Ակումբ

[Johannes]

Խաչիկ Ուղուրիկեան

Ծն. 1850 Դեկտ. 4, Սկուտար: 1866 շրջանաւարտ ճեմարանի, դասընկեր Պետրոս Դուրեանի. դպրոցականութեանը՝ թարգմանած է Ջէն Գրէյ եւ Մակբետ դրամաներն եւ ուրիշ տասնեակ մը թատերախաղեր, (Վարդովեանի եւ Բենեանի խումբերուն համար), մասնակցութեամբ իր դասընկերներուն՝ Տիգր. Ադամեանի, Պ. Դուրեանի եւ Վարդան Լութֆեանի: 1879ին, Ամեդէ լըֆորի «La Guerre d'Orient» եւ ուրիշ հեղինակի մը «Russet et Turcs» անուն գործերուն ի մի յօդմամբ թարգմանութիւնը տուած է՝ Պատմութիւն Արեւելեան Պատերազմին մակագրութեամբ, որուն Ա. Հատորն ու Բ.-ին ալ 1/3ը միայն տպագրուած են, նախաձեռնութեամբ Աղեքս. Մոմեանին: -1871-72, անտառաց քննիչ Խուդավենդիկար կուսակալութեան մէջ:- Բառագրական (lexicographique) եւ լեզուաբանական (linguistique) ուսումնասիրութիւններով պարապող լեզուագէտ (polyglotte)-բանասէր (philologue). նաեւ քաջ բնապատում (naturaliste): Ունի բառազննական եւ ստուգաբանական զանազան յօդուածներ՝ հրատարակուած Ջերիդէի Շարկիէի եւ այլ պոլսահայ թերթերու մէջ: Աշխատակցութեան կարեւորագոյն բաժին մը ունեցած է Ս. Կապամաջեանի հայերէն պարսկ. բառգիրքին պատրաստութեան մէջ, շատ մը գիտական բառերու ճշտումին եւ համայնագիտական ծանօթութեանց խմբագրութեան համար: - Իզմիրեանց գրական յանձնաժողովէն քննիչ կարգուած է՝ ներկայացուած ձեռագիր երկասիրութեանց: Քսան տարիէ ի վեր (1908) կը շարունակէ կերպարանել երկարաշունչ աշխատասիրութիւն մը որ ստուար տեղագրական մըն է ոսմանեան պետուեան հպատակ հայոց առաջնորդական վիճակներուն վրայ: -Ուսուցչական ասպարէզէն շատոնց քաշուած, ներկայիս նուիրուած է բանասիրական հետազօտմանց, եւ անշուք աննշան կ'ապրի Սկուտարի իր առանձնոցը, դարասկզբիկ ճգնաւորի մը պէս: գրեց՝ Թէոդիկ

Եռակմբանո՞ց Թէ Եռակըմպանոց

Արդի հայերէնի լեզուի եւ քերականութեան վերաբերմամբ յընթացս 1907 տարւոյն վիճաբանութեան ներքեւ անկեալ (*) խնդրոց մէջ էր նաեւ դիտել թէ գրութեանս վերնագրին մէջ ցուցեալ ձեւոց ո՛րն է ուղիղն եւ ի'նչ է բուն ստուգաբանութիւնն եւ նշանակութիւն: Զարմանալին ա՛յն եղաւ յայնժամ որ այս առանձինն հարցի մէջ այն կողﬓ որ իրաւունք ունէր [Թէոդիկ՝] իբր պարտեալ երեւեցաւ եւ արդէն մերկացեալ բացացուցեալ ճշմարտութիւնն միւսանգամ սքողեցաւ: Հարկ է ուրեմն կրկին պայծառատեսիլ կացուցանել զայն:

Արդարեւ հայ լեզուի հնացեալ բառգրոց մէջ Եռակըմպանոց ձեւով է որ բառն յերեւան գայ եւ մինչեւ իսկ Առձեռն Բառգիրքն նոյն ձեւն արձանագրած է, որով երբեմն այնպէս իմն ըմբռնեալ էր թէ եռակ բառէն եւ յարմատոյ ըմպել բային կազմեալ է, որպէս թէ նշանակէր «երեք նստարանով (տեղ՝ ուտելու խմելու)» (Առձեռն Բառգիրք): Բայց սխալ է այս: Նորայրեան բառգիրքն է որ տուած է ուղիղ ձեւն հանդէպ Triclinium բառի, «ճաշարան նախնի հռովմայեցւոց՝ ուր էին երեք ակումբք կամ անկողինք յորս բազմէին կամ ընկողմանէին երեք երեք կոչնականք, եռակմբանոց. տրիկլին. *եռընկողմանոց». Աստ անտարակոյս ճաշարան բառիւ պէտք է իմանալ «սեղանատուն» salle à manger, որպէս փռանկիարէն բառգիրք գրեթէ առ հասարակ ունին ի մեկնութիւն tricliniumի: Դոկտոր K. E. Georgesի գերմաներէնէ ի լատիներէն Բառգիրքն (Լայբցիգ, 1870)ի բառն Speisesaal դրած է նաեւ «triclinium (der mit drei Speisesophis's versehene Speisesaal der Römer)», այսինքն՝ հացկերոյթի երեք բազմոցք (sopha) զարդարեալ ճաշատեղի հռովմայեցւոց: Այլ բաց ի սեղանատանց, ո՛ր եւ իցէ սենեակ կամ յարկ յորում երեք բազմոցք կամ ակումբք կային՝ triclinium էր առ հռովմայեցիս: Այդօրինակ հռովմէական սենեկաց նմանութիւնն է որ պահեալ է, ըստ մեզ Կոստանդնուպոլսի հին տանց մէջ եւ ցա'րդ իսկ: Բիւզանդիոնի այն նշանաւոր հնութիւնն որ այժմ Թեքիրսերայ կոչի՝ ահաւասիկ եռակմբանոց մի էր, Եռակմբանոց Անաստասեայ, Tricline d'Anastase, Αναστασιχὸν τρίχλινον: Կայր նաեւ խոնարհագոյն մօտ ի ծովն (յԱյվանսերայ) Դաննուբիոսի Եռակմբանոցն: Մեծ պալատան շրջապատին մէջ էր Ոսկի եռակմբանացն, Chrisotriclinium, ուր երբեմն պահեալ էին Քրիստոսի չարչարանաց գործիներն կամ մասունք (հանդերձ, եղէգն, սպունգ, գեղարդն. Chrisotriclinium անունն փռանկեարէն թարգմանեալ կայ ուրէք appartements d'or. «ոսկեզարդ յարկք կամ օթեւանք»:

Հայերէն ակումբ բառն ըստ բառագրոց ունի, իբր գոյական՝ «ժողով, ընկերութիւն» եւ «սեղան» նշանակութիւնքն եւ իբր ածական՝ «բոլորեալ». բայց ակումբ պարտէր ցուցանել մանաւանդ «բազմոց»՝ զի արդէն կայ դարձեալ ըստ բառագրոց ակումբ մաշկեայ, «մորթի, մորթեղէն ներքանոց կամ նստարան», եւ զի ակումբ իմաստիւ եւ ձայնիւ մերձենայ լատիներէն accubitum բառի: Փռանկեարէն լեզուի համար Bescherelleի յօրինած ընդարձակ բառգիրք (Nouveau Dictionnaire national ou Dictionnaire universel de la langue française, Paris 1887) ունի այդ accubitum բառն եւ ի հանդիպոյ, Lit sur lequel les Romains se couchaient pour prendre leurs pepas, «անկողին յորոյ վերայ հռովմայեցիք ընկողմանէին առ ի ճաշել»: Նոյն բառգիրք ունի նաեւ փռանկեարէն ձեւով ACCUBITOIRE, եւ ի հանդիպոյ, Salle à manger contenant trois lits, sur chacun desquels pouvaient se placer trois convives, «Սեղանատուն երեք անկողնովք (բազմականօք), որոց մէն միոյն վրայ կարէին զետեղիլ երեք բազմականակիցք»: Ուստի accubitoire բառն թարգմանելի է «ակմբանոց» եւ նշանակէ նոյն ինչ ընդ tricliniumի: Կայ դարձեալ նոյն բառգրոց մէջ AUCUBE...(et. lat., ad, a; cubare, être couché). Partie d'une tente où l'on couchait, այն է՝ «Aucube. իգական գոյական. (լատին ստուգաբանութիւն ad., առ. cubare, ընկողմանեալ լինել): Վրանի (այն) մասն ուր մարդ ընկողմանէր»: Առ հռովմայեցիս սովորութիւն էր բազմոցի վրայ ընկողմանիլ (accumbere, accubare) առ ի ճաշել: Նոյն իսկ Ֆրիդրիխ Միւլլեր լեզուաբան գիտունն է որ հայերէն ակումբ բառի համեմատած է լատիներէն cubo, cumbo, եւ յունարէն χυφὸς, «կոր, սապատողն» եւ χύπτω «կորանալ»: Արդ cubo, cumbo նշանակեն «ընկողմանիմ»: Մեր կարծեօք ակումբ բառն հին հայերէն խօսեալ լեզուի մէջ փոխառութիւն է բարբառոյ հռովմայեցի արշաւողաց «բազմոց, բազմիք» եւ «բազմական» իմաստիւ. ուստի ածանցեալ պարտին լինել «սեղան» եւ «ժողով» առմունքն, եւ իբր ածական՝ «բոլորեալ» առումն, ուստի նաեւ ակմբիլ բայն եւ ակումբ առնուլ, ակումբ կապել, ակումբ կապիլ ասացուածքն՝ իբր «բոլորիլ, ժողովիլ» եւ ակմբահոյլ կամ ակումբահոյլ բարդութիւնն իբր «ժողովեալ յակումբ»:

Եռակմբանոց սխալ ձեւին հանգունակն է բազմակըմպանոց՝ նոյնպէս սխալ ձեւն, զոր տայ Առձեռնն, «շատ նստարանով սեղան», եւ զոր նոյնպէս հարկ է ուղղել ի բազմակմբանոց, ի բառիցս բազում եւ ակմբանոց: Սոյն բարդութեան գոյութիւնն վերըստեայ ասացելոցս հաստատութիւնն իսկ է, զի կարելի չէ պնդել թէ իցէ յայն մուտ գործեալ բազմակ ածական ինչ նշանակութեամբ «շատ»ի. քանի որ այդ՝ գոյութիւն չունի, թէպէտ եւ կայ ի հայումս բազմակ գոյական, որ է անշուշտ փոխառութիւն ըստ Հիւբշմանայ յԵրանեանց, ուստի եւ ասորերէնի մէջ մազմեքա, համապատշաճեցուցեալ յունարէն լիւքնոսի, «կանթեղ, ճրագ, (lampe)», որպէս ունի Առձեռն *բազմակ ի համար, «ճրագ, մոմ» եւ երկրորդ՝ «ճրագարան»:

Չիք տարակոյս ապա ուրեմն, ըստ մեզ՝ որպէս եւ ըստ Նորայրեան Բառագրոց, թէ ընդ խնդրով եղեալ բարդութիւնն եւս յօդեալ է ի բառիցս եռ եւ ակումբ՝ եւ ոչ թէ ըմպել բայի արմատով:

Սկուտար, 11 Մարտ 1908 Խաչիկ Ուղուրիկեան

Edited October 9, 2007 by Johannes