Armenian and the Eastern-Caucasian languages

[Johannes]

Առանց քաղաքականացնելու «Լեզու» բաժինի մէջ գրառումներս, միայն ըսեմ որ՝ այժմ Ադրբէջան կոչուող անիրական աշխարհագրական անուանումով թուրքալեզու պետութիւնը, կը գրաւէ, նախապէս մեծաւ մասամբ արեւելակովկասեան լեզուներ խօսող ժողովուրդներու տարածքը, Հայախօս նահանգներու եւ արիական «իրանական» լեզուներ խօսող ժողովուրդներու զբաղեցուցած տարածքի կողքին:

 

Կուրի աջ ափը մինչեւ Արաքս հայախօս էր, Կուրէն հիւսիս մինչեւ այժմու Ռուսաստանի մաս կազմող Դաղստան (մօտաւորապէս՝ պատմական Բուն Աղուանքի «Albania» տարածքը)՝ արեւելակովկասեան լեզուներ խօսող, իսկ Կասպիցի հարաւ արեւելեան ափը. հաւանաբար իրանական լեզուներ խօսող: Սա՝ ընդհանրապէս եւ բացառութեանց յարգումով:

 

Արեւելակովկասեան լեզուներու ընտանիքին մաս կազմած ըլլալու է. հնամենի Աղուանք երկրի ցեղերու լեզուները: Այժմ այս լեզուախումբը, իր լեզուներով հանդերձ, անհետացած է «Ադրբէջան»ի տարածքին, բացառութիւն է ուտիերէնն ու լեզգիերէնը, որոնք սակայն կը մնան. չնչին փոքրամասնութեան մը լեզուները: Բացառութիւն. քանզի ինչպէս կը վկայեն աշխարհագէտ պատմաբանները, միայն Աղուանքն ունեցած է 26 տարբեր լեզուներ խօսող ցեղեր: Ուրեմն, մեր մէջբերելիքը աւելի շատ առնչուի. արեւելակովկասեան լեզուներու ընտանիքի դեռեւս ապրող լեզուներուն: Այդ ապրող լեզուները կը խօսուին. Ռուսական Դաշնութեան մաս կազմող Դաղստանի եւ Չեչեն-ինգուշական ինքնավար հանրապետութիւններու տարածքին: Յովհան

 

 

Մէջբերում Գէորգ Ջահուկեանի «Հայոց լեզուի պատմութիւն- նախագրային ժամանակաշրջան» գիրքէն

 

Հայկական ԳԱ հրատարակչութիւն, Երեւան 1987

 

Հայերէնը եւ արեւելակովկասեան լեզուները (էջ 604)

 

Արեւելակովկասեան լեզուների մէջ տարբերում են, բացի նախեան խմբից, նաեւ դաղստանեան լեզուների 4 խումբ՝ 1) ավարա-անդի-ցեզեան, 2) լակեան, 3) դարգիական եւ 4) լեզգիական: Այս լեզուները տարածուած են Չեչեն-ինգուշական հանրապետութիւնում, Դաղստանի հանրապետութիւնում եւ յարակից որոշ շրջաններում:

 

Հնչիւնական առումով արեւելակովկասեան լեզուները միատիպ չեն. եթէ նախեան եւ ավարա-անդի-ցեզեան լեզուները ձայնաւորներով հարուստ են եւ բաղաձայններով աղքատ, ապա լեզգիական խմբում գոյութիւն ունի հակառակ յարաբերութիւնը, այսինքն՝ տարբերութիւնը փոխւում է հիւսիս արեւմուտքից հարաւ արեւելք: Նոյն ուղղութեամբ փոխւում է թեքականութեան եւ կցականութեան յարաբերութիւնը՝ պակասում են թեքական տարրերը: Արեւելակովկասեան լեզուները հարուստ են հոլովներով. լակերէնում սրանց թիւը հասնում է 40-ի, թաբասարաներէնում՝ 48-ի: Ուղղական կառոյցի կողքին կան նաեւ էրգատիվ, տրական (զգացական բայերի հետ) եւ այլ կառոյցներ: Հաշւում են երկուսից մինչեւ ութ քերականական դաս. տարածուած են յատկապէս տղամարդկանց, կանանց, կենդանիների եւ իրերի դասերը:

 

Արեւելակովկասեան լեզուները ըստ խնբերի դասաւորւում են յետեւեալ կերպ.

 

1) նախեան խումբ՝ չեչեներէն, ինգուշերէն, բացբիերէն.

 

2) ավարա-անդի-ցեզեան՝ ա) ավարերէն, բ) անդիերէն, բոթլիխերէն, գոդոբերերէն, տինդերէն, կարատերէն, ախվախերէն, չամալերէն, բագուլալերէն, գ) ցեզերէն (դիդոյերէն), խվաշերէն, բեժիտերէն, ղունզիբերէն, ղինուխերէն.

 

3) լակերէն.

 

4) դարգերէն.

 

5) լեզգիերէն, թաբասարաներէն, ագուլերէն, ռուտուլերէն, ցախուրերէն, բուդուխերէն, կրիզերէն, ուտիերէն, հինալուղերէն, արչիերէն:

 

Սրանց շփումը հայերէնի հետ նոյն խտութիւնը չի ունեցել: Ամենից աւելի տեւական եւ ուժեղ պէտք է լիներ հայերէնի շփումը հաւանաբար լեզգիական խմբին պատկանող աղուաներէն հետ, որի մնացորդը, թերեւս, ուտիերէնն է: Ցաւօք սրտի, աղուաներէնի լեզուական մնացորդները սակաւաթիւ են, աղուանական այբուբենով գրուած փոքրաքանակ արձանագրութիւններն էլ դեռեւս լիովին հաւաստի ընթերցում չունեն:

 

Հետագայ քննութեան մէջ մենք կանգ կառնենք՝ նախ՝ արեւելակովկասեան-հայկական (այդ թւում՝ նախեան-հայկական), ապա, մասնաւորապէս, ուտիա-հայկական ընդհանրութիւնների վրայ:

 

Արեւելակովկասա-հայկական ընդհանրութիւնների առաջին շերտը կազմում են այն բառերը, որոնք չի կարելի անմիջական կամ միջնորդուած փոխառութեան արդիւնք համարել: Դրանք պէտք է բացատրել հնդեւրոպական եւ արեւելակովկասեան լեզուների «տարրական» ցեղակցութեամբ եւ, թերեւս, հնագոյն շփումներով: Եթէ արեւելակովկասեան լեզուները եւս պատկանել են նոստրատիկ ընդհանրութեանը, ապա հայերէնի հնդեւրոպական ծագման եւ արեւելակովկասեան լեզուների փոխառութեամբ չբացատրուող բառային ընդհանրութիւնները պէտք է լինեն հեռաւոր ցեղակցութեան արդիւնք: Կարելի է նշել, մասնաւորապէս, արեւելակովկասեան լեզուների բառապաշարի այնպիսի տարրեր, որոնք ունեն նոստրատիկ ընդհանրութեանը պատկանող հնդեւրոպական եւ քարթվելական լեզուների հետ օրինաչափ համապատասխանութիւններ: Այսպէս, ներքեւում բերուած համակովկասեան բառային ընդհանրութիւնների մէջ կան այնպիսիները, որոնք ակնյայտ նոստրատիկ զուգահեռներ ոնեն՝ որոշ դէպքերում ներկայացուած համապատասխան հայերէն բառերով եւ արմատներով. 1) արլ.-կովկ. да-кlв-հար.-կովկ. guli «սիրտ» (նոստր. golHa «սիրտ»). 2) արլ.-կովկ. мадз «լուսին»- հար.-կովկ. mze «արեւ» (նոստր. ma(z՛)a «լուսաւոր արեւ». եթէ նոստրատիկ ձեւը ճիշտ է վերականգնուած, եւ արլ.-կովկ. Ձեւը իրօք կապ ունի հար.-կովկ. ձեւի հետ, ապա կարելի է նշել հ.-ե. mē(n)s- «լուսին. ամիս» ձեւի հետ ունեցած նմանութիւնը. այստեղից հայ ամիս բառը). 3) արլ.-կովկ. Ma «նա, այն»- հար.-կովկ. ma «նա, այն» (նոստր. ma «այն». հմմտ. նաեւ ուրարտ. mani «նա»). 4) արլ.-կովկ ma «մի՛»- հար.-կովկ. ma «մի՛»- հ.-ե. mē «մի՛» (>հայ. մի) (նոստր. mä «մի՛»)*: Նոստրատիկ զուգահեռներ ունեն նաեւ արեւելակովկասեան եւ հարաւ կովկասեան այնպիսի ընդհանուր ձեւեր, ինչպիսիք են՝ արլ.- կովկ. гург «կլոր» - հար.-կովկ. гргв «կլոր» (նոստր. gUI՛a «կլոր. գունդ». Կասկածով այստեղ է յատկացւում հ.-ե. ghōl-ը, որտեղից հայ. գլուխ). 2) արլ.-կովկ. чIaм- հար.-կովկ. чIaм- «ուտել» (նոստր. ça?ma «ուտել»):

 

 

Ծանօթ. Յովհաննէսի.-

 

* «Մի՛» բառը նոյն իմաստով կայ նաեւ արաբերէնի մէջ. ma (( ما ձեւով: