ՎԷՐՔ ՀԱՅԱՍ&#1359

[Johannes]

Շատ լեզուներում կայ այս բառը: Բոլորի ծագումը հանում են պահլաւերէն dušman բառից: Աճառեանն ասում է. «Հայերէն բառը նախապէս եղել է *դշման, ուր դ՝ ազդուելով յաջորդ շ-ից, դարձել է *թշման. եւ այս բառն էլ (ըստ Meillet, Revue critique 1896, էջ 423) ազդուելով վերի թշնամ, թշնամանել բառից, դարձել է *թշնամ եւ ի մասնիկով՝ թշնամի»:

 

 

Վերի թշնամ բառ ասելով, Աճառեանը նկատի ունի անջատ մի բառ, որ տեղ է գտել Արմատականում թշնամի բառից առաջ: Ահա այդ բառի մասին յապաւումով մէջբերում.

 

• Թշնամ «անարգանք, նախատանք». արմատ առանձին անգործածական, որից ձեւացած են թշնամանել «նախատել, անարգել» ՍՔր. Եւագր. Եզն. Ոսկ. ա. տիմ. Թշնամանք... եւայլն:

=Պահլաւերէն dušnām, պրս. دشنام dušnām «անարգանք, թշնամանք, յիշոց»...

 

Իրանեան բառը կազմուած է duš «դժ-, վատ» եւ nām «անուն» բառերից եւ նշանակում է բուն «վատանուն»: Հայերէնում նախաձեւն էր նախ *դշնամ, ուր դ ձայնը յաջորդ շ-ի պատճառով դառնալով թ՝ ձեւացել է թշնամ. եւ սրա վրայ էլ աւելանալով ան մասնիկը՝ թշնամանել, թշնամանք:

 

 

[Arpa]

Հոյակապ/Magnificent, Սքանչելի/Wonderful.

Ով, մեծասքանչ մեր լեզու....!

Edited September 9, 2008 by Arpa

[Arpa]

Սիրելի Արփա եւ հայորդիք արժանապատիւ,

------

Յարգելիներս, դուք ինձ մի' մեղադրէք: Մեղադրէ՛ք «օրիորդ» Լուսինը, որ նստած գրասեղանի վրայ, Ապրիլ 24ի մօտ մի թուականում, մեզ՝ դեռ տասներկու տարին չբոլորածներիս, պատմում էր, թէ ի՞նչպէս կուրութիւնը բուժելու համար, թուրք խոջան, պատուիրել էր որդիներին. բերել կոյս եւ մատղաշ մի հայ աղջիկ, որպէսզի մորթի եւ տաք արիւնով լուանայ տեսողութիւնից զրկուած աչքերը:----

 

Of late - Ինչ՞ կայ չիկայ՞: Երեւի ("ոչինչ") չիկայ: BTW, have said this before that I hate this phrase which is a direct translation from another cursed non-language?

Let’s back pedal a bit and see what we have been talking about during better days.

At the time I had skipped over Johannes’ comment above. Then I remembered this by Siamanto

#11 and #13

http://hyeforum.com/index.php?showtopic=5310&st=0

 

ԼՈԳԱՆՔԸ

 

Իր մարմինը սպիտակ էր…

Ինչպէս է ձիւնն աստուածընծայ Տաւրոսներուն,

Եւ իր երկու աչքերուն մէջն ահաւոր`

Բարբարոս սէր մը անյագուրդ կը վառէր:

Բայց սեւահեր այս գեղուհին ամուլ էր,

Ստինքները դեռ չոր էին մաքուր կաթէն,

Եւ իր կողերէն չեր ծնած այն պտուղը ազնուական կամ որճրագործ,

Որուն համար բոլոր մայրերը կը սպասեն

Ու գինովութեամբ, բայյ վայրապար կը ցանկանար

Այրոըւթիւններ խոժորադէմ եւ արգաւանդ,

Բնութեան դէմ յաղթանակող:

Դաժանագեղ կնութիւնն այս կ’ անգիտանար,

Թէ մեծ օրէնքը իր երկաթէ գաղտնիքն ունի…

Բայց կախարդունի մը չարաշուք,

Աւերումի այս օրերս, իրեն ըսաւ.

 

-Որպէսզի քու ամլութիւնդ ադամանդեայ

Պայծառօրէն եւ առյաւէտ պտղաւորուի…

Եկուր քեզի հին իմաստուն Դարերուն

Միակ դարմանը ես իմ ձերքովս մատուցանեմ:

 

Եւ անգթութեան աւանդավէպը պատմեց…

Մինչ վհուկը գեղեղցկուհւոյն աչքերուն մէջ’

Իր աչքերը շանթերու պէս, մոլեգնութեամբ մը կը մխրճէր:

Յեպոյ բերին մեր հանդարտ գիւղէն հեռաւոր

Եօթը կոյսեր վեշտասնամեայ

(Ա~հ ճակատագիրնիդ կը տեսնեմ, որ եղերականօրէն նման է,

Ո~վ խե`ղճ քոյրերս այսչափ ատեն իմ մահերգած ճակատագրիս),

Այսպէս բերին մեր հանդարտ գիւղէն առաքինի եւ հեռաւոր`

Եօթը կոյսեր վեշտասնամեայ` մահուան դողէն դողդոջուն,

Ներս մտցուցին զանոնք լոգարանի մը մարմարակերտ դուռներէն,

Ուր արդարութեան արեգակինճաճանչները վերէն

Արցունքի պէս անոնց վրայ կ’անձրեւէին…:

Եւ շտապով տախտակէ տաշտ մը հոն դրին

Ու անոր շուրջը զարդարեցին շուշաններով սպիտակ,

Մինչդեր հեռուն վարագոյրի մը ետեւէն

Կրօնաւոր մը աղօթք մը կը կարդար…

Յանկարծ այսպէս գեղեցկուհին զուարթութեամբ մը զարհուրելի,

Իր ոսկեհիւս շղարշները լայնածաւալ,

Իր ուսերէն իր նաժիշտին ուսերուն վրայ նետելով`

Խաղաղութեմբ մը մերկացաւ…:

 

Սեւ դահիճները դաշոյններով շողարձակ

Անխղճօրէն խողխողեցին եօթը կոյսերը մեր գիւղին…

Եւ երբ ամուլ գեղեցկուհին, աչուըներըդէպի երկինք,

Տաշտին մէջը արցանացածոտքի վրայ կանքնեցաւ,

Հայ կոյսերուն տաք արիւնը վարդակարմիր…

Սկսաւ իր մերկ եւ անխռով ոտքերէն

Մինջեւ իրեն ամուլ արգանդը բարձրանայ…

 

Սիամանթօ

Կարմիր Լուրեր Բարեկամէս

Edited June 25, 2011 by Arpa

[Arpa]

Thank you Eddie for another excellent article,a critique of Abovian’s masterpiece Verq Hayastani.You correctly translated Verq in the plural of the singular "ver/vir/viravor" as wound-S.

----

GROONG-The Critical Corner - 02/18/2013

 

 

Why we should read...

 

`Wounds of Armenia' by Khachadour Abovian

(Selected Works, pp720, 1984, Yerevan, Armenia)

 

Armenian News Network / Groong

February 18, 2013

 

by Eddie Arnavoudian

 

 

No education in modern Armenian literature, or society, is complete

without a thorough study of this veritable tour de force. Khatchadour

Abovian's `Wounds of Armenia', written in 1841 but published for the

first time only in 1858, a full decade after its author's death, was

and remains a seminal novel - artistically, socially and politically.

`Wounds of Armenia' is an epic affirmation of the spirit of hope and

freedom that can inspire a whole people in the living of their lives.

It is one of the earliest and most significant fictional statements of

the credo of the democratic Armenian national revival.

 

Determined to communicate his vision to the common people, Abovian was

also revolutionary in his choice of language. In this, the first

modern Armenian novel, he abandons a classical Armenian incomprehensible

to the masses and writes instead in their own vernacular, doing so

beautifully and so raising a pillar for modern literary eastern

Armenian. Its very literary style, the blending of narrative prose and

epic poetry, the combination of modern realism with the traditions of

popular story telling speaks of the emergence of a particularly

Armenian novelistic tradition, one alas that was not fully developed,

as future writers appropriated the form of a very different Russian

and European novel.

 

The entire structure of modern Armenian national ambition is visible

through the novel - the aspiration for independence from colonial

rule, the critique of the obscurantism of the feudal Armenian Church

and its gross mis-education (comparing the Armenian clergy's so-called

educational regime poorly with what is judged to be the superior

Islamic education of their neighbours), the Church's exploitative role

and its services to foreign conquerors, the critique of corrupt money

that destroys social solidarity, the blight of passivity in the face

of domestic and foreign oppression, internationalist solidarity (with

native Americans in this instance) and the enunciation of a patriotism

free of all chauvinist taint, as well as, and here a weakness, that

enduring Armenian Russophile political orientation that sought the

replacement of Ottoman or Persian rule with what was regarded as the

more benign Russian authority.

 

Set in the era of the 1826-1828 Russo-Persian war, `Wounds of Armenia'

follows the fortunes of its protagonist Aghassi, a fun-loving, jovial

but also rebellious and defiant youth. A constant thorn in the side of

the local village and Church leadership, he will not tolerate

stultified, superstitious, oppressive and life-denying authority of

either foreign state or domestic elites. At the novel's outset we see

his life radically changing following his militant encounter with

agents of a Persian lord attempting to abduct a beautiful local

girl. Forced to go on the run, a gripping tale unfolds of Aghassi's

transition from fugitive outlaw to leader of an armed guerrilla group

and freedom fighter against the Persian occupation.

 

Aghassi, the first freedom-fighter in modern Armenian literature, is

depicted in the tradition of an epic hero embodying monumentally the

urge for freedom and joy, the delight in life and in nature, together

with a readiness to resist all that obstructs it. He puts up with no

power or authority that stifles. Aghassi is a universal type, his

patriotism in this novel never a function of abstract nationality, but

always of an essential humanity. Concern for and protection of

community, care for family, relatives and neighbours, not bombastic

slogans drive his resistance to foreign rule. He opposes Persian

authority not in the name of any grandiose nationalist ideology but

because he wants his family and his community to be able to live with

dignity that he feels is the right of all men and women.

 

Is Aghassi an authentic hero? Does his depiction have the same

persuasiveness and the same vitality as that of the Armenian village

so brilliantly brought to life in Abovian's reconstruction of rural

eastern Armenia in the late 18th and early 19th centuries? The answer

is a resounding yes. Aghassi the protagonist's epic human proportion,

his heroic traits are far from being idealised inventions. They are in

concentrated poetic form expressions of a historically conditioned

authentic Armenian personality then emerging onto the stage and that

would come to prominence from the 1860s, most particularly in the form

of the armed guerrillas fighting to defend the lives and homes of the

peasantry.

 

Aghassi accurately mirrors features of the late 19th century Armenian

guerrilla movement. Abovian was no prophet. But he did have that

brilliant talent for grasping social processes at work. So, tracing

Aghassi's passage from enthusiastic village youth to defiant outlaw

and bandit and then to a fully-fledged freedom fighter, he accurately

describes the trajectory that was to be followed by men such as

Andranik, Murat, Gevorg Chavush, Serop Aghpyour and scores of others,

a trajectory to be later summed up theoretically by Eric Hobsbawm in

his admirable `Guerrillas'.

 

Like Aghassi these men and women were also primarily from rural

society and stood up to assert their individual and community

rights. Like Aghassi they were among the `new men/women' in Armenian

life. As significant as Aghassi's personal qualities are so too is his

origin from among the common people. In early romantic Armenian

literature the figure that appears holding the flag of national

freedom or resistance was usually derived from the aristocratic

nobility as they appeared in ancient Armenian histories. Not with

Abovian. Even as he lauds ancient heroes for their qualities of

grandeur, courage and audacity, for a role model he turns to the class

he recognised as the foundation for Armenian nationhood - the

peasantry.

 

The progressive vision of `Wounds of Armenia' suffers however a

weakness that to this day dogs and debilitates Armenian political

action. In his passionate pro-Russian orientation that saw a Russian

occupation of Armenia as a stage in national emancipation, Abovian

follows the disastrous trail of dependency politics formulated in

modern times by Israel Ori. But there is perhaps one decisive and

positive difference. In Abovian there is no vision of a state

fashioned in the image of ancient Armenian Kingdoms. Unlike Ori,

Abovian did not see Russian rule as a prelude to the restoration of

some presumed ancient monarchical order that would privilege an elite

of aristocrats and of merchants, the class he represented. For Abovian

Russian rule was to be only a first step to emancipation, a step

facilitating the education, enlightenment and progress of the common

man and woman of every nationality, something deemed impossible within

Ottoman or Persian state jurisdiction.

 

It is in this connection that one of the most attractive features of

`Wounds of Armenia' emerges. For all of Abovian's indubitable patriotic

and nationalist ambition there is no suggestion whatsoever of any

anti-Turkish, anti-Persian, anti-Muslim prejudice or distortion.

Aghassi does raise arms in the name of an ethnically pure Armenian

state. Abovian's ambition was not the formation of a state with no

place for Turk or Kurd or Persian now inhabiting historical Armenian

lands. Like Armenians, other Muslims and Christians, Turks, Kurds and

Persians, would all together in the first instance also be drawn into

Russian rule by the Tsarist occupation of the Caucuses and would enjoy

all the benefits assumed to be available to Armenians. They would

thereafter again together and in harmony partake of their respective

independent national development within a wider Caucasian unity.

 

In such qualities of humanist universalism this story of Armenian

liberation tells truths about the lives of oppressed people

internationally. `Wounds of Armenia' is in addition a timely polemical

weapon against the contemporary epidemic of sectarian nationalism and

religious fundamentalism. Today, more than 150 years after its first

publication, in a vernacular now almost incomprehensible, `Wounds of

Armenia' remains instructive, illuminating and even inspiring. Dare to

meet the challenge of its remote vernacular. You will not regret it.

[Arpa]

　

According to some sources his Birth name was Khachatour Avetiqi Abovian., meaning that his father’s nam was Avetiq.

What was their family name before it was russified to ABOV. Abrahamian?

http://www.yerakouyn.com/wp-content/uploads/2013/10/խաչատուր-Աբովեան1.jpg

Portrait by Ludwig Von Maydell

http://www.yerakouyn.com/wp-content/uploads/2013/10/խաչատուր-Աբովեան1.jpg

http://apricotgroup.eu/wp-content/gallery/sample/abovyan-street-yerevan-armenia1152_13261909026-tpfil02aw-9947.jpg

http://apricotgroup.eu/wp-content/gallery/sample/abovyan-street-yerevan-armenia1152_13261909026-tpfil02aw-9947.jpg

http://en.wikipedia.org/wiki/Abovyan_Street

http://www.yerakouyn.com/?p=40946

 

Խաչատուր Աբովեան (ծն.՝ 15 Հոկտեմբեր, 1809-ին – անհետացած՝ 2 Ապրիլ 1848-ին) հայ ականաւոր գրող եւ արեւելահայ աշխարհաբար գրականութեան հիմնադիրն է:

Ծնած է Երեւանի մօտ գտնուող Քանաքեռ գիւղը 1809-ին: Զաւակը եղած է նահապետական նշանաւոր ընտանիքի մը: Անոր պապի` Աբովի հռչակը երկար ապրած է համագիւղացիներու մէջ, իսկ անոր առատաձեռնութեան մասին հպարտութեամբ խօսած է ինքը` վիպասանը: Գրողին օրօք, սակայն, Աբովենց տան նախկին հարստութեան հետքը անգամ չէ մնացած:

Կենսագրութիւն

Աբովեան մինչեւ տասը տարեկանը կը մնայ իր գիւղին մէջ, որմէ ետք ծնողները 1814-ին կը տանին զինք էջմիածին եւ կը յանձնեն իրենց ընտանիքի բարեկամ Եփրեմ Կաթողիկոսին: էջմիածնի մէջ Անտոն Եպիսկոպոսի մօտ վեց տարի սորվելէ ետք կ’երթայ Թիֆլիս` ուսումը շարունակելու յայտնի հայկաբան Պօղոս վարդապետի մօտ:
1823 թուին կը մտնէ Ներսիսեան դպրոցը, Ստեփանոս Նազարեանի եւ քանի մը ուրիշներու հետ կը դառնայ այդ նորաբաց դպրոցին առաջին շրջանաւարտներէն մէկը: Երեք տարի այդ դպրոցին մէջ յայտնի բանաստեղծ Յարութիւն Ալամտարեանի (դպրոցի տեսուչը) շունչին տակ սորվելէն ետք` 1826-ին, կը վերադառնայ հայրենիք: Նոյն թուականին ան կ’անցնի Էջմիածին:

Էջմիածինի մէջ կը կարգուի սարկաւագ եւ թարգման` ռուս եւ եւրոպացի ճանապարհորդներու համար, որոնք կու գային գիտական զանազան

(կը գտնուի Էսթոնիոյ մէջ) համալսարանի փրոֆէսոր` Ֆրիտրիկ Պարրոտը` խումբ մը գիտնականներով` Արարատի գագաթը բարձրանալու համար: Փրոֆէսորի խնդրանքով կաթողիկոսը թոյլ կու տայ Աբովեանին մասնակցելու այդ գիտական արշավախումբին` իբրեւ տեղական հանգամանքներուն ծանօթ անձնաւորութիւն մը:

Մահը

1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի հետեւանքով սկսաւ հայերու զանգուածային արտագաղթը, եւ շուրջ 90 հազար հայեր հարկադրուած լքեցին իրենց հայրենիքը: Այդ ժամանակի ցարական պաշտօնատարներու հակահայկական քաղաքականութիւնը չէր կրնար ազատամիտ Աբովեանի վրայ իր բացասական ազդեցութիւնը չունենալ: Շատ կարեւոր է, թէ պատմական այդ ժամանակաշրջանին ինչպէս կը ձեւաւորէին Աբովեանի հասարակական-քաղաքական հայեացքները: Ռուսաստանի նկատմամբ խանդավառ վերաբերմունք ունեցող Աբովեանի մօտ /«Օրհնուի էն սհաթը…»/ յառաջացան գաղափարական շրջադարձի բոլոր նախադրեալները` ձախողեցան դպրոց ստեղծելու իր ծրագիրները եւ, ընդհանրապէս, չիրականացան սեփական պետականութիւնը վերականգնելու հայ ժողովուրդի բոլոր ձգտումները: Այս ամէնուն հետեւանքով մեծ լուսաւորիչի առեղծուածային անյայտացումն էր, որուն ստոյգ մանրամասնութիւնները առ այսօր թաղուած են թանձր խաւարի մէջ:

Ա.Բակունցի տեսակէտով, Աբովեանը 1848-ին գացած է Եւրոպական յեղափոխութիւններուն մասնակցելու:

Ակադեմիկոս Աշոտ Յովհաննիսեան կը կարծէր, որ ան ինքնասպանութիւն գործած է:

Պատմական գիտութիւններու թեկնածու Վ. Աւետեան համոզուած է, որ Աբովեան սպաննուած է իր պարտապան թուրքերու ձեռքով:

Այս բազմաթիւ տարբերակներէն մէկն ալ Աբովեանի Սիպիր աքսորուելու վարկածն է, որ կը պնդէր պատմաբան Վ. Ղազարեան: Առկայ է նաեւ փաստաթուղթ մը լուսաւորիչի աքսորուած ըլլալուն վերաբերեալ` յիշեցնելով, որ նման վկայութիւն կայ նաեւ մեծ բանաստեղծ Աւ. Իսահակեանի մօտ:

1927-ին Վիեննայի մէջ տպագրուած «Հանդէս ամսօրեայ»-ին մէջ «Խաչատուր Աբովեանի գերեզմանը Ախոտսկի մէջ» յօդուածին մէջ Ռուբէն վարդապետ Մանասեան կը պատմէ, որ կովկասահայ Սարգիս Գրձիլեանը, որը հայ համայնքներու մէջ ճանչցուած եւ երեւելի անձ էր, Խ. Աբովեանի գերեզմանին մասին վկայած է հետեւեալը. իբր Ծերուն անունով մարդ մը, որ աքսորուած եղած է Սախալին եւ տիրապետած է լուսանկարչական արուեստին, իրեն նուիրած է շարք մը լուսանկարներ, որոնց մէջ եղած է նաեւ Աբովեանի գերեզմանին լուսանկարը: Այդ մասին անոր յայտնած է ռուս մը` ըսելով. «Դուն հա՞յ ես, ահա այստեղ թաղուած է հայ Խաչատուր Աբովեան, որ աքսորուած էր այստեղ»:

Խ. Աբովեանի Սիպիր աքսորուելու հաւանականութեան մասին մէկ այլ փաստ կը բերէ Ս. Էջմիածնի ճեմարանի վաստակաւոր ուսուցիչ Ստեփան Կանայանց: Ան կը պատմէ, որ Գերմանիոյ մէջ, իր ուսումնառութեան տարիներուն, Աստրախանի** իր ընկերոջմէ 1883-ին ստացած է նամակ մը, որ կը յայտնէր, որ ռուս նշանաւոր գրող եւ հրապարակախօս Ն. Չերնիշեւսկին Աստրախանի մէջ հայերուն պատմած է, թէ ինք Սիպիրի մէջ աքսորուած ժամանակ տեսած է հայ Խաչատուր Աբովեանը:

** Where is Astrakhan?

http://en.wikipedia.org/wiki/Astrakhan

 

[Arpa]

I had been looking for this for along time for both words and music, to no avail. I still don’t know who the poet and the composer are.

http://www.youtube.com/watch?v=zLpcpaephCc

 

Խաչատուր Աբովեան

 

Հայաստանի վէրքի երգիչ,
Լուսապայծառ Աբովեան,
Խօսում ես մեր սրտի խորքից
Մեզ հետ ես դու յաւիտեան:

Քո սեւ դարում, դու ազգերի
Եղբայրութիւն տենչացիր,
Ազատութեան վառ երգերի
Ոսկի սերմեր ցանեցիր:

Դու փրկարար քո մեծ ազգին,
Փառքի երգեր ձօնեցիր,
Նրա խիզախ, հզօր հոգին
Անհուն սիրով սիրեցիր:

Երանի թէ մի օր յանկարծ
Քանաքեռից իջնէիր,
Եւ քո սիրած Նորքում կանգնած
Երեւանին նայէիր:

Արեւազարդ զուարթ Նորքից
Գայիր մեր մեծ խնջոյքին,
Եւ քեզ տանջող քո հին վէրքից
Յաւէտ բուժուէր քո հոգին:

Ժողովրդի զաւակն ես դու,
Կորած անյայտ, անդամբան,
Բայց միշտ կ՚ապրես դու մեր սրտում,
Մեր մեծ, անմահ Աբովեան