ԳԻՏԱԿԱՆ ՄՈ&#1359

[vartahoor]

AZG Armenian Daily #058, 30/03/2007

 

Դիտարկումներ

 

ԳԻՏԱԿԱՆ ԵՎ "ԱԶԳԱՅԻՆ-ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ" ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆԸ

 

Ճշգրիտ գիտություններից դեպի հայ ժողովրդի ու հայոց լեզվի ծագումնաբանություն

 

Մասնագիտությամբ ֆիզիկոս, կենսաբան Արմեն Պետրոսյանը հայագիտությամբ սկսել է զբաղվել բավականին ուշ, գրեթե այն տարիքում, երբ գիտնականները սովորաբար դոկտորի կամ առնվազն թեկնածուի կոչում են ստանում: Դրանից, սակայն, նա բնավ չի վհատվել կամ ընկրկել, այլ իր պրպտուն մտքի ու եռանդուն խառնվածքի շնորհիվ, կարճ ժամանակահատվածում մշակել է հայ ժողովրդի ծագման նոր տեսություն, համաձայն որի մ.թ.ա II-I հազարամյակում վաղնջահայերենով խոսողներն ապրել են Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային շրջանում: Հայերի ծագման մասին բոլոր տեսակետները նա քննել է իր "Հայոց ազգածագման հարցերը" գրքում:

 

"35 տարեկան էի, երբ հայրս՝ հայագետ Եղիշե Պետրոսյանը մահացավ ստամոքսի քաղցկեղից: Վատառողջ էի ու մտածում էի, որ երկար չեմ ապրի: Հայաստանի հանրագիտարանում խմբագիր էի աշխատում, նաեւ դասական կիթառ դասավանդում երաժշտական դպրոցում, բայց ձգտում էի այնպիսի գործով զբաղվել, որը կխլեր ամբողջ եռանդս", պատմում է Արմեն Պետրոսյանը:

 

Անվանի ազգագրագետ Սարգիս Հարությունյանն այդ ժամանակ նրան է նվիրում Ռուսաստանում տպագրված առասպելաբանական հանրագիտարանը, որի հայկական բաժնի հեղինակն էր: Մինչ այդ Արմենը հայագիտական բազմաթիվ գրքեր ու հանդեսներ էր կարդացել, բայց գիտական ուսումնասիրությամբ զբաղվելու բուռն ցանկություն կարծես թե չէր ունեցել: "40 տարեկան էի, երբ որպես լաբորանտ ընդունվեցի ԳԱԱ հնագիտության եւ ազգագրության ինստիտուտ: Իհարկե, ցավալի էր այդ տարիքում ընդունվելը, բայց շատ երջանիկ էի այնտեղ աշխատելու համար":

 

Ֆիզիկոս դառնալու նախնական ցանկությունն իր ներաշխարհից չի բխել, այլ այն տարիների գիտական կյանքում ֆիզիկայի առաջատար դերից: Երեւանի պետական համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետից տեղափոխվեց կենսաբանության ֆակուլտետ ու համալսարանն ավարտեց կենսաֆիզիկոսի մասնագիտացմամբ:

 

Իր անցած ճանապարհի համար նա այսօր չի զղջում, որովհետեւ ամբարած գիտելիքները եթե ոչ ուղղակիորեն, ապա անուղղակիորեն առնչվում են հայագիտությանը, օգնում բացահայտումներ կատարելիս. "Էվոլյուցիոն տեսության իմացությունն օգնում է պատկերացնելու լեզուների զարգացումը: Մոդելները բավականին նման են, օրինակ, լեզուների ու տեսակների ծագումը, մի լեզվից մի քանի բարբառների առաջացումը, լեզուների տրոհումը եւ այլն: Ճշգրիտ գիտություններում գոյություն ունի գիտական աշխատանքը շարադրելու հատուկ ձեւ՝ խստորեն հաշվի առնել հնարավոր բոլոր հակափաստարկները: Հարցն այն է, որ հումանիտար գիտության մեջ փաստարկները բացարձակ ճշգրիտ չեն, ամենաճշգրիտ գիտությունը լեզվաբանությունն է, որով եւ այժմ զբաղվում եմ: Նույնիսկ այստեղ ամեն ինչ պարզ չէ, որեւէ վարկած ներկայացնելիս հակափաստարկների գոյությունը կարելի է եւ հաշվի առնել, եւ՝ ոչ: Ճշգրիտ գիտություններից յուրացրած աշխատանքային մեթոդով երբեք չեմ անտեսում հակափաստարկները, թեպետ եղել են դեպքեր, երբ խորհուրդ են տվել դրանք մի կողմ թողնել":

 

Ազգագրության, լեզվաբանության կամ հումանիտար գիտության մեկ այլ ճյուղի հանդեպ կենսաֆիզիկոսների կամ այլ մասնագիտության տեր մարդկանց հետաքրքրությունը նոր երեւույթ չէ գիտական աշխարհում: Պետրոսյանը նշում է նրանցից մի քանիսի անունները՝ ֆիզիկոսներ են եղել նշանավոր ազգագրագետ Ֆ. Բ. Մալինովսկին, հայագիտության մեջ մասնագիտությամբ գյուղատնտես է եղել Ասատուր Մնացականյանը, ներկայիս ազգագրագետներից մասնագիտությամբ ֆիզիկոս է Լեւոն Աբրահամյանը: Ի դեպ, անցած տարի հնագիտության ու ազգագրության ինստիտուտում կայացած հայկական էպոսին նվիրված միջազգային կոնֆերանսում հնչած 3 ելույթների հեղինակները եղել են ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի ուսանողներ Լեւոն Աբրահամյանը, Արմեն Պետրոսյանը, Աշոտ Ոսկանյանը (վերջինս հետո տեղափոխվել է փիլիսոփայության ֆակուլտետ):

 

Պետրոսյանը ցավում է, որ գիտությունը մեզանում որոշ չափով կաստայավորված է. "Խորհրդային տարիներին կար լենինգրադյան գիտություն, կար նաեւ մոսկովյան: Լենինգրադյան արեւելագիտությունը նման էր գերմանականին՝ ոչ յուրայիններին այնտեղ չէին ընդունում, ունեին իրենց սեփական կուռքերն ու գնում էին նրանց հետքերով: Լայն ու բաց գիտություն էր, աղբյուրագիտորեն հիմնավոր, աշխատանքային խիստ մեթոդներով: Մոսկովյանն այդպիսին չէր: Մինչեւ հիմա էլ դրանց միջեւ որոշակի տարբերություն կա: Արեւելագիտությունն ամենուրեք քաղաքականացված է, խորհրդային գիտությունը հակաթուրքական էր, ի տարբերություն ամերիկյանի, քաղաքական հակադրվածությունն այնտեղ բավականին նկատելի էր:

 

Հայաստանում ունենք լեզվաբանների հրաշալի դպրոց, որը, սակայն, կորչում գնում է, իսկ շարունակվողը արեւմտյան գիտությունն է, որում հաճախ միայն մեկ տեսակետ է իշխում: Ցավոք սրտի, ժամանակի ընթացքում մեզանում ձեւավորվեց, այսպես ասած, "ազգային-ազատագրական գիտություն", որտեղ գլխավոր գործող անձինք դարձան ոչ մասնագետները, կարեւոր չէ՝ նրանք ֆիզիկոս են, քիմիկոս, թե երկրաբան: Իհարկե, մարդիկ բացի իրենց մասնագիտությունից, կարող են զբաղվել նաեւ այլ գիտություններով, կարելի է ավարտել պատմության ֆակուլտետն ու լինել վատ պատմաբան, բայց քիմիական ֆակուլտետն ավարտելով դառնալ լավ պատմաբան: Հարցի գլխավոր գործոնը գիտականը չէ, այլ գիտության հանդեպ "ազգային-ազատագրական" մոտեցումը: Գիտությունն այլ մեթոդներ ու մոտեցումներ է պահանջում, ըստ իս, պետք է դատել կոնկրետ գործերով, ինչպես Քրիստոսն է ասել՝ նայել ծառի պտուղներին: Հիմա "հայագիտական" այնպիսի գրքեր են գրվում ու հրատարակվում, որոնք ուղղակի դուրս են տրամաբանությունից":

 

Գիտական մոտեցումից բացի, Պետրոսյանը չափազանց կարեւոր է համարում նաեւ հայագիտությամբ զբաղվողի կրթվածությունն ու լեզուների իմացությունը: Անգլերենին ինքը տիրապետել է 40 տարեկանում, ֆրանսերենին՝ 43, գերմաներենին՝ 47, լավ հասկանալով, որ առանց դրանց հնարավոր չէ գիտական մնայուն արժեքներ ստեղծել ոչ առասպելաբանության, ոչ էլ լեզվաբանության ու պատմության բնագավառներում: Ցավոք, մեր իրականության մեջ քիչ, գրեթե հազվադեպ են հանդիպում այդ տարիքում օտար լեզուներ սովորելու կամք ունեցող գիտնականներ: "Մեր գիտության գավառականությունն այն է, որ հումանիտար գիտությամբ զբաղվողներն օտար լեզուներ չգիտեն", ասում է Արմեն Պետրոսյանը:

 

Գիտության մեջ "ազգային-ազատագրական" շարժման "հերոսական սխրանքների" մասին բազում պատմություններ կարելի է լսել գիտությունների ազգային ակադեմիայի լեզվաբանության, պատմության, գրականության եւ ազգագրության ինստիտուտներում:

 

Լեզվաբանության ինստիտուտի տնօրեն Լավրենտի Հովհաննիսյանի աշխատասենյակի գրապահարանում կարելի է գտնել Սերգեյ Պետրոսովի "Շուշի: Անվան եւ հողատարածքային հարցերի հիմնավորումներ", Սանասար Կոծինյանի "Բանն ու բանասերները" եւ այդօրինակ բազմաթիվ գրքեր:

 

Հովհաննիսյանին զարմացնում է այն, որ հանկարծակի լեզվաբանության ոլորտ ներխուժողների գրքերը հովանավորվում ու հրատարակվում են: "Նրանցից մեկը կարծեմ մաթեմատիկոս է, Ղարաբաղի տեղանուններն իբր ստուգաբանում է ինտեգրալ հավասարումներով: Ուղղակի աբսուրդ է՝ Շուշի բառը, ըստ նրա, պիտի լինի մշուշի: Եվ անընդհատ գրքեր է հրատարակում": Հովհաննիսյանը կարծում է, որ այդպիսի գրքեր գրողները հիմնականում կամ անգործ, կամ էլ մասնագիտությամբ չկայացած մարդիկ են: Բացառությամբ թերեւս ակադեմիկոս Պարիս Հերունու, որն այնուամենայնիվ իր բնագավառում հայտնի գիտնական է: Իսկ մյուսները ճանաչում ձեռք բերելու, փառաբանվելու խնդիր ունեն: Դրանցից մեկը ոչ մի լեզվաբանի ու պատմաբանի կարծիք չի ընդունում, ոչ էլ իր պես մեխանիկի կարծիք, ինքն է որ կա՝ ակադեմիկոս Լենսեր Աղալովյանը ինտեգրալ հավասարում լուծել չգիտի, իսկ պատմաբան Բագրատ Ուլուբաբյանը՝ հայոց պատմությունից գաղափար չունի: "Ոչ ներքին գրաքննություն կա, ոչ արտաքին: Մի ժամանակ որոշեցինք այդ տեսակ գործերն ուղարկել պարտադիր խմբագրման, բայց պարզվեց, որ դա հրատարակչի իրավունքն է՝ ինչպես կուզի, այնպես էլ կհրատարակի: Երեւի թե այսօր բոլոր գիտություններն են անպաշտպան, բայց լեզուն՝ առավել եւս, որովհետեւ հայոց լեզվի մասին գրքերն անհամեմատ կարդացվող են: Մանավանդ այդպիսի հիմարությունները կարդացվում են, չէ՞, դրա համար էլ հրատարակում են ու լցնում: Սա է մակարդակը, մի անգամ ասել եմ, որ սա վտանգավոր է հատկապես ապագայի համար: Պատկերացրեք, 100 տարի հետո մի գիտնական որոշի մեր այսօրվա գիտության պատմությունը գրել եւ նրա ձեռքն ընկնեն այս գրքերը: Անկասկած, կմտածի, որ մենք քարե դարում ապրող ժողովուրդ ենք, որովհետեւ գիտական արժեքավոր գործեր հրատարակելու փոխարեն սրանք ենք լույս ընծայել":

 

ՌՈՒԶԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

 

[Arpa]

Does not the above article belong in the following thread?

http://hyeforum.com/index.php?showtopic=15...mp;#entry193578

Maybe we can transpose it there and play a little game. To make it simpler, easier and shorter we can turn the game to “spot the Armenian word” since those are fewer in number.