be the capital of an independent “Scotland”. But does the Forth really compare with Glasgow’s mighty Clyde?

Let’s go back to the Orient. Kabul qualifies with the Kabul River. But Tehran? Dushanbe (yes, it’s the capital of Tajikistan)? Then we come to Jerusalem the Golden and – whoops – other problems. After Israel came into existence, Tel Aviv was its temporary capital but, in the late 1940s, West (or modern) Jerusalem became its capital and then – after the 1967 war – Israel declared (and illegally annexed) all of Jerusalem as its “unified and eternal capital”, but forgot to move the Israeli ministry of defence from Tel Aviv. The poor old Arabs couldn’t compete with this in the early years because “their” capital – after equally dodgy annexation by Jordan – was the utterly landlocked Jordanian “capital” of Amman (a truly dull village with Roman ruins and a king). It’s the old UN plan for an “international” city in Jerusalem (and the memory of Jerusalem as the British mandate capital) that has allowed the Palestinians to demand East (old) Jerusalem as their capital. Under the Ottomans, Jerusalem wasn’t the capital of anywhere.

Jerusalem, in one sense, is a “religious” capital – for Jews and for Muslim and Christian Palestinians. But Vatican City isn’t the capital of Italy; the Saudi capital isn’t Mecca and the British capital isn’t Canterbury (although at least the “Christians” let Muslims visit their sacred cities; the Saudis do not). And if the Catholic capital is inside Rome, wasn’t it once also at Avignon (bloody good river there, of course)? You can play this as a semi-political game. Shouldn’t the “capital” of Northern Ireland really be the walled city of Derry (the Foyle being more beautiful than the Lagan) or Cork the capital of Ireland (the Lee being more romantic than the Liffey)? Hitler, of course, wanted his Germanic capital in Linz (Speer was already at work on the fake Roman-fascist pillars) in order to escape from dark, old lefty Berlin. Equally fascist Croatia extended to the Danube in Belgrade but preferred to keep its capital in gloomy, frightening Zagreb.

Whew. I guess waterways (for commercial transport and military defence) used to define capitals. “Business centres” (I mean where the crooks are all bankers bankrupting us) may move in. Who can doubt that the capital of Switzerland is really Zurich (rather than boring old Basle, with its greasy Rhine) or – again, Toronto the capital of Canada, etc, etc? I guess, in the end, the capital is where you think it is. Beirut is now the capital of the totally artificial country of Lebanon. Politically, you might say its real capital is indeed still Damascus, in “sister” Syria. Some would say – after the recent presidential visit of the elected (?) leader of Iran – that Lebanon’s “real” capital is Tehran. Tough one, that.

The Independent; Saturday, 13 November .

Edited November 13, 2010 by Arpa

[Ashot]

I am glad I found this thread.

 

A list of the historic capitals of Armenia.

 

1. Tushpa(Տոսպ) 825-6th century BC /Orontid Dynasty

2. Armavir(Արմավիր) 5th century BC and 331-160 BC /Orontid Dynasty and Artaxiad Dynasty

3. Yervandashat(Երվանդաշատ) 4th century BC /Orontid Dynasty

4. Artashat(Արտաշատ) 160-77 BC, 60 BC-120 AD /Artaxiad Dynasty

5. Tigranakert(Տիգրանակերտ) 77-69 BC /Artaxiad Dynasty

6. Vagharshapat(Վաղարշապատ) 120-330 /Arsacid Dynasty

7. Dvin(Դվին) 336-428 /Arsacid Dynasty

8. Bagaran(Բագարան) 428-933 /Marzpanate Armenia, Arab conquest of Armenia, Principality of Armenia

9. Shirakavan(Շիրակավան) 890-929 /Bagratuni dynasty

10. Kars(Կարս/Ղարս) 933-957 /Bagratuni dynasty

11. Ani(Անի) 957-1045 /Bagratuni dynasty

12. Sis(Սիս) 1080–1375 /Armenian Kingdom of Cilicia

13. Yerevan(Երեւան) 1918-present /Democratic Republic of Armenia, Armenian Soviet Socialist Republic, Republic of Armenia

[Ashot]

Tushpa (Տոսպ) was the 9th century BC capital of Urartu, later becoming known as Van which is derived from Biaina the native name of Urartu. The ancient ruins are located just west of Van and east of Lake Van in the Van Province.

 

Archaeological excavations and surveys carried out in the Van Province indicate that the history of human settlement in this region dates back at least as far as 5000 BC. The Tilkitepe Mound located along the shores of Lake Van and a few kilometres to the south of the citadel of Van, is the only the known source of information about the oldest cultures of Van predating the founding of Tushpa.

 

Urartian Kingdom

Tushpa was the capital of the Urartian kingdom in the 9th century BC. The early settlement was centered upon the steep-sided bluff now referred to as Van Fortress (Van Kalesi), not far from the shores of Lake Van and a few kilometers west of the modern city of Van.

 

The fortress of Van is a massive stone fortification built by the ancient kingdom of Urartu and held from the 9th-7th centuries BC. It overlooks Tushpa, and is the largest example of this kind of complex. A number of similar fortifications were built throughout the Urartian kingdom, usually cut into hillsides and outcrops in places where modern-day Armenia, Turkey and Iran meet. Successive groups such as the Armenians, Romans, Medes, Achaemenid and Sassanid Persians, Arabs, Seljuks, Ottomans and Russians each controlled the fortress at one time or another.

 

The lower parts of the walls of Van Citadel were constructed of unmortared basalt, while the rest was built from mud-bricks. Such fortresses were used for regional control, rather than as a defense against foreign armies. The ancient ruins of the fortress support walls constructed during the medieval era. Other cuneiform inscriptions have been found at the site and are typically off limits unless to large tour groups due to vandalism.

 

Orontid Dynasty and Persian Empire

The region came under the control of the Orontids in the 7th century BC and later Persians in the mid 6th century BC.

 

A stereotyped trilingual inscription of Xerxes the Great of the 5th c. BC is inscribed upon a smoothed section of the rock face, some 20 meters (60 feet) above the ground near the fortress of Van. The niche was originally carved out by Xerxes' father King Darius in the 6th-5th c., but left the surface blank. The inscription survives in near perfect condition and is divided into three columns of 27 lines written in (from left to right) Old Persian, Babylonian, and Elamite. It is the only Achaemenid royal inscription located outside of Iran. It states that:

 

When it was published by Eugène Burnouf in 1836, through his realization that it included a list of the satrapies of Darius (repeated by Xerxes in nearly identical language), he was able to identify and publish an alphabet of thirty letters, most of which he had correctly deciphered. Burnouf's reading of the Van trilingual inscription had made a significant contribution to the deciphering of Old Persian cuneiform.

 

Alexander the Great, the Seleucid Empire and the Kingdom of Armenia

In 331 BC, Tushpa was conquered by Alexander the Great and after his death became part of the Seleucid Empire. By the early 2nd century BC it was part of the Kingdom of Armenia. It became an important center during the reign of the Armenian king, Tigranes II, who founded the city of Tigranakert in the 1st century BC. This region was ruled by the Arsacid Dynasty of Armenia before 4th century AD. In the History of Armenia attributed to Moses of Chorene, the city is called Tosp, from Urartian Tushpa.

 

Byzantine Empire and Kingdom of Vaspurakan

The Byzantine Empire briefly held the region from 628 to 640, after which it was invaded by the Muslim Arabs, who consolidated their conquests as the province of Ermeniye. Decline in Arab power eventually allowed local Armenian rulers to re-emerge, with the Artsruni dynasty soon becoming the most powerful. Initially dependent on the rulers of the Kingdom of Ani, they declared their independence in 908, founding the kingdom of Vaspurakan. The kingdom had no specific capital: the court would move as the king transferred his residence from place to place, such as Van city, Vostan, Aghtamar, etc. In 1021 the last king of Vaspurakan, John-Senekerim Artsruni, ceded his entire kingdom to the Byzantine empire, who established the Vaspurakan theme on the former Artsruni territories.

 

Seljuk Empire

Incursions by the Seljuk Turks into Vaspurakan started in the 1050s. After their victory in 1071 at the battle of Manzikert the entire region fell under their control. After them, local Muslim rulers emerged, such as the Ahlatshahs and the Ayyubids (1207). For a 20 year period, Van was held by the Anatolian Seljuk Sultanate until the 1240s when it was conquered by the Mongols. In the 14th century, Van was held by the Kara Koyunlu Turks, and later by the Timurids.

 

Ottoman Empire

The first half of the 15th century saw the Van region become a land of conflict as it was disputed by the Ottoman Empire and the Persian Safavid Empire. The Safavids captured Van in 1502. The Ottomans took the city in 1515 and held it for a short period. The Safavids took it again in 1520 and the Ottomans gained final and definite control of the city in 1548. They first made Van into a sanjak dependent on the Erzurum eyalet, and later into a separate Van eyalet in about 1570.

 

Towards the second half of the 19th century Van began to play an increased role in the politics of the Ottoman Empire due to its location near the borders of the Persian, Russian and Ottoman Empire, as well as its proximity to Mosul.