ՈՒՄ ԿԸ ԵԼ

[Arpa]

There are three main Branches , Dialects if you will, of the Armenian Language. Rach of them having further sub-branches.

 

ՈՒՄ Ճիւղ, ԿԸ Ճիւղ and the ԵԼ Ճիւղ

The latter is the least known of all it is also known as Maragha Branch, Մարաղայի Ճիւղ/ Բառբար. It was spoken mainly in Maragha, Salmast etc. all in north western Iran. We can still see it on the map, south of Tabriz, east of Lake Urmia, it is now called Maragheh. At the present It is also spoken by some in Artsakh and (Agoulis). It is known as the “EL” branch illustrated by the “el” and at times “al” verb endings, as in the word “ՃԻՉ”, scream is at times spoken as ճնչալ or ճնչել. (“ to scream” , this is also found in the so called Eastern and Western “dialects”).

The ՈՒՄ/OUM branch is well known, it is at times known as the Yerevan/Ararat branch “dialect”, it is in fact originally the vernacular of Kanaker, Abovian’s birth place and hometown.

.Thw most interesting is the so called ԿԸ/K@ branch , also know as Karin/Կարին/ Կարնոյ Բառբար (Karin is now known as Erzroum). It was spoken in Karin, Hamshen, Sebastia, Kars etc. now it is still spoken in Gumri, Javahkq and other places. It was also spoken in Kilikia and as far as Bolis, also at the present it is spoken by the so called Western Armenians (Diaspora)

(Note. I can’t find samples of the Maragha dialect. Can anyone help?)

 

See # 7 where we had spoken about “kor/կոր“;

http://hyeforum.com/index.php?showtopic=7140&st=0&p=58130&hl=berem&fromsearch=1entry58130

The most fascinating part of it is the use of Կ/ ԿԸ , sometimes at both before and after the verb.

At the time I had said that I have heard Sebastatis placing the “ԿԸ” at the end “բերեմ կը” of the verb, and sometimes both before and after the verb, as in “կը բերեմ կը”. At the time I was not aware that many more speak that way, like the Karnetsis, Hamshentis, Javakhetsis and even Gumretsis. Is it because many of them have migrated from those regions of Western Armenia?

See how the Javakhetsis talk. See how many times the ԿԸ/Կ is used both before and after.; Besides, it is a funny anecdote.

Տես թէ Ճաւախեցիք ինչպէս «կը խօսին կը:

----

Անվանափոխություն

 

Մէ մարթում անունը Էշ կըըլլի: կընեղվի, օր բիրատին իրեն Էշ կըըսեն: Որոշե կը օր անունը փոխե: Թըտըռիք կենե, մեծ ծախս կենե, գեղացոնց կը կանչե ու խնդրե կը, օր գեղացիք իրեն անունը փոխեն:Գեղացիք հավաքվին կը, կուտեն, խմեն, քեֆ կենեն: Շատ ղալմաղալե ետքը, վերչը էս մարթուն թըզը անուն կը թնեն՝ Քուռակ: Իրիկունը էս մարդը ուրախ-ուրախ կնկանը ըշկիլուս կենե, օր հին անունեն անջաղ պրծել է: Կնիկը հարցնե կը, տը ինչ անուն թրի՞ն: Կսե կը, թրին՝ Քուռակ: Կնիկը խնդա կը, կսե՝ իզուր ա ուրախութուն կենես: Մեծընաս էլի Էշ պիտի դառնաս:

 

http://www.mincult.am/heritage/1/am/?nid=469

 

ԼԵԶՈՒ

Բարբառ

Բարբառները. - Հայերենը հարուստ է միմյանցից բավական տարբերակված բարբառներով: Այդ տարբերությունները որոշ դեպքերում, հատկապես արևելյան և արևմտյան խմբակցությունների միջև, այնպիսի չափերի են հասնում, որ տվյալ բարբառների կրողները միմյանց հաճախ չեն հասկանում:

Հայերենը, ինչպես ամեն մի լեզու, իր կազմավորման շրջանից ի վեր միատարր չի եղել: Նրանով խոսող ժողովրդի երկիրը` Հայկական Լեռնաշխարհը, իր աշխարհագրական մասնատվածությամբ, բնականաբար, ստեղծում է բնակիչների տնտեսական, մշակութային որոշ տեղայնացած մեկուսացում: Դրա հետևանքով հայոց լեզվում նույնպես աստիճանաբար առաջանում է տարածքային տարբերակվածություն` բարբառային տրոհվածություն, որին նպաստում են նաև հարևան ժողովուրդների լեզուներից կատարվող տարաբնույթ փոխառությունները: Հայերեն բարբառները միմյանց հետ փոխշփումների միջոցով նույնպես, կորցնելով հին հատկանիշներ, ձեռք են բերում նորերը: Այսինքն` բարբառային միավորների առաջացման ու կորստի պատմական գործընթացը հայոց լեզվին ուղեկցում է մշտապես:

Հայոց լեզվի բարբառային երևույթների, ինչպես վերը նշվեց, հանդիպում ենք 5-րդ դարի հեղինակների գրաբարով գրված երկերում: Բայց կոնկրետ բարբառների մասին հիշատակումներ գտնում ենք 8-րդ դարի առաջին կեսի հեղինակ Ստեփանոս Սյունեցու աշխատությունում: Նա զանազանում է կենտրոնական և եզրային բարբառներ: Կենտրոնականները, հավանաբար հանրահայտ համարելով, չի ներկայացնում և թվարկում է միայն եզրայինները` Կորճայքի, Տայքի, Խութի, Չորրոդ Հայքի, Սպերքի, Սյունիքի, Արցախի: Ակադեմիկոս Գևորգ Ջահուկյանը արդի հայերեն բարբառների պատմական բազմահատկանիշ քննությամբ վերականգնում է 5-րդ դարի հայերենի տարածքային տարբերակները` արևմտյան (բյուզանդահայ), հարավ-արևմտյան (Կիլիկիայի), ծայր հարավ-արևմտյան (Անտիոքի), հարավ-կենտրոնական, հարավ-արևելյան, հյուսիս-արևելյան բարբառներ, որոնք ունեցել են բազմաթիվ ենթաբարբառներ:

Արդի հայերեն բարբառների դասակարգման մի քանի սկզբունքներ են առաջարկվել: Առավել հայտնի է 20-րդ դարի սկզբներին ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի կատարած հայերեն բարբառների առաջին ձևաբանական դասկարգումումը` ըստ բայի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի կազմության ձևի: Նա առանձնացնում է ՈՒՄ, ԵԼ, ԿԸ ճյուղեր: ՈւՄ ճյուղի (ասում եմ) մեջ մտնում են արևելյան բարբառների մեծ մասը և, իհարկե, գրական արևելահայերենը, ԵԼ, որ հետագայում կոչվեց նաև ԼԻՍ, ճյուղին են պատկանում (ասել(իս) իմ) արևելյան խմբակցության մի քանի միավորներ, իսկ ԿԸ ճյուղը (կասեմ) ընդգրկում է գրեթե ողջ արևմտյան խմբակցությունը, ինչպես նաև` գրական արևմտահայերենը: Ո՛չ ձևաբանական, ո՛չ հնչյունական մի քանի հատկանիշներով` թեկուզ միասնական գործադրման սկզբունքով դասկարգումը, ինչպես հետագա հետազոտությունների արդյունքները ցույց տվեցին, չի կարող ներառել հայերեն բարբառների ողջ բազմազանությունները:

1970-ական թվականների կեսերին ակադեմիկոս Գևորգ Ջահուկյանը, առանձնացնելով հայերեն բարբառների 100 տարբերիչ հատկանիշներ, հայերենագիտության մեջ հիմնեց բարբառների բազմահատկանիշ, վիճակագրական դասակարգման նոր մեթոդ, որով հստակեցվեցին բարբառախմբերի, բարբառների և խոսվածքների առանձնացման չափորոշիչները: Բազմահատկանիշ դասակարգմամբ հայերենի բարբառային միավորները նախ բաժանվում են երկու ճյուղերի` արևմտյան և արևելյան խմբակցություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը բաղկացած է մի քանի բարբառային խմբերից: Արևմտյան բարբառախմբերն են` Անտիոքի, Կիլիկիայի, Փոքր Ասիայի, Համշենի, Առդեալի, Մուշ-Տիգրանակերտի, Վանի, իսկ արևելյանները` Խոյ-Մարաղայի, Արարատյան, Ղարաբաղ-Շամախիի, Ագուլիս-Մեղրիի: Սրանք իրենց հերթին բաժանվում են առանձին բարբառների, վերջիններս էլ` խոսվածքների, ապա` ենթախոսվածքների: Այսպիսով` հայերեն բարբառները, 20-րդ դարասկզբի դրությամբ, կարելի է բաժանել 2 ճյուղի, 11 բարբառախմբերի, 44 բարբառների, 120 խոսվածքների, իսկ վերջիններիս մեջ մտնող ենթախոսվածքները հաշվարկված չեն: Ի դեպ, հարկ է նշել, որ արևմտյան խմբակցության բարբառային միավորների մեծ մասը ներկայացված է 1915 թ. ստատիկ լեզվավիճակով, քանի որ դրանք գրի են առվել Մեծ եղեռնից մազապուրծ փախած գաղթականների միջոցով:

Գրական լեզուներով զանգվածային ուսուցման և հրապարակումների արդի պայմաններում հայերեն բարբառները դատապարտված են աստիճանական մահացման: Դա բնական և անշրջելի գործընթաց է: Սփյուռքում հայտնված բարբառները, կտրված լինելով սնուցող միջավայրից, ավելի արագ են կորչում: Ցավալին այն է, որ մեր բարբառները ամբողջությամբ հավաքված և ուսումնասիրված չեն: Մինչդեռ դրանցում անթեղված են ոչ միայն հայերենի ծագման ու զարգացման, այլև հայ ժողովրդի պատմական ուղու կնճռոտ հարցերի բացահայտմանը նպաստող մասունքներ: Հայերեն բարբառներն այնքան հարուստ ու պատկերավոր միջոցներ ունեն, որ դրանցով հայ մեծատաղանդ գրողներ Սայաթ-Նովան (Թիֆլիսի բարբառ), Խաչատուր Աբովյանը (Երևանի), Հակոբ Պարոնյանը (Պոլսի), Գաբրիել Սունդուկյանը (Թիֆլիսի) հայ գրականության գլուխգործոցներ են ստեղծել:

Ժաննա Միքայելյան,

ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտ

Edited January 4, 2010 by Arpa