Sarkis Torosyan

[Yervant1]

Սարգիս Թորոսեան.
Էնվէրից Պատուոգիր Ստացած Հայ Հերոսը, Որն Ըմբոստացաւ Օսմանեան Կայսրութեան Դէմ...

Անի Մարգարեան, Երեւան, Հայաստանի Հանրապետութիւն
 

http://www.ramgavar.org/images/stories/captain_torossian_in_constantinople_p.jpg

Գնդապետ Թորոսեան, Կ. Պոլիս, Յունիս 1915

«Չանաքկալէում մի հայ սպայ կար` Սարգիս Թորոսեան: Նա Կեսարիայից էր: Հրետանու հրամանատար էր: Հակառակորդի մի քանի նաւ էր խորտակել: Մարտերից մէկում ծանր վիրաւորուել էր: Էնվէր փաշայից պատուոգիր էր ստացել: Լէյտենանտ-ի կոչում ունէր, հասաւ մինչեւ մայոր: Արժանացել էր նաեւ օսմանեան բանակի շքանշանի»,- գրում է Թուրքական «Սաբահ» (Sabah) օրաթերթի սիւնակագիր Էնգին Արդըչը:

 

Վերջինս իր յօդուածում անդրադարձել է այն փաստին, որ թուրքերի կողմից այդքան փառաբանուող Չանաքկալէի (Դարդանէլի) յաղթական ճակատամարտում մասնակցութիւն են ունեցել նաեւ հայեր, յոյներ, արաբներ, եզդիներ: Յօդուածագիրն ընդգծում է, որ այն ժամանակ, երբ Սարգիս Թորոսեանը Չանաքկալէում մարտնչում էր Թուրքիայի համար, նոյն այդ օրերին` 1915թ. ամրան սկզբին, Կեսարիայում թուրքերը կոտորում էին նրա ծնողներին:
 

http://www.ramgavar.org/images/stories/sarkis_torosian_parents_and_sister_before_the_war_t.jpg

Սարգիս Թորոսեանի ծնողներն ու քոյրը, տեղահանուելուց առաջ

«Իթթիհաթ վէ Թերաքի» (Միութիւն եւ Առաջադիմութիւն) կուսակցութեան առաջին դէմքը Թորոսեանին պատուոգիր էր ուղարկում, «Իթթիհաթ վէ Թերաքի»-ի խուժանը նրա ընտանիքին էր կոտորում»,- նշում է յօդուածագիրը:

Այնուհետեւ յօդուածում պատմւում է, որ 1917թ. Սարգիսը վերադառնում տուն եւ ոչ մի կենդանի հարազատ չի գտնում: Նրանցից ոեւէ մէկին ողջ գտնելու յոյսով մեկնում է Սիրիա: Այնտեղ էլ գտնում է կոտորածից մազապուրծ եղած քրոջը: Նա ըմբոստանում է Օսմանեան կայսրութեան դէմ, 1918-ի գարնանը միանում արաբ ապստամբներին: Յետոյ Սարգիսը հալածեալ բազմաթիւ հայերի նման մեկնում եւ հաստատւում է Միացեալ Նահանգներում:

Սարգիս Թորոսեանի մասին պատմում են նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեանը վերաբերող բազմաթիւ կայքեր.

Կապիտան Սարգիս Թորոսեանը ծնուել է 1891թ. Էվերէկ քաղաքում, (հայաշատ բնակավայր Անգորայի նահանգի Կեսարիա գաւառում) աւարտել է տեղի հայկական թեմական դպրոցը: Սարգիսը զինուոր դառնալու մեծ ցանկութիւն ունէր: Սակայն Օսմանեան կայսրութիւնում մինչեւ 1908թ. սահմանադրութիւնը քրիստոնեաների համար զինուորական գործը խստիւ արգելուած էր: Դպրոցն աւարտելուց յետոյ Սարգիս Թորոսեանն ընդունւում է Ադրիանապոլսի Պետական Քոլէջը, որտեղ ընկերանում է Մուհարրէմ անունով արաբ մի ուսանողի հետ, ով օսմանեան բանակի փաշայի որդի էր: Սարգիսի եւ Մուհարրէմի ընկերութիւնը շուտով վերաճում է բարեկամութեան, որի արդիւնքում վերջինիս հայրը` ազդեցիկ փաշան, կազմակերպում է երկու տղաների ընդունելութիւնը ռազմական քոլէջ: Փաշայի պալատ մի քանի այցերից յետոյ` Սարգսի եւ Մուհարրէմի քրոջ` Ջամիլէի միջեւ սիրավէպ է սկսւում:

 

 

http://www.ramgavar.org/images/stories/certificate_from_ottoman_government_tocaptain_torossian_t.jpg

Օսմանեան կայսրութիւնից Սարգիս Թորոսեանին տրուած վկայագիր

 

Աւարտելով քոլէջը` 1914թ. Սարգիսն ստանում է հրետանային լէյտենանտ-ի կոչում եւ երեք ամսով գործուղւում Գերմանիա: Թուրքիայի` պատերազմի մէջ մտնելուց առաջ Սարգիսը նշանակւում է Էրթուղրուլ ֆորտ-ի հրամանատար, որը պաշտպանում էր Դարդանէլի մուտքը, իսկ Մուհարրէմը` Դարդանէլի պաշտպանական ամրութիւնների հրամանատար, գեներալ Ջեւադ փաշայի քարտուղար:
 

http://www.ramgavar.org/images/stories/captain_torossian_military_service_t.jpg

Գնդապետ Թորոսեանի զինուորական ծառայութեան ժամանակագրութիւնը

Կապիտան Սարգիս Թորոսեանն առաջինն էր, ով 1915 թ. սկզբին ոչնչացրեց բրիտանական ռազմանաւը Դարդանէլի (Չանաքկալէի) ճակատամարտում: Սարգիս Թորոսեանի հաւատարմութեամբ ու խիզախութեամբ հիացած Ջեւադ փաշան` վերջինիս ներկայացնում է Պատերազմի նախարար Էնվէր փաշային` ընդգծելով, որ կապիտան Թորոսեանի ղեկավարած ֆորտ-երը միակն էին, որոնց յաջողուեց ջրասոյզ անել հակառակորդի նաւերը:

Ընդունելութեան ընթացքում նախարար Էնվէր փաշան Սարգիս Թորոսեանին ներկայացնում է գերմանացի բարձրաստիճան սպաներ մարշալ Լիման ֆոն Սանդերսին եւ գեներալ Ֆոն դեր Գոլցին` որպէս «Դարդանէլի հայ հերոսի»: Հանդիպման ընթացքում Էնվէրն ու գերմանացի զինուորականները խորհրդակցում են Սարգիս Թորոսեանի հետ Չանաքկալէի ռազմաճակատում ստեղծուած ռազմական իրադրութեան եւ պաշարուած Կ.Պոլսում բրիտանացիների յաջողութեան հասնելու հնարաւարութիւնների մասին:

1915թ. Սեպտեմբերի 29-ի առաւօտեան Թորոսեանը հեռագիր է ստանում, որ Մուհարրէմը ծանր վիրաւորուել է Դարդանէլի համար մղած թէժ մարտերից մէկում եւ շտապում է տեսնել նրան: Մահից առաջ Մուհարրէմն ուշագրաւ բացայայտում է անում իր քրոջ` Ջամիլէի ինքնութեան մասին, որի վերաբերեալ Ս. Թորոսեանի գրքում գրուած են Մուհարրէմի հետեւեալ խօսքերը. «1896 թ. հայկական կոտորածի ժամանակ հայրս Մուշի մօտ տեղակայուած բանակային ստորաբաժանման հրամանատարն էր: Նոյնիսկ այդ ժամանակ նա շատ մտահոգ էր քրիստոնեաների նկատմամբ թուրքերի ունեցած վերաբերմունքից: Մի օր, անցնելով հայկական գիւղերից մէկի մօտով, հայրս տեսնում է հազիւ երկու տարեկան փոքրիկ մի աղջնակի, ով մոլորուած քայլում էր ամայացած փողոցներում: Նրա ծնողների մասին ոչ մի տեղեկութիւն չկարողանալով գտնել` խղճահարութիւնից դրդուած, հայրս իր հետ վերցրեց աղջկան ու տուն տարաւ: Ի վերջոյ, նա ընդունուեց մեր ընտանիքում: Մայրս, ընդդիմանալով աղջկայ ձախ ձեռքին արուած խաչի պատկերով դաջուածքին, թթուային լուծոյթով վերացրեց քրիստոնէական խորհրդանիշը` սպի թողնելով աղջկայ ձեռքին»:

http://www.ramgavar.org/images/stories/torossian_when_in_charge_of_6000_arabian_horsemen_in_damascus_t.jpg

Սարգիս Թորոսեանը, 6000-անոց արաբ հեծելազօրքի հրամանատար, Դամասկոս

1915թ. Յունիսից, երբ սկսուեց կայսրութեան հայ բնակչութեան տեղահանութիւնն ու կոտորածը, Սարգիս Թորոսեանի ծնողներն ու քոյրը եւս տեղահանուեցին ու տարուեցին Դէր Զօր: Էվերէկի կայմակամ (շրջանի ղեկավար) Զեքին, նախքան տեղահանելն, առաջարկել էր Թորոսեանի ծնողներին իսլամ ընդունել եւ իրենց փոքր դստերը կնութեան տալ իր զարմիկին: Սակայն առաջարկը մերժուել է: Թորոսեանը փորձում է իր ընտանիքի փրկութեան համար միջնորդութիւն հայցել թուրք բարձրաստիճան զինուորականներից, սակայն, փոխարէնը վերջիններս Թորոսեանին սպաննելու փորձ կատարեցին: Աւելի ուշ, թուրք սպաներից նա տեղեկանում է, որ Թալեաթ փաշան իր սիրուհիներից մէկի` Ֆահրիէ Հումանի օգնութեամբ ծրագրել էր թոյնել իրեն, իսկ մարմինը` ծովը նետել:

Որոշ ժամանակ անց` Թորոսեանը Պաղեստինում ենթարկւում է երկրորդ մահափորձին: Երիտթուրքերի հանդէպ ունեցած ատելութիւնը եւ ծնողների սպաննութիւնը ստիպում են Թորոսեանին միանալ արաբներին, որոնք Նուրի Եուսուֆի ղեկավարութեամբ գործում էին Դաշնակիցների հովանու ներքոյ: Իր խիզախութեան, ղեկավարելու բացառիկ ունակութեան եւ հմուտ հրամանատարութեան համար Թորոսեանն Անգլիայի ու Ֆրանսիայի կողմից արժանացել է բարձր պարգեւների: Թորոսեանն արժանացել է նաեւ Օսմանեան կայսրութեան եւ Գերմանիայի, Աւստրիայի, Բուլղարիայի ռազմական պարգեւներին:

Արաբական անապատներից մէկում Թորոսեանը գտնում է իր քրոջը` Պայծառին, ով իր ընտանիքի անդամներից միակ վերապրողն էր: Սակայն, շուտով ե՛ւ քոյրը, ե՛ւ Ջամիլէն մահանում են հիւանդութիւններից: Կիլիկիահայերի վերադարձից յետոյ Թորոսեանը մասնակցել է քեմալականների դէմ կազմակերպուած տեղական ինքնապաշտպանական մարտերին, որի անյաջող աւարտից յետոյ տեղափոխւում է ԱՄՆ` Փենսիլվանիա: 1927 թ. Բոստոնում Սարգիս Թորոսեանը հրատարակել է իր յուշերը` «Դարդանէլից Պաղեստին» վերնագրով: Հինգ ռազմաճակատներում ձեռք բերած փորձն ու իրազեկութիւնը հիմք են հանդիսանում կապիտան Թորոսեանի համար շարադրելու բացառիկ նշանակութեան ընդարձակ օրագիր:

Աղբյուրը՝ http://animargaryan.blogspot.com