MosJan

Շուրիշկանի Ավետարան՝ դարերից ճառագող լույսը Մատենադարանի թանգարանային շենքի հատուկ ցուցափեղկի մեջ պահվում է հայ միջնադարյան հռչակավոր ձեռագրերից մեկը: Ցուցափեղկի մակագրության վրա կարդում եմ. «Գրչութեան տեղ՝ Ասպիսնակ գիւղ Քաջբերունի գաւառի: Ժամանակ՝ ՋԽԷ.-1498 թ. Գրիչ և Ծաղկո՞ղ՝ Բարսեղ քահանայ: Ստացող՝ Թուրուանդա (կին)»: Շուրիշկանի Ավետարանն է: Դարեր շարունակ նա վերապրել է մեր ժողովրդին պատուհասած արհավիրքները և, աստվածային հրաշքով հաղթահարելով բոլոր փորձությունները, դարձել է հոգևոր պատվար բազում սերունդների համար: Եղել է հույս՝ ծանր հիվանդություններից բժշկվելու և նվիրական իղձերի իրականացման համար: Ավետարանի հետ հաղորդակցվելու և նրանից զորություն ստանալու համար նրա «ոտքն» են եկել աշխարհի չորս ծագերից: Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի Մայր ցուցակի և ձեռագրագիտության բաժնի վարիչ, գլխավոր ավանդապահ Գևորգ Տեր-Վարդանյանը օրերս հրատարակել է իր նոր գիտական մենագրությունը՝ «Շուրիշկանի Աւետարանը»: Նա պատմության ծալքերից վեր է հանել բազմաթիվ նոր փաստեր, որոնք ամրագրում են Շուրիշկանի Ավետարանի տեղն ու դերը հայ միջնադարյան մշակույթի գանձարանում: -Գրքի պաշտամունքը՝ որպես որևէ առարկա պաշտելու երևույթ, մեր ժողովրդի մեջ ծագել է վաղնջական ժամանակներից, այսինքն՝ հեթանոսական հավատալիքներից մի տեսակ վերապրուկ կամ այլափոխություն է, որ քրիստոնեության ընդունումից ի վեր դսևորվել է հատկապես նրա ուսմունքի հիմնական գրքի՝ Ավետարանի տարբեր ձեռագիր օրինակներ պաշտելու ձևով: Սրբի կամ սրբության համբավ ստացած ավետարաններն ունենում էին նաև հատուկ անուններ՝ ի պատիվ իրենց հովանավոր կանգնած սրբի, նաև՝ պահպանման վանքի, քաղաքի կամ գյուղի անուններով, երբեմն՝ արտաքին հատկանիշների, հատկապես կազմի կամ լուսանցակողերի գույնի և այլնի համեմատ: Հայաստանի տարբեր մասերում և զանազան բնակավայրերում եղել են Շեկ, Կարմիր, Թուխ Մանուկ, Ծեր Ավետարաններ, որոնց ժողովուրդը որևէ ցավից, փորձանքից ազատվելու համար դարեր շարունակ նպատակադիր ուխտի է գնացել ճիշտ այնպես, ինչպես հարյուրավոր ու հազարավոր կիլոմետրերով հեռու տեղից ուխտի էին գնում նշանավոր սրբատեղիներ՝ Ս. Էջմիածին, Մշո Ս. Կարապետ, Ս. Երուսաղեմ, Հռոմ և այլն: Այսպիսի համբավ ունի նաև իմ գրքի «հերոսը»`«Պապ», «Կարմիր», «Սուրբ Բարսեղ Կեսարացի» անունով հայտնի Ավետարանը, որ գրվել է մեր օրերից շուրջ 520 տարի առաջ, ապա շուրջ երեքուկես դար պահպանվել է Պարսկաստանի Փերիա գավառի Շուրիշկան գյուղում և դարեր շարունակ նույն Պարսկաստանի և Հնդկաստանի հայաբնակ վայրերից իր «ոտքն» է բերել հավատացյալ ուխտավորների և խնդրամատույց մարդկանց մեծ բազմություններ,- ասում է պարոն Գևորգ Տեր-Վարդանյանը և ընդգծում. -1968-1975 թթ. Փերիայի հայությունը հայրենադաձվեց Հայաստան. այս՝ Փերիայի, Չարմահալի և Բուրվարի գավառների բոլոր հայկական գյուղերում կային ձեռագիր գրքեր (մեզ հայտնի է 140 միավոր): Ներգաղթի ընթացքում գյուղերի եկեղեցական խորհուրդները և անհատներն իրենց պատկանող եկեղեցական և մասնավոր ձեռագրերի մի մասը նվիրեցին Երևանի Մաշտոցյան Մատենադարանին, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Կաթողիկոսարանի և Նոր Ջուղայի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի մատենադարաններին, ձեռագրերի որոշ մասն էլ շարունակում է մնալ իրենց տերերի ժառանգների մոտ, իսկ մի այլ մասի գտնվելու ներկա վայրերն անհայտ են: 1973 թվականին հռչակավոր Շուրիշկանի Ավետարանը իր տերերի հետ եկավ Հայաստան և վերջնական հանգրվանը գտավ Մատենադարանում: Եվ այդ պահից ի վեր ուխտավորների հոսքը ձգվում է դեպի այստեղ: «Պապ» Ավետարանին ուխտի են գալիս աշխարհի չորս ծագերից՝ ԱՄՆ, Եվրոպա, Ավստրալիա, Իրան, Կանադա... Եվ, գնահատելով ժողովրդի ջերմեռանդ հավատը, լուսահոգի Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Աշճյանը 2002 թ. կազմակերպեց գեղեցիկ ու սրտառուչ ուխտագնացություն: Սուրբ Սարգսի տոնին «Պապ» Ավետարանը Մատենադարանից տարվեց Մուղնի գյուղի Սուրբ Գևորգ վանք-եկեղեցի: Հնավանդ սովորության համաձայն նրա «ոտքի» տակ մատաղներ արվեցին, որից հետո սկսվեց եկեղեցական արարողությունը, իսկ ուխտավորների հոսքը չէր դադարում: Ավանդույթը շարունակվեց նաև հետագա տարիներին, միայն եղանակի հարմարության նկատառումով ուխտագնացության օրը սահմանվեց Կրկնազատկի՝ Ս. Հարության տոնին հաջորդող առաջին կիրակի օրը: Այդպես է մինչ օրս: Գևորգ Տեր-Վարդանյանը նկատում է, որ Շուրիշկանի Ավետարանի հանդեպ ժողովրդի պաշտամունքը շատ զորեղ է մեր հավաքական գիտակցության մեջ և վկայակոչում մի ուշագրավ փաստ. -2002 թ. փետրվարից մինչև 2003 թ. ապրիլի վերջ՝ մեկ տարուց ավելի Մատենադարանի շենքը հիմնովին նորոգվում էր. դռները փակ էին թե՛ ուսումնասիրողների, թե՛ զբոսաշրջիկների համար: Հնարավորության դեպքում բաց էին բացառապես Շուրիշկանի Ավետարանի ուխտավորների համար. ոչ աշխատանքային այս պայմաններում անգամ գալիս էին Ավետարանի «ոտքը» և կատարում իրենց ուխտը,- հիշում նա: Շուրիշկանի Ավետարանի շուրջ հյուսված լեգենդների և ավանդազրույցների շարքում առանձնանում է մի հավատացյալ և խոնարհ հայուհու կերպար՝ Թուրվանդա անունով մի կին, որը իր դժբախտությունների մեջ անգամ չհեռացավ Քրիստոսից: Եվ ի հիշատակ իր վաղամեռիկ ամուսնու, զավակների և փեսայի՝ պատվիրեց «Պապ» Ավետարանը՝ որպես մխիթարանք իր խոցված սրտի. -Շուրիշկանի Ավետարանը ստեղծվել է խիստ անհանգիստ ու ծանր ժամանակներում. թուրք, պարսիկ և քուրդ զանազան ցեղեր, ցեղախմբեր, նրանց սուլթանները, խաներն ու բեկերը միմյանց դեմ պատերազմներ էին մղում: Ավետարանի հիշատակարանը պատմական մեծ արժեք ունի, որովհետև բավականին մանրամասներ է հաղորդում իր ստեղծման միջավայրի, պատվիրատու Թուրվանդայի և նրա ընտանիքի անդամների մասին, ուստի գրքում ամբողջապես ներկայացրել եմ գրիչ Բարսեղ քահանայի հիշատակարանը՝ գրաբար և աշխարհաբար տարբերակներով,- ասում է վաստակաշատ մատենադարանցին: «Եւ բազում տանջանաւք չարչարէին զքրիսոնեայս՝ կախէին եւ ծեծէին եւ ի բանտ արկեալ, պահէին յերկաթս՝ մինչև տային զհարկս»,- կարդում եմ գրքում տեղ գտած հիշատակարանում, և, ասես, Շուրիշկանի Ավետարանը վեր է հառնում որպես ժողովրդի ծանր ճակատագրի կենդանի վկա: -Ձեռագրերն ուսումնասիրելով և նրանց հիշատակարաններն ընթերցելով՝ դարերի մեջ նրանց հետ ճամփորդելու զգացողությունն եմ ապրում: Ձեռագիր մատյանների մասին կարևոր տեղեկություններ իմանալը և նրանց արժեքը բացահայտելը ստեղծագործական հաճույք է ինձ համար,- ասում է գիտնականը: - Մեզ շրջապատող և մեր հաշվին ապրող ցեղերը միշտ էլ իմացել են, որ մեր հավատի գրքերը թանկ են մեզ համար,- շարունակում է նա: - Եվ իրենց կողոպուտների ծրագրի մեջ մտնում էր նաև եկեղեցական անոթների, գրքերի կողոպուտը: Որոշ ժամանակ անց նրանք մի որևէ տեղ վաճառքի էին հանում մեր մշակույթի գանձերը՝ համոզված լինելով, որ հայերն իրենց սրբությունների համար մեծ փրկագին կվճարեն: Նման ճակատագրի է արժանացել նաև Շուրիշկանի Ավետարանը: Եվ մեր նախնիները միշտ անձնազոհ կերպով փրկել են ձեռագրերը օտար զավթիչներից: Հենց դա է մեր պապերի հավատի ուժը: Ասում են՝ անգամ պարսիկներն են իրենց խոսքը հաստատելու համար վկայակոչել Շուրիշկանի Ավետարանը... Ես դա ևս հավատով եմ բացատրում: Ինքս եմ ականատես եղել, թե ինչպես մի պարսիկ տարիներ շարունակ գալիս էր Մատենադարան՝ Շուրիշկանի Ավետարանին ուխտի: Լինելով մահմեդական՝ երկրպագում էր քրիստոնեական սրբությանը: Դա խոսում է մեր քրիստոնեական մշակույթի հզորության մասին: Եվ սա միակ օրինակը չէ. 1877 թ. «Արարատ» պարբերականը հրապարակել է ականատես Յ. Մ. Բժշկյանցի` Փերիայում ապրող վրացիներից լսած պատմությունը, որ «Շըրշկան անուամբ մի հայու գեղ կայ անդ նորանց գիւղօրէից մօտ, ուր մի ձեռագիր Աւետարան կայ հայերէն, որուն այն կողմի թուրքերն անգամ ուխտ կգնան, այս վրացիք էլ պատմեցին, թէ մեզ մի հանդիսաւոր օր ունիմք, այն օրն բոլոր արք ու կանայք հանդիսաւոր զարդարուած կգնան անդ՝ Աւետարանին ուխտ...»: Գևորգ Տեր-Վարդանյանը իր այս ուսումնասիրություններն ի մի բերելով, գիտական շրջանառության մեջ է դրել բազմաթիվ արժեքավոր փաստեր, որոնք մեզ են հասել պատմական տարբեր ժամանակներից՝ դեռևս 1794 թ. Նոր Ջուղայում ստեղծված մի արժեքավոր վկայագիր, 1858 թ. Հարություն Տեր-Հովնանյանի նկարագրությունները և արդեն մեր օրերում ապրած նորջուղայեցի ականավոր հայագետ Լևոն Մինասյանի կատարած ուսումնասիրությունները: Եվ Շուրիշկանի Ավետարանին նվիրված առանձին գիրք գրելու նպատակը եղել է նոր սերնդին ձեռագրի մասին լիարժեք տեղեկություններ փոխանցելը և այդ կերպ քրիստոնեական հավատի ամրապնդումը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նրան վերագրվող շատ լեգենդներ ամենևին էլ զուրկ չեն իրական հիմքերից: -1858թ. Հարություն Տեր-Հովնանյանը նկարագրել է այդ ավանդազրույցներից մեկը. «Նրա մասին պատմում են, թէ մի ժամանակ խռովութիւն է եղել, եւ աւարառուները գալով՝ կամեցել են կողոպտել Շըրշկան գիւղը, այդ Աւետարանը պահողներն այն գցել են նոյն գիւղին մօտ մի աղբիւրի մէջ, այն թաղելով աւազի մէջ, եւ իրենք խոյս տալով փախել են այնտեղից. ժամանակ անց՝ խռովութեան խաղաղելուց յետո, Աւետարանի ժառանգորդները վերադառնալով՝ այն հանել են այն աղբիւրից, եւ այն գտել են չթրջուած եւ առանց որեւէ վնասի կամ եղծման...»: Եվ արդեն մեր օրերում ավելի ճշմարիտ է հնչում Ավետարանը Մատենադարանին նվիրող Մատթեոս Ծառուկյանի հաղորդածը: Նա վկայել է, որ Ավետարանը պահվել է հողի տակ և նրա մոտ ուռենու ճյուղ են տնկել: 7-8 օր հետո, երբ գյուղը խաղաղվել է, նրանք վերադառնալով հանել են Սուրբ Ավետարանը և նկատել են, որ նրա տեղը խոնավացել է, իսկ գրքի ծայրերը դեղնել են: Մի քանի օր հետո այնտեղ աղբյուր է գոյացել: Ներկայումս էլ գոյություն ունեն այդ ուռենին և աղբյուրը: Իսկ այդ վայրը համարվում է սրբատեղի և Ավետարանի աղբյուր: Մի խոսքով, ավազոտ հողի մեջ մի քանի օր գտնվելու հետևանքով մի քանի թերթի (մոտ 7) արտաքին եզրերը մի փոքր խոնավություն են տեսել և թեթևակի գունափոխվել` դեղնել են,- ասում է Գևորգ Տեր-Վարդանյանը: -Շուրիշկանի Ավետարանի նման ձեռագրերը վկայում են, որ, իսկապես Աստծո զորությունը կա մեր երկրում: Եվ մենք իրավունք չունենք չլուծելու մեր հոգևոր դաշտում առկա խնդիրները: Ի՞նչ ճանապարհ եք տեսնում՝ հոգեպես նորոգվելու և մեր ժառանգությանը արժանի հետնորդներ լինելու համար,- հարցնում եմ: -Ամեն մարդ իր տեղում պետք է անի այն, ինչի համար կոչված է, ապրի քրիստոնեական սկզբունքներով: Այդ դեպքում մենք խնդիր չենք ունենա և կվերագտնենք մեր երբեմնի բարձր նկարագիրը,- համոզված է նա: Գիտնականի այս խոսքերը հնչում են որպես պատգամ: Եվ թող որ Շուրիշկանի Ավետարանի՝ դարերից ճառագող լույսն ու զորությունը մեր ժողովրդի առջև բացեն պայծառ ապագայի դռները, և մենք շարունակենք անխափան երթը դարերում՝ մեր ձեռագիր մատյաններով ու մեր հազարամյակների պատմությամբ... Հասմիկ ՊՈՂՈՍՅԱՆ Սկզբնաղբյուրը՝ «Շողակն Արարատյան» երկշաբաթաթերթ https://www.qahana.am/post/1679

Շուրիշկանի Ավետարան Gospel of Shurishkan - Bible of Sharishkan History It was written in 1498 in Aspisnak village, Kajberunik province of Van (322 sheets, 18 x 13 cm), pen: priest Barsegh [1] , commissioned by prince Turvanda. The Gospel is illustrated with 3 portraits ( Matthew , Mark and John and Prochorus), with border decorations, half-table-name pages. The cover is made of leather-bound cardboard with a silver bas-relief mirror, the lining is made of paper and silk. In 1603-1604, the family of Ter Grigor, one of the forcibly displaced by Shah Abbas, moved the Gospel to Shurishkan village (hence the name) in Peria province of Persia, St. Barsegh Kesaratsi Monastery, where it remained for 370 years [2] . In 1971, the heirs of the Gospel, Nerses and Matevos Tsarukyan, repatriated and presented "Shurshkan's Gospel" to Matenadaran (hand. № 10599). Every year since 2002, on the Sunday following Holy Easter, "Gospel of Shurishkan" is taken from Matenadaran to Saint Gevorg Church in Mughnu , so that the pilgrims can communicate with the miraculous power of the Gospel [ Gospel of Shurishkan Type: handwriting date 1498 Item: parchment For 10599 Collection Matenadaran Location: Yerevan

Ավետարանի զորությունը հայտնի էր նույնիսկ օտարներին: Երբ պարսիկները գիշերով փորձել են թալանել եկեղեցին, տեսիլք են ունեցել, վախեցել ու փախել: «Սուրբ գրքի հանդեպ հավատը սերնդե սերունդ փոխանցվել է եւ այսօր հասել նոր սերնդին: Սփյուռքի հայերի միակ հենարանը հավատքը, մեր կրոնը եւ մեր Ավետարանն է եղել, որ մեզ պաշտպանել է: Եվ հենց սանգիբարանցիների հավատը եւ ավանդույթները պահպանելու համար Սանգիբարանի Ավետարանը արդեն մի քանի տարի Մատենադարանից դուրս է բերվում ու Շողակաթ վանք տարվում»,- Մեդիամաքսի հետ զրույցում ասաց Տեր Իգնատիոս վարդապետ Մալխասյանը՝ Ավետարանի ուխտի օրը կազմակերպող հոգեւորականներից մեկը: Ավետարանը Սանգիբարան գյուղում է հայտնվել 1603-1604թթ. պարսկա-թուրքական պատերազմի ընթացքում Սեֆյան հարստության 5-րդ արքա Շահ-Աբբասի նախաձեռնած շուրջ 500 հազար հայերի տեղահանության հետեւանքով։ Պարսկաստանում հայտնված տեղահան հայությունը բնակություն է հաստատել Սպահան նահանգի Փերիա գավառում՝ հիմնելով 24 հայաբնակ գյուղ, այդ թվում՝ Սանգիբարանը։ Հանգրվանելով նշված գյուղում` Ավետարանը օտարության մեջ գտնվող հայ մարդու համար դարձել է հայրենիքի եւ Սուրբ Էջմիածնի հետ կապող կամուրջ: Մինչ այսօր էլ հավատացյալներն ուխտի են գնում Մատենադարան Ավետարանին՝ իրենց խնդրանքի իրականացման հանդեպ վստահությամբ եւ հավատով: https://mediamax.am/am/news/society/13857

Անկյուններում եւ եզերքին 12 ձուլածո 6-թեւյան հրեշտակ կամ Սերովբեներ են, աղավնիների եւ 16 այլ զարդաձեւերի պատկերներ: Կազմը եւս արժեքավոր է: Արժեքավոր են նաեւ հիշատակարանները, որոնք, ցավոք, թվական չունեն: Հետագա հիշատակարաններ կան՝ 1259 թվականի երեք հիշատակարան, դրանից անմիջապես հետո՝ եւս 4 հիշատակարան՝ տարբեր ժամանակների ուխտավորների, այցելուների նշումներ են: .

1972 թ-ին Պարսկաստանի հայաշատ Սանգիբարան գյուղը դատարկվեց. բնակչությունը հաստատվեց Հայաստանում՝ բերելով գյուղի սուրբ Հովհաննես եկեղեցու բոլոր սրբությունները՝ այդ թվում նաեւ սուրբ Ավետարանը, որն ավելի քան 400 տարի պահվել է Սանգիբարանի եկեղեցում եւ հենց այդ պատճառով կոչվել նաեւ Հովհաննեսի կամ Սանգիբարանի Ավետարան: Այն համարվում է խնդրակատար Ավետարան եւ մինչ օրս էլ հայտնի է իր հրաշագործ զորությամբ: Ամեն կիրակի սանգիբարանցիները հավաքվում են սուրբ Շողակաթ եկեղեցում պատարագի եւ հիշում ու պահպանում սերնդե սերունդ փոխանցվող ավանդույթները եւ վկայում իրենց տեսած կամ հիշում մեծերից լսած Սուրբ գրքի հետ կապված հրաշագործ պատմություններ: Ինչպես սանգիբարանցիներն են պատմում, Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու բակում հավաքվում էին տարբեր խնդիրներ, հիվանդություններ ունեցող մարդիկ. մեկ շաբաթ անց փրկված էին… Սանգիբարանի Ավետարանը 12-րդ դարի ձեռագիր է, որն արժեքավոր է ձեռագրական եւ բնագրական հատկանիշներով: Գրիչները երկուսն են՝ Պետրոս եւ Գրիգոր, ստացող՝ Դավիթ քահանա: Բաղկացած է 314 թերթից: Կազմը 19-րդ դարում պատրաստված արծաթե կրկնակազմ է: Կենտրոնում 16X13սմ չափսի զարդարուն շրջանակ ունի, մեջը 13x9սմ չափսի ոճավոր խաչ, թեւերին՝ 4 ուղղանկյուն կարմիր եւ կենտրոնում՝ մեկ կլոր կանաչ ապակե ակ:

Գիրքը գանձ համարելու մոտեցումը հայության շրջանում դարերի դրսեւորում ունի եւ հատկապես ցայտուն է դարձել տեղահանությունների ու Ցեղասպանության ընթացքում։ Գիրքը՝ առավելաբար Ավետարանն ու Նարեկը կյանքի գնով փրկելու փաստական պատմությունները հաշվվում են ոչ թե մեկ-երկուսով, այլ տասնյակներով։ Թերեւս բոլոր հրաշագործ կամ խնդրակատար Ավետարանները անցել են փրկության այդ ուղին եւ ավելի զորացել ու երկյուղածության մղել ոչ միայն հավատավոր հայությանը, այլեւ այլադավան օտարերկրացիներին։ Նմանօրինակ մի քանի Ավետարանների պատմությունը կներկայացնենք Մեդիամաքսի նոր շարքում։ Շարքի առաջին հոդվածը կարդացեք այստեղ: Պարսկաստանի Փերիա գավառի երկու գյուղերի՝ Շուրիշկանի եւ Սանգիբարանի եկեղեցիների զանգերը այսօր էլ Էջմիածնի Շողակաթ եկեղեցու զանգակատնից են ազդարարում իրենց զորությունն ու խաղաղությամբ լցնում մարդկանց հոգիները՝ ոչ միայն Պարսկաստանից հայրենադարձված ու Էջմիածնում հաստատվածներին, այլեւ բոլոր նրանց, ովքեր հավատում են բարձրյալին:

Սանգիբարանի Ավետարանը Ս. Շողակաթ վանք բերվեց Ս. Հովհաննես Մկրտչի և Հոբ Արդարի հիշատակության տոնին

https://www.putnampit.com/yettem_html.html A WARM WIND THROUGH YETTEM An Eighty-year Anthology By CHARLES DAVIDIAN

https://en.wikipedia.org/wiki/Yettem,_California Yettem, California Yettem is a census-designated place (CDP) in Tulare County, California.[2] Yettem is located on California State Route 201 11 miles (18 km) north of Visalia. Yettem has a post office with ZIP code 93670.[3] Yettem sits at an elevation of 348 feet (106 m).[2] The 2010 United States census reported Yettem's population was 211. Yettem's name was Lovell until Hagop Hamalian, the town storekeeper and postmaster, along with Ezekiel Kendigian and Devlat Agha Moorsalian submitted Armenia, Ararat, and Yettem as suggestions for a name change for the town to the Post Office Department, which chose Yettem.[4] Yettem is how Western Armenians pronounce the Armenian word for Eden. Although most of the Armenian population has moved away, there is still an active St. Mary's Armenian Church in Yettem.[5] Geography According to the United States Census Bureau, the CDP covers an area of 0.2 square miles (0.4 km2), all of it land. Demographics The 2010 United States Census[6] reported that Yettem had a population of 211. The population density was 1,374.7 inhabitants per square mile (530.8/km2). The racial makeup of Yettem was 48 (22.7%) White, 5 (2.4%) African American, 0 (0.0%) Native American, 0 (0.0%) Asian, 0 (0.0%) Pacific Islander, 148 (70.1%) from other races, and 10 (4.7%) from two or more races. Hispanic or Latino of any race were 199 persons (94.3%). The Census reported that 211 people (100% of the population) lived in households, 0 (0%) lived in non-institutionalized group quarters, and 0 (0%) were institutionalized. There were 51 households, out of which 35 (68.6%) had children under the age of 18 living in them, 32 (62.7%) were opposite-sex married couples living together, 7 (13.7%) had a female householder with no husband present, 6 (11.8%) had a male householder with no wife present. There were 4 (7.8%) unmarried opposite-sex partnerships, and 0 (0%) same-sex married couples or partnerships. 5 households (9.8%) were made up of individuals, and 4 (7.8%) had someone living alone who was 65 years of age or older. The average household size was 4.14. There were 45 families (88.2% of all households); the average family size was 4.38. The population was spread out, with 78 people (37.0%) under the age of 18, 36 people (17.1%) aged 18 to 24, 55 people (26.1%) aged 25 to 44, 32 people (15.2%) aged 45 to 64, and 10 people (4.7%) who were 65 years of age or older. The median age was 23.8 years. For every 100 females, there were 119.8 males. For every 100 females age 18 and over, there were 121.7 males. There were 62 housing units at an average density of 403.9 per square mile (155.9/km2), of which 13 (25.5%) were owner-occupied, and 38 (74.5%) were occupied by renters. The homeowner vacancy rate was 23.5%; the rental vacancy rate was 11.6%. 43 people (20.4% of the population) lived in owner-occupied housing units and 168 people (79.6%) lived in rental housing units.

Yettem School, in Tulare County, CA, was built in 1912. It served a rural population https://archive.org/details/cvicl_000954

https://hetq.am/en/article/2626 Seda Gbranian-Melkonian The year was 1890. Reverends Haroutioun Jenanyan, Nazareth Spenchian and Gebriel Baghdoyan set foot in California's San Joaquin Valley. They had left their beautiful homeland Armenia behind. They gazed at the Sierra Nevada mountains and the memory of their homeland filled their souls. The three men were in search of a new home. It took them almost eleven years to understand that the one place in all America that came closest to resembling their homeland in Armenia was the San Joaquin Valley. In 1901 Reverend Jenanyan purchased land there and named the place Yettem, which means Eden. New comers from the old country purchased small lots from Jenanyan and made it their new home. With new Armenians arriving from the region of Cilicia, a community of farmers was formed, who belonged to the Armenian Presbyterian and the Armenian Apostolic churches. The Armenian Presbyterians had their worship in small school building. In 1903 the Armenian Apostolic church had its first worship service on Pentecost Sunday at the same school building. After the worship of the Presbyterians, in the afternoon, the Apostolic liturgy took place. Also in 1903 the name Yettem was officially adopted. This was going to be the only place in the United States of America with a pure Armenian name. The new settlers, most of them villagers from the old country, cultivated the land growing fruits and vegetables. From 1904 to 1909 church services were held in the Yettem school building. In 1909 the first Parish Council Choir and Building Committees were organized and in May of that year, the cornerstones of a new church were blessed. In January 1911 construction had begun. The church was a modest wooden building with arched windows and a bell tower in front. It was built mainly by volunteers. Bishop Moushegh Seropian of Fresno travelled to Yettem and consecrated the new church in the name of St. Mary on July 3. One year later the Armenian school and Sunday school were established. In 1914 the first Ladies Society was founded in what was to become the Western Diocese and a year later a library was created. In 1922 the first parish priest arrived and since then there have been nine priests who have served at St. Mary's Armenian church. In 1920 the Yettem community numbered about five hundred people. However, the Great Depression forced many to leave their homes. Young people moved to Fresno and Los Angeles never to return. On June 12, 1945 the original church was destroyed by fire. In September, 1946 the foundation stones of a new church were blessed. It was built from red bricks using traditional Armenian church design with a dome and a bell tower. The architect was Laurence K. Cone (Condrajian). The new church was consecrated by Bishop Vartan Kasparian on November 16, 1947. In July, 1960 His Holiness Vazken I Supreme Patriach-Catholicos of All Armenians visited St. Mary parish of Yettem. Later His Holiness Karekin I and His Holliness Karekin II also visited St. Mary parish. Several other high ranking clergy and VIPs from Armenia and the Diaspora also have been the guests of St. Mary parish. Among these was the unique visitation of General Antranig, who participated in a fund raising event at Yettem in 1920. In mid seventies, with the help of the parish priest Father Vartan Kasparian, the future National Hero of Armenia Monte Melkonian frequently attended the Sunday school at St. Mary’s Church of Yettem. Currently there is only one Armenian family that has remained in Yettem since its creation. Every Sunday and during holidays parishioners from nearby towns, mostly from Visalia, come to the church, keeping their religion and Armenian traditions alive. Through youth programs the torch is carried from generation to generation, passing on the Armenian heritage. St. Mary's Armenian Apostolic Church gathers its children around it in a warm and loving embrace, like a caring and affectionate family.

https://glendalehistorical.org/yettem DISCOVERING EDEN: EARLY ARMENIAN IMMIGRATION TO CALIFORNIA Armenians migrated to California’s San Joaquin Valley as early as the 1880s. In 1901, three Armenians were walking southeast from Fresno when they came across a region at the foothills of the Sierra Mountains. They felt an inexplicable connection to the land and began singing songs of their homeland. They set up tents and founded the town of Yettem - “Garden of Eden” in Armenian. To this day, it is the only town with an Armenian name in the United States. Join TGHS Board Member Ani Mnatsakanyan as she shares stories of resilience and community strength as Armenians reconstruct their lives in a foreign land, while attempting to preserve their identity and memories of the homeland they were forced to leave behind.

EARLY ARMENIAN IMMIGRATION TO CALIFORNIA Armenians migrated to California’s San Joaquin Valley as early as the 1880s. In 1901, three Armenians were walking southeast from Fresno when they came across a region at the foothills of the Sierra Mountains. They felt an inexplicable connection to the land and began singing songs of their homeland. They set up tents and founded the town of Yettem - “Garden of Eden” in Armenian. To this day, it is the only town with an Armenian name in the United States. Join TGHS Board Member Ani Mnatsakanyan as she shares stories of resilience and community strength as Armenians reconstruct their lives in a foreign land, while attempting to preserve their identity and memories of the homeland they were forced to leave behind.