Johannes Posted June 18, 2009 Author Report Share Posted June 18, 2009 Բարի օր, Ստորեւ, ներկայացնեմ մեր զրոյցը, որ ազդակ հանդիսացաւ սոյն շարանի ստեղծման: Մէջբերուած են, գոյների ընդհանուր անուն հանդիսացող. գոյն եւ երանգ բառերի վերաբերեալ «Արմատականի» տեղեկութիւնները: Յարգելի Արփա, գրական թուրքերէնում բառը renk- է: Ռ-ով եւ Ր-ով սկսող բառերի հանդէպ զգայուն են եղել աւելի հին Փոքրասիական լեզուները եւս: Սայեաթ Նովան, այդ զգայնութիւնը չի ունեցել, երբ գրել է. «Ռանգդ փռանգի ատլաս է, զար ղալամկարի նման իս» Մի օր, երբ ամբողջանայ բնիկ հայկական գոյների անունների մասին պրպտումներս, անջատ շարան պիտի բանամ: Աճառեանը իր, «Հայոց Լեզուի Պատմութիւն» անուն գրքում, տալիս է այդ գոյների անունները, որ մոռացուել է, մնում է մատեաններում, եւ չի գործածւում: Արմատականից. Երանգ «գոյն, ներկ», որից՝ երանգել, բազմերանգ, երփներանգ եւայլն: Արդի գրականում երանգ գործածւում է «նուրբ տարբերութիւն, nuance» իմաստով: = Պահլաւերէն * rang «գոյն» բառից. նոյն են պազենդերէն rang, պարսկերէն رنك rang, renk, աֆղաներէն բելուճերէն rang, սանսկրիտ ran՛ga-, բոլորն էլ «գոյն» նշանակութեամբ: Պարսիկն ունի նաեւ arang, ranĵ հոմանիշ ձեւերը: Իրանեանից են փոխառեալ արեւելեան թրքերէն reng, rang «գոյն, երեւոյթ, տեսակ», սերբերէն renk, renĵák «գոյն»: Գոյն «գոյն, երանգ, ներկ», «դալուկ, դեղնցաւ», «կերպ, ձեւ, տեսակ», որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել», «ձեւացնել, կեղծել», գունաւոր, գունաւորել, գունատ, գունեան, գունեղ, անգոյն, բազմագոյն «շատ տեսակ», այնգունի «այնպիսի», բազմագունի, երկնագոյն, շառագոյն, կապուտակագոյն, կարմրագոյն, կանաչագոյն, տգոյն «անգոյն»: Այստեղ են պատկանում նաեւ գոյն «երաժշտական մի խազ», գոյնիկ «ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» եւ –գոյն՝ իբրեւ սաստկական մասնիկ գործածուած ածականների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրագոյն եւն: Կրճատուած է գոն ձեւով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր»: Այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն բառերը: = Պահլաւերէն gūn «գոյն, երանգ», զենդերէն gaona- «կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայրը, ինչ. zairgaona «դեղնագոյն» (=պարսկերէն zargūn), hamagaona- «նոյնագոյն»: Իրանեան բառի առաջին եւ նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատկապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն եւ յետոյ ընդհանրապէս գոյն. 3. տեսակ, ձեւ, եղանակ»: Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնապահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաեւ ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշանակութիւնները: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted June 18, 2009 Author Report Share Posted June 18, 2009 ՇԱՌ ՇԱՌ «Արմատականէն» մէջբերում.- «մութ կարմիր, արիւնագոյն շէկ» շառ 3. արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են շառագոյն Ծն. ԻԵ. 25. Փիլ. Ոսկ. ղկ. շառագունիլ Եփր. թագ. 356. Փիլ. Նիւս. բն. շառագունանք Պիտ. շառագունացուցանել Նիւս. կազմ. շառագունութիւն Յհ. կթ. շառագեղ ? Պիտ. շառատ «թուխ կարմրագոյն (ձի), ֆր. bai» (իբր նոր բառ, Նորայր, Բռ.ֆր. 121ա): Սոյն գոյնը նշելու համար, եթէ հայերէն բառ պիտի գործածեմ, կ’ապաւինիմ գինեգոյն բառին, որ մութ կարմիրն է: Մեր քով գործածական է նաեւ՝ bordeaux բորդո, որ առաջացած է համանուն քաղաքի յայտնի գինիի գոյնէն: Ինչպէս «Արմատականը» կը վկայէ, «ԺՀԼԲԲ» ալ կը հաստատէ, թէ սոյն գոյնի «մութ կարմիր» իմաստն ունենալէն զատ, նաեւ ունի «շէկ», «կարմիր», «բոսորագոյն»: «Մութ կարմիր» իմաստը, Արեւմտահայերէնի մէջ Հալէպի ժողովրդական արաբերէնի մէջ, այս գոյնը նշող բառակապակցութիւն կայ՝دمّ العبد դամմ ալ-աբդ («ստրուկի արիւն», ստրուկ. սեւամորթ կը նշանակէ, արաբերէնի սոյն բարբառին մէջ): Շառ բառը հայերէնի բարբառներուն մէջ չկայ, հին բառ է, հնդեւրոպական ազգակից լեզուներուն մէջ ալ չկայ: Հայաստանի դրացի ազգերու լեզուներն ալ, այս բառը, մութ կարմիր իմաստով չունին: Բառի ծագումը խորացած է Հայաստանի հնագոյն պատմութեան մէջ: Բնիկ հայաստանեան բառ է: Ստորեւ, ներակայացնեմ «ԺՀԼԲԲ»էն մէջբերումներ.- ՇԱՌ, Թուխ-կարմիր, արեան գոյնի, շառագոյնը: Մխոտ ճրագին շառ լոյսէն հացերն ամբողջ կարմիր են (Դանիէլ Վարուժան): ՇԱՌԱԳՈՅՆ, 1. կարմիր, բոսորագոյն: Արեւելքում ամպերն արդէն դարձել էին շառագոյն (Սարմէն): Լուսնի շառագոյն սկաւառակը երեւաց այծեմնասարի ետեւից (Մուրացան): 2. Թեթեւ կարմրութիւն: Մի թեթեւ շառագոյն փայլեց իւր դալկացած այտերի վրայ (Մ): ՇԱՌԱԳՈՒՆԵԼ, եցի, 1. Շառագոյն դառնալ, կարմրել: Արշալոյսը սկսել էր շառագունել, ներկելով հորիզոնը ոսկերանգ ծիրանիներով (Րաֆֆի): 2. Շառագոյն դարձնել, կարմրցնել: Արեգակի վերջին ոսկեշող ճառագայթները շառագունում էին կարմիր քարի... ճակատը (Ագապ.): 3. Շիկնել, կարմրատակել: Գոռը շառագունում եւ գլուխը կախում էր, ինպէս, ինչպէս մի ամօթխած աղջիկի (Մուրացան): ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՑՆԵԼ, Շառագոյն դարձնել, կարմրացնել: Այդ գովասանքը աւելի շառագունեցրեց մանկահասակ կնոջը (Նարդոս): ՇԱՌԱԳՈՒՆԻՔ, Շառագունում, շառագունելը: Օրիորդի շառագունիքը աւելացրեց նրա ներքին յուզմունքը (Մուրացան): ՇԱՌԱԳՈՒՆՈՒԵԼ, տե՛ս Շառագունել 1 նշան: Դաշտն էր դէմը՝ փռուած էր նա շառագունուած ու արեւուն (Եղիշէ Չարենց): Ռոզիկ չպատասխանեց այս անգամ եւ ակնարկը սեւեռեց գետնին, այտերը բոլորովին շառագունուած (Երուանդ Օտեան): Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted June 19, 2009 Report Share Posted June 19, 2009 Սոյն գոյնը նշելու համար, եթէ հայերէն բառ պիտի գործածեմ, կ’ապաւինիմ գինեգոյն բառին, որ մութ կարմիրն է: Մեր քով գործածական է նաեւ՝ bordeaux բորդո, որ առաջացած է համանուն քաղաքի յայտնի գինիի գոյնէն: Ես «շառագոյն» բառը տեսել էի բայց երբեք խորացելնրայ արմատին: Մի քիչ ծիծաղեւ չարախաղ «Շառաչ» բառը երեւի բնաձայն է, այսինքն աղմկալի: Ուրեմն, «շառաչիւն ապտակ» նշանակի ձայնաւոր աղմկալից հարուած թէ, հարուած որ «շառ» դարձնի մարդու երեսը? Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted June 19, 2009 Author Report Share Posted June 19, 2009 Կայ նաեւ այս բառը, որ կապ չունի «շառագոյն»ի հետ: http://sd-editions.com/AnaServer?lalt+5414400+default.anv# ՇԱՌԱՅԼ «ճառագայթ, շող, շառաւիղ լուսոյ» շառայլ. մէկ անգամ ունի Եփր. ծն. 5 «Զի լոյսն շառայլք ինչ էին իբր ի հաստատութենէ ընչէ»: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Դրօ Posted July 3, 2009 Report Share Posted July 3, 2009 Շառ բառը հայերէնի բարբառներուն մէջ չկայ, հին բառ է, հնդեւրոպական ազգակից լեզուներուն մէջ ալ չկայ: Հայաստանի դրացի ազգերու լեզուներն ալ, այս բառը, մութ կարմիր իմաստով չունին: Բառի ծագումը խորացած է Հայաստանի հնագոյն պատմութեան մէջ: Բնիկ հայաստանեան բառ է: Անգլերէնը «maroon» բառը ունի (որ ֆրանսերէնէ առնուած բառ է): Շառը եւ maroonը նոյնը չե՞ն: Ուրիշ հարց ալ կայ՝ ըստ Նայիրի բառարանին, «շառ»ը «պայծար կարմիր» է: http://nayiri.com/search?l=&query=շառ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted July 4, 2009 Author Report Share Posted July 4, 2009 (edited) Անգլերէնը «maroon» բառը ունի (որ ֆրանսերէնէ առնուած բառ է): Շառը եւ maroonը նոյնը չե՞ն: Ուրիշ հարց ալ կայ՝ ըստ Նայիրի բառարանին, «շառ»ը «պայծար կարմիր» է: http://nayiri.com/search?l=&query=շառ Ինչպէս վերոյիշեալ բառարանները վկայած են, այնպէս ալ գրեցի: Եթէ նկատես՝ մութ կարմիր երանգը յարմար չէ կրակի եւ արեւի շողի ածական ըլլալու: Բայց է: Մխոտ ճրագին շառ լոյսէն հացերն ամբողջ կարմիր են (Դանիէլ Վարուժան): Արշալոյսը սկսել էր շառագունել, ներկելով հորիզոնը ոսկերանգ ծիրանիներով (Րաֆֆի): Շատ հանդիպած եմ «Կարմիր արեւ» բառակապակցութեան: Գիտենք որ արեւը կարմիր չէ, մանաւանդ մութ կարմիր: Ես ալ շուարած եմ: Եթէ նկարագրուածները նկատենք. կարմիր յիշեցնող ծիրանագոյն է: Edited July 4, 2009 by Johannes Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted July 4, 2009 Author Report Share Posted July 4, 2009 (edited) «Մութ կարմիր» իմաստը, Արեւմտահայերէնի մէջ Վերեւ, անաւարտ մնացած էր: Շարունակեմ: Շառ-ի «մութ կարմիր» իմաստը, գրաբարի եւ արեւմտահայերէնի յատուկ է կարծես: Edited July 4, 2009 by Johannes Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted July 5, 2009 Report Share Posted July 5, 2009 (edited) QUOTE (Դրօ @ Jul 3 2009, 11:35 PM) Անգլերէնը «maroon» բառը ունի (որ ֆրանսերէնէ առնուած բառ է): Շառը եւ maroonը նոյնը չե՞ն: Ուրիշ հարց ալ կայ՝ ըստ մի Նաիրի բառարանին, «շառ»ը «պայծար կարմիր» է: http://nayiri.com/search?l=&query=շառ Այո, երեւի Դրո ն իրաւ է: Այդ երանգը maroon է որ մի բառարան նշանակի իբր շագանակ ի գոյն : Ըս տ իս այդ գոյնը purple է : Ոմանք զայն կոչեն «մոռ», որ թուրքերէն բառարանը ասէ «purple”. Ըստ Անգլ. Բառարանի “maroon = Fr. Marron= chestnut color, a shade of brownish red“. Տես Արմատական ՇԱԳԱՆԱԿ/ ՇԱՀԴԱՆԱԿ Յիշենք շառաչիւն/շառագոյն ապտակը որ պայծառ հետք թողի սպիտակ երեսի վրայ: Իսկ «կարմիր արեւ», դիտիր արեւմուտը հորիզոնինում: Տես թէ ինչու Իտալացիները Ափրիկեցիներին “moor/moro” կոչեն: http://en.wikipedia.org/wiki/Othello Տես Bright Red-Պայծառ Կարմիր; http://cdn.dickblick.com/items/010/16/swat...BrightRed-l.jpg ------ Օհան, քանի երանգներ զրուցենք, խնդրեմ մեզ գրիր ԼԱԶՈՒԱՐԹ/ լազվարթ ի մասին: Edited July 5, 2009 by ArpA Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted July 5, 2009 Report Share Posted July 5, 2009 (edited) Yes. Describing a color by an object rather than using a concrete name for the hue seems adaptive and transitional. Additionally Arpa, you mention our beloved Ծիրանի for the color orange. Yet in identical structure to նարնջագոյն, Ծիրանի/Tsinari also literally employs the name of a fruit to identify its color. This off course is the case in most languages. But I wonder whether a term independent of the produce association has ever existed? Եւ հարգելի Johannes, սակայն ի՞նչ է մէր կանաչ գոյնանունի բառարմատը: Yes Zartonk. I had missed your this question. You are right, that both orange and the Apricot are fruits. If we go into the etymology of the latter we will see that it is common with the Pahlavi “zar” to mean gold. We can easily recite the colors of our flag as “Red Blue and Gold/Կարմիր Կապոյտ եւ Ոսկի”. (An aside. As to why our royal colors are “äpricot” look at the dress colors of the Buddhist elite and Monks. Some call it “saffron“. Consider the Arabic “safra“ to mean yellow) http://www.fotosearch.com/bigcomp.asp?path...60/k0607266.jpg Brings to mind the widely spread Armenian surname- Zargarian/Զարկարեան, which simply means goldsmith/ոսկերիչ A google search will point to Results 1 - 10 of about 38,700 for zargarian. Of course we know that 99.9% of them are Armenians but look at these two, I‘m sure there are more. Surprise? Dr. Mehdi Zargarian, MD (Cardiologist, Internist) - Doctor in ... Mehdi Zargarian, MD, a Cardiologist, Internist in Lynwood, CA ---- Dr Mohammad Zargarian MD Internal Medicine Physician Surprise, AZ Dr Mohammad Zargarian MD Internal Medicine Physician of 15021 W Bell Rd, Surprise Arizona (AZ). And, take a look at this where the farsi script is spelled out. http://www.zargarian-ind.com/ -- It is so tempting to think that the name Zaruhi is fashioned after te Ruszian “Czar/tsar/ցար”, Yet---I have known women named Voski/Ոսկի: 474. ZARO Is the short form of the name Zaruhi which is used independently (see Zaruhi). 475. ZARUHI From Persian zar "gold" and Armenian uhi female suffix. It corresponds to Arm name Voski. The short forms are Zaro, Zarik even Zara where particle a replaces suffix uhi ԶԱՐՈ Զարուհի անվան փաղաքշական ձևն է, որ ժողովուրդը գործածում է իբրև ինքնուրույն անուն: 135. ԶԱՐՈՒՀԻ պարս. zar “ոսկի” բառից՝ հայ. ուհի իգական ածանցով: Համապատասխանում է մեր Ոսկի անվանը: Սրա փաղաքշական ձևերն են՝ Զարո, Զարիկ: Այժմ էլ տարածված անուն է հայերի մեջ: Ոմանք գործածում են Զարա ձևը, որտեղ… Another mystery is the Armenian surname Oskanian/Voskanian/Ոսկանեան. I am so tempted to assume that it has to do with gold/ոսկի: Does it make sense that Vardan Oskanian’s relatives in Aleppo are/were all goldsmiths?. ՈՍԿԱՆ հայ. ոսկի բառից.այժմ էլ գործածական անուն է: Անցյալում շատ տարածված անուն էր Թիֆլիսում՝ Edited July 5, 2009 by ArpA Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted July 6, 2009 Report Share Posted July 6, 2009 (edited) ԼՈՒՐԹ Լուրթ, նոյն է ընդ՝ ----- Կապոյտ գոյնի բացութեան համար գործածուելուց յետոյ՝ բառը անցաւ նշանակելու նոյն իսկ «բաց կապոյտ գոյնը». եւ այս իմաստով ունինք լուրթ եւ լուրջ (կապուտք ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն): ----- Գաւառական ձեւերում առկայ է՝ Մուշ լուրչ «մի տեսակ կապոյտ լեղակագոյն կտաւ է, որ գործում են Հալէբում». Տփղիս լրչանալ «մարմինը կապտիլ (ծեծից, կծելուց)» կայ եւ լրջուց Ակն «արթուն ժամանակը»: Ի հեճուկս բազում ակնարկներ, քիչեր տեսել են ԼՈՒՐԹ եւ ԼԱԶՈՒԱՐԹ բառերի կապը: Տես ԼԱԶՈՒԱՐԹ Edited July 6, 2009 by ArpA Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted July 6, 2009 Report Share Posted July 6, 2009 (edited) ԼԱԶՈՒԱՐԹ Հոմանիշներ: 1. Լազվարթ, տես Լազուր 2. Լազվարթ Լաջվարդ, ջշտաքար, գոճազմ, պարտիցաքար, պարտիզաց քար, (թանկագին քարեւ ստացուող կապոյտ ներկը) 3. ԼԱԶՈՒՐ Լազվարթ, լաջվարթ, լուրթ, երկնագոյն, կապոյտ, կապտագոյն, կապտորակ, կապտերանգ, կապտաժեռ, ասմազուն, բիլ Արմատական ԼԱԶՈՒԱՐԹ «գոճազմ քարը եւ նրանով պատրաստուած ընտիր կապոյտ ներկ» լազուարթ. (որ եւ լաժուարդ, լաժուրդ, լաջուարդ, լաճվփարդ, լազվարդ) Ոսկիփ. Բժշկ. Վրդն. աշխ. Վրթ. քերթ. Լմբ. յայտ. կէ. (ընդարձակ նկարագրութիւնը տես Seidel, հրտր. Մխ. հեր. 384. - հյ. կոչւում է պարտիզաքար՝ ըստ Բժշկ. եւ Ամիրտ., որոնց վկայութիւնը տես Նորայր. Բառ. ֆր. 733բ): (origin:) պրս. Յաւելեալ Արմատական Լատին lazuli, lazurius, azurrum, azura, azolum, azurro-երկնագոյն:Իտլ. lapislazzolo --- The term azure derives from the Persian لاژورد (lazhward), which was the name of a place in modern Turkestan known for its deposits of lapis lazuli (“stone of lazhward”). The word was adopted into Old French by the twelfth century. --- Երբ սա Եւրոպայ հասավ նախ յայտնի էր իբր “lazeur”, ժամանակի ընթատցքին նախակերտ L ը նախայոդ համարեցին եւ ընկաւ դարձաւ azeur/azure. Lapis Lazuli The name Lapis Lazuli comes from a variety of words meaning "blue" (azure) or "heaven": the Latin "lazulum", stemming from the Arabic "lazaward", ... http://74.125.47.132/search?q=cache:h8mMqY...=clnk&gl=us http://www.collectorfinejewelry.com/Images.../lapis_ring.jpg Dictionary- Main Entry: azure Pronunciation: \ˈa-zhər\ Function: noun Etymology: Middle English asur, from Anglo-French azeure, probably from Old Spanish, modification of Arabic lāzaward, from Persian lāzhuward Date: 14th century 1archaic : lapis lazuli2 a: the blue color of the clear sky b: the heraldic color blue3: the unclouded sky — azure http://image59.webshots.com/559/9/68/86/28...45fScHmo_fs.jpg Please search the net as Լզուարթor Լազվարթ and see; Avetik Isahakian Սոսիները կսոսափին ...Ա՜խ, ի՜նչ վըսեմ են — Երկինք — լազուարթ, երկի՜ր — լաջուարդ, Լե՜ռ, ձոր — թուխ, մութ, Ծովե՜ր — կապոյտ... Ծիածանը շավա՛ղ, շափա՜ղ: Երեւի Մեծարենցը բազում անգամ գործ է ածել սա բառը: Իմիջ… Տապի նոպաներ Ջըրաշոգին գետին վրայեն ամպանըման կը բարձրանա. կը փողփողին լազուարթ գոյներ ճամբան ի վեր Կապոյտ-Դարին. շինականներ արևւահար, ծերունի մը գիողակ տարին. արեգակի բորբ ընձիւղներ կ’այրեն ամեն ինչ անխընա: Վարուժան ԱՆԻԻ ԱՒԵՐԱԿՆԵՐՈՒՆ ՄԷՋ Որ կապոյտին և խաւարին մէջտեղ զիս Մըտածումի լազուարթ լարով կ'առկախես. Կու տաս անցուկ մխիթարութիւնը սըրտիս` Որ վարն ոտքիս տակ գըտնեմչ ----- Ռ. Հատտէճեանի «Յուշատետր 14. Հին Հասցէներ» Հատորը «Երազներ»ու շարքէն անմիջապէս ետք կու գայ «Լազուարթ» վերնագրուած գողտրիկ կտորը, որը նոյնպէս ուշադրութիւնս գրաւեց: Ատոր առանցքը կը հանդիսանայ հանդերձակալի պաշտօնեայ մը, որ մաքուր հայերէն կը խօսի, «լաճիվէրթ»ի տեղ «լազուարթ» բառը, «վերարկու» եւ այլ բաձեր գործածելով, զարմանք պատճաձելով անգամ Պոլիս բնակող մեր կարգ մը ազգայիններուն: Իրօք, …. Edited July 6, 2009 by ArpA Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted July 19, 2010 Author Report Share Posted July 19, 2010 ԴԵՂԻՆԴԵՂԻՆ, ԴԵՂԲ, ԴԵՂՁԱՆYellow Բարի օր, «Դեղին» բառի մասին խօսելիս, նախ պիտի նշուի, որ բառը, «դեղ» արմատ բառի վրայ հիմնուած է: Իսկ դեղի առաջին իմաստն է՝ խոտ: Չորացած խոտը դեղին է: Դեղը (խոտը) կը դեղնի երբ չորանայ: ԴԵՂ Հնդեւրոպական բառ է. կայ բարբառներում (ո հլ. (Ագաթանգեղոսն ունի գործիական դեղօք, յետնաբար նաեւ ի հոլովով)) առաջին եւ հիմնական նշանակութիւն է «խոտ» դեղ. այս իմաստով առանձին գործածուած չէ, այլ միշտ դալար բառի հետ՝ իբր «կանաչ խոտ»: Այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ, եւ դեղ դալար անդ մի՝ գտցի» «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դաշտի» «Նուազութիւն խոտոյ եւ ամենայն դալար դեղոյ լինի» «Մի ելցէ ի վերայ նորաամենայն դեղ դալար» «Ոչ գտցի ի նմա դեղ դալար» «Ամենայն խոտ դալար ի կերակուր» «Ժողովես զխոտ դալար» Բառիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին եւ գաւառականները (տես տակը): Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հիւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ բառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս իմաստով գտնում ենք գործածուած «Զի ոչ դեղովք եւ արմատովք բժշկես դու այլ բանիւ» «Ոչ դեղք, ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա» Այնուհետեւ աւելի ընհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ամէն տեսակի դարման, դեղ» եւ այս ընհանրացումը պատճառ եղաւ, որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածութիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին: Նշանակութեանց այս զարգացումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ: Վրացերէն *** մդելո «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացերէնի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հայերէն բառի ո բունը (դեղ դեղոյ), այս բանը ցոյց է տալիս, թէ բառը փոխ է առնուած այն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետեւաբար նաեւ «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամանակից Է: Դ դարի վերջերում «խոտ» նշանակութիւնը կորաւ. եւ ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գտնում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ: Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս մինչեւ այսօր սովորական է: Դեղ «դարման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանալուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձեւացան հետեւեալ նոր նշանակութիւնները, «թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրեւ միջոց բժշկութեան) «մարմինը օծելու անուշահոտ իւղեր» «ներկ» «աչքի քաշելու ծարիր» «թանաք, մելան» «աբեթ, կպչան» (այս նշանակութիւնը չունին բառարանները). Նշանակութեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաեւ շատ ուրիշ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ» թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», գերմ. Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. trava «խոտ եւ otrava «թոյն», ասոր» sama եւ նոր ասորերէն darmana «դեղ, թոյն, ներկ» եւն, եւն: Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում դեղատու. դեղել «բժշկել», «թունաւորել, կախարդել». «ներկել, ». դեղագիտութիւն «կախարդութիւն». դեղագործ «դեղ շինող», «թոյն պատրաստող», «ներկարար», «ներկով նկարուած», դեղագործող «նկարիչ». դեղոց «ներկանկար պատկեր». դեղախունկ. դեղահունդ. դեղաթափ. անդեղեայ կամ անդեղայ (գրուած նաեւ անթեղայ, անդեղէս), մաղձադեղ. մկնդեղ. դեղուն «թունաւորուած». սեւադեղ. գրադեղ «մելան, թանաք» կարմրադեղ. դառնադեղ. թմրադեղ. կապնդեղ. հացադեղ, խաշնդեղ. ճակնդեղ բոյսերը: Նոր գրականում՝ դեղագիր, դեղատոմս, դեղավաճառ դեղավաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի, եւն: Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝ դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ» կազմուած է դալ արմատից՝ ար մանիկով (տես եւ առանձին): Դալուկն «դեղնացաւ» կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տես եւ առանձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճկ. սարը «դեղին» եւ սարըլըք «դալուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» եւ jaunisse «դալուկ» եւն: Դաղձն ՟«վայրի անանուխ», կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայնդարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղաձայնի պատճառով դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեռ (տես եւ առանձին): դեղին «դեղին գոյնը» կազմուած է դեղ արմատից՝ ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. դալար, դալուկն եւ յաջորդները (տես եւ առանձին) : Դեղբ «դեղին» կազմուած է բ աճականով՝ դեղ արմատից (տես եւ առանձին): դեղձ. կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դեղին» որ յետոյ կորաւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղ՟ին. հմմտ. պրս. *saftrang որ նշանակում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս եւ saftalu «դեղձ», որ ստուգաբանորէն նշանակում է «դեղին սալոր» գրեթե նոյն բանն է նաեւ պրս. zardalu «ծիրան» որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տես եւ առանձին): Դեղձ բառի հին նշանակութիւնը յայտնի կերպով ցույց է տալիս՝ դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ ձ աճականով եւ ան մասնիկով: Դեղձն «վայրի անանուխ» գրականութեան մէջ գործածուած չէ եւ ենթադրւում է միայն Արցախի տէխսնը ձեւից. կազմուած է դեղ արմատից ճիշտ այն ձեւով ինչպէս կազմուած է դաղձն բառը դալ արմատից (տես դաղձն բառի տակ): (origin:) Բոլորն էլ բնիկ հայ բառեր են: ԴԵՂԲ «դեղին» Դեղբ. մէկ անգամ միայն ունի Շիր. «(Լոյս փոսուռայի) ոչ սպիտակ է, եւ ոչ լուրթ, ոչ դեղբ եւ ոչ կարմրագոյն, այլ կանաչ իմն գոյն է»: ՆՀԲ մեկնում է «եթէ չիցէ գրելի դեղին կամ դեղձան՝ անուն գունոյ իրիք» ՋԲ. կասկածով, իսկ ԱԲ. առանց կասկածի մեկնում է «դեղին» ՟ Ուղիղ է այս մեկնութիւնը, որովհետեւ վերի վկայութեան մէջ փոսուռայի բոլոր գույները յիշուած են, բացի դեղինից: Ուղիղ է նաեւ բառի ձեւը, ինչպէս ցույց է տալիս գաւառական գեղբել: Բառիս գոյութեան նոր ապացոյց է դեղբագոյն «դեղնագոյն» նորագիւտ բառը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեան, 45. «Զհալուախունկն ... երեք ազգ ասեն. մին կոչի (ն) ինգրէ որ է սեւագոյն, լինի եւ դեղբագոյն»: (origin:) Բնիկ հայ բառ՝ ԴԵՂԻՆ «դեղնագոյն» դեղին. Պղատ. տիմ. Սարգ. յկ. Արիստ. որակ. Վրդն. ծն., որից՝ դեղնութիւն Ոսկ. մ. բ. 9. դեղնագունիլ Ոսկ. յհ. բ. 32. դեղնագոյն Ոսկ. սղ. դեղնախունկ Կաղանկտ. Մխ. դտ. դեղնատերեւ Ոսկ. լս. դեղնիլ Մանդ. եւն: Նոր բառեր են՝ դեղնակարմիր դեղնականաչ, կարմրադեղին, դեղնորակ, դեղնամորթ, դեղնաշորթ եւն: (origin:) Բնիկ հայ բառ՝ ԴԵՂՁ «շէֆթալի» դեղձ. Վրք. հց. բ. 422. Վստկ. 156. կամ դեղձի Վստկ. 154. Մխ. առակ., կարմրադեղձ Ագաթ. դեղձուկ Մագ. եւ Երզն. քեր., ըստ ԱԲ. գրուած է նաեւ դեղջ: (origin:) Բնիկ հայ բառ՝ ԴԵՂՁԱՆ «դեղնագոյն, ոսկեգոյն, կարմիրի զարնող դեղին» դեղձան. Խոր. Ախտարք. Ոսկիփ., որից՝ դեղձանամազ Ոսկիփ. դեղձանահեր «դեղձան մազերով» Սասն. 19. (նորագիւտ բառ, տպուած է դեղձնահեր), դեղձանիկ «կանարիա թռչունը» (նոր գրականի մէջ շինուած բառ): (origin:) Բնիկ հայ բառ՝ Նկատառումներ Յովհաննէսից.- Դեղել եւ դեղագործ, իրենց տարբեր իմաստներից բացի նշանակել է ե՛ւ «ներկել», բայց ոչ թէ դեղին, այլ ընդհանրապէս ներկել: Հայերէնը դեղինի համար ունի երեք անուն՝ դեղին, դեղբ, դեղձան: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted July 19, 2010 Report Share Posted July 19, 2010 (edited) Սիրելի Օհան, դարձեալ մի շատ շաէկան գիր: Խնդրեմ շարունակիր:Տես թէ ինչ գրեցինք սա տեղhttp://hyeforum.com/index.php?showtopic=21277&st=0&p=258623&hl=herb&fromsearch=1entry258623Մենք այս երկրում արտաքարգ շոգեւ երաշտ ենք ունեցել մի աւելի քան երկու շաբաթ: Իմ դալար խոտըմարգը լման դեղնա-թուխ յարդ** է դարձել:Յաւելեալ, արդեն տեսանք թէ Լատին Ֆրանս herb, որ այժմ նշանակի բուսական դեղորայք նշանակի խոտ որտեղից խոտակեր -herbivore ի դէմ carniviore/մսակեր.Թէ ինչու Աշոտ Բագրատունին (860?) «մսակեր» էր յորջորջուե՞լ,: Քանի նա (հերետիկոս) միս ուտեր պասի/ պահքի օրերին:**Երանի Վահագնը այստեղ լիներ եւ «յարդագողի ճանապարհ» բացեր:Մի օր պիտի տեսնենք այդ բոլոր եօթ**երանգների անունն ու արմատըԾիածան Rainbow-Անձրեւ -աղեղ/Iris***?http://osopher.files.wordpress.com/2010/03/rainbow.jpg**Տես այդ կախարդական թիւ ԵՕԹ ը: Միթէ չեմ ասել որ ես աւելորդապաշտ չեմ, ոչ իս նուազապաշտ , թէ այդ կախարդական թիւերը քառսուն, տասներեք եւ եօթ ինձ համարՊարապ Վախտի Խաղալիք են ?Օհան, մեզ գրիր ԾԻԱԾԱՆ բառի եւ Իգական անուան մասին:Ծիրանի Գոտիhttp://edubuzz.org/blogs/lawupperfrench/files/2009/03/rainbow.png***Iris, beside its meaning of rainbow is also a flower/հիրիկ and the iris of the eye -բիբ/ ծիածանIris;http://www.ancientrootsresearch.com/Hap-I/Chivalry-iris.jpgIris of the eye;http://www.visionaryblogging.com/wp-content/uploads/2008/03/blue-eye-iris.jpg Edited July 19, 2010 by Arpa Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
nmarzonie Posted October 5, 2010 Report Share Posted October 5, 2010 <!--quoteo(post=257472:date=Apr 2 2009, 12:58 AM:name=Zartonk)-->QUOTE (Zartonk @ Apr 2 2009, 12:58 AM) <!--quotec-->===Additionally Arpa, you mention our beloved <!--coloro:#FF8C00--><!--/coloro-->Ծիրանի <!--colorc--><!--/colorc-->for the color <!--coloro:#FF8C00--><!--/coloro-->orange<!--colorc--><!--/colorc-->. Yet in identical structure to <!--coloro:#FF8C00--><!--/coloro-->նարնջագոյն<!--colorc--><!--/colorc-->, <!--coloro:#FF8C00--><!--/coloro-->Ծիրանի<!--colorc--><!--/colorc-->/<!--coloro:#FF8C00--><!--/coloro-->Tsinari <!--colorc--><!--/colorc-->also literally employs the name of a fruit to identify its color. ====Եւ հարգելի Johannes, սակայն ի՞նչ է մէր <!--coloro:#00FF00--><!--/coloro-->կանաչ <!--colorc--><!--/colorc-->գոյնանունի բառարմատը:<!--QuoteEnd--><!--QuoteEEnd-->Yes dear Zartonk, I did point to “örange” as in that list of colors we don’t see the color of Apricot, the closest is “orange” . Note that the author of the site is not Armenian, maybe Portuguese where that color is known as “portugal irengi”. That is what the furks and the Arabs (aside from the “narinj”) call the “örange”. Once again, “örange-narinj” is not native to Armenia, except in MosJan’s homeland Kilikia. Apricot- Prunus Armeniaca is. :ap:Let us see if we know the Armenian names of the following…colors…We’ll let Johannes lead the way.http://www.brobstsystems.com/colors1.htmMy greatest joy will be when we have us stop say ing"karmir kapuyt narincha-gaga-googoo". It seems Imay have succeeded somehow, but we still have a long way to go.Hi Boghos!!!http://wiki.answers.com/Q/How_do_you_say_O...e_in_PortugueseHow do you say Orange in Portuguese?<!--quoteo-->QUOTE <!--quotec-->Laranja. This word also means the colour and the fruit.<!--QuoteEnd--><!--QuoteEEnd--> -----Then, why the Arabs call it "burtuqal" and the furks - "portukal"? The reason the Arabic and Turkish names for orange are different is that the word did not originate from either language. "Portakali" is Greek and was borrowed in Arabic as "buurtuuqaal" (there's no p in Arabic) and later independently borrowed in Turkish as "portakal." The word is believed to come from "Portugal" because it was the Portuguese who originally imported sweet oranges from South Asia in the 15th century. "Turunj" is another word used in Turkish but only describes the small, bitter oranges native to the Mediterranean region. In Arabic, these are called "narinj" which is where the word standard Armenian uses for all oranges comes from. Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Recommended Posts
Join the conversation
You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.