Johannes Posted November 4, 2006 Report Share Posted November 4, 2006 (edited) We had (and still we have) in historical Armenia many places, which is called Arich, Harich, or Arinj. Bagaritch. - (the High Armenia Province in historical Armenia, Derjan region), in last century Erzurum Vilayet (province) Terjan region. Bagaritch.- (the High Armenia Province in historical Armenia, Daranali region (Ani-Kemah), at last century in Erzurum vilayet Kemah? region Solomon Tehliryan was born on April 02, 1896 in the nerqin Bagarich village of the Erzrum vilayet (district), of western Armenia. He received his preliminary education in his native village, and then in 1915 had lost his entire family: parents, brothers and sisters were slaughtered in the genocide. He had survived the massacre by a miracle and found refugee in a Kurdish family, where from he then fled to eastern Armenia. Several years later, he returned to his native Erznka (Eriznakan), where he could not find a single Armenian family... The first village North of Yerevan is Arinj (In Cotayq region), with remains of a medieval fort nearby, with dragon carving of 1501 on lintel and eagle commemorating Bishop Johannes and remains of Astvatsatsin church. New built Astvatsatsin church and a Hellenistic period settlement are nearby. E of the village is Dzagavank or Getargeli S. Nshan, with a ruined 7th c. church (S. Nshan) and a formerly two-story 13th c. Church E of it. Edited November 4, 2006 by Johannes Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 4, 2006 Author Report Share Posted November 4, 2006 Բագառիճ (պատմական հայաստանի Բարձր Հայք նահանգի Դերջան գաւառի մէջ), անցեալ դարուն Էրզրումի նահանգի Դերջան գաւառի մէջ։ Բագ ինչպէս գիտէք Աստուած կը նշանակէ (հայերէն Վահէ՞)։ Սլաւական տարբերակն է՝ Բոգ, Բոգդան (աստուածատուր), Բագդատ (աստուածատուր), Բագարատ (Աստուածատուր)։ Նախքան մերձաւոր արեւելքի մէջ թուրքերու յայտնուիլը, անոնք միջին ասիոյ մէջ արիական ցեղեր իրենց մէջ ձուլած էին։ Երբեմնի Արիական միջին Ասիան թրքացած էր (Թոխարներ, Սակեր), այսպիսով բազում Արիական (Իրանական) բառեր անցան թրքերէնի մէջ։ Իմ կարծիքով թրքերէն բեյ, բեգ, բեկ, բագի իսկ բայրամ, բագրամի աղաւաղուած ձեւն է), Բագրամ (աֆղանիստանի մէջ վայր), կը նշանակէ՝ Րամ Աստուած։ Ըստ առասպելներու. Ռամ, Արա, Արամա, Ռամա անուններ կրողները բազում հնդիրանական ժողովուրդներու նախահայր եւ Աստուած եղած են։ Հին պարսկերենով Արի մարդ կը նշանակէ (այսինքն ոչ բարբարոս, քաղաքակիրթ իրենց նման), որու հայկական տարբերակն է Երան, արդարեւ հայրս շատ կը գործածէր այդ բառը խօսքի մէջ, օրինակ՝ ինչ կընէս երան (ինչ ես անում մարդ Աստուծոյ) ։ Նոյնն է Արա, «Ի՞նչ ես ասում արա», «չ՚հասկացայ արա», «զզուեցրիր արա» այսինքն զզուեցուցիր ով մարդ (օրինակ՝ ես)։ Առան (Արցախ) Առանշահիք՝ նախարարական տոհմ։ Հնդկերէնով (եւ գնչուերէնով) նոյնպէս Ռամա, Ռոմա (մարդ կը նշանակէ), միաժամանակ Աստուծոյ անուն է։ Հայերէնով Ռամ, Ռամիկ նոյնպէս մարդ կը նշանակէ։ Աւետարանին մէջն ալ գրուած է, որ Աստուած մարդն ստեղծեց իր պատկերով։ Մարդ (թագաւոր) եւ Աստուած նոյն անձը եղած են երբեմն։ Բաբելոնի, Եգիպտոսի թագաւորները իրենք իրենց Աստուած կամ ալ անոր որդին համարած են։ Կարգ մը հեթանոս կրօններ ոչ այլ ինչ են քան՝ նախահայրերու պաշտամունք, մեռելներու պաշտամունք։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 4, 2006 Author Report Share Posted November 4, 2006 Հայկն ու Արան, իսկական անձեր կրնան ըլլալ, որոնց պաշտամունքի եւ յիշատակի դէմ մարտնչեց Գրիգորը Անակի որդին։ Ետքն ալ իր սեփական նախարարական տունը (դինաստիա) հիմնելով բազմեցաւ Վահեւունի քրմական տան եւ այլ կալուածներու վրայ։ Քրիստոնէական գաղափարով լուսաւորեց մեզ, սակայն սեւ խաւարով պատեց մեր (հայաստանցիներու, հայաստանեայց) պատմութեան էջերը։ Հայ ազգը, հայ ժողովուրդը ամուր փարած էր իր ազգային կրօնին, դաւանանքին։ Գրիգորն ու իր բանակները, ստիպեցուան պատերազմիլ հայոց դէմ, որ կարենան տարածել նոր կրօնը։ Հրէական այս նոր աղանդը (Քրիստոնէութիւնը) տակաւին մի քանի դար անհասկանալի եւ անհրապոյր էր հայոց։ Գրիգոր եւ իր յունաասորական դպրութիւնը խորթ եւ օտար մնաց մինչեւ ազգայնացումը՝ մեր դպրութեան, մեր եկեղեցւոյ։ Այս ազգայնացումն ալ տեղական բնոյթ ուներ, վասնզի երկար տարիներ Հայաստանը տառապեցաւ յունասէր (Լուսաւորիչի տոհմ, Մամիկոնեանք եւ ուրիշներ) եւ պարսկասէր կուսակցութեանց պայքարէն։ Եթէ յաղթէր առաջին կուսակցութիւնը հաւանաբար մենք այսօր քաղկեդոնիկ ուղղափառ ըլլայինք։ Ինչ, որ պիտի ըլլայինք ըլլայինք (ինչ, որ պիտի լինէինք լինէինք) բայց ազգովին լինէինք, եթէ ազգովին լինէինք. մեր շուրջի բոլոր մանրուք ազգերը մեր մէջ կը ձուլուէին։ Եթէ միակամ լինէինք, ոչ զրադաշտի ոչ մահմեդի եւ ոչ ալ յոյնի կրօնը մեր ազգային մշակոյթին, ինքնութեան վտանգ չէր սպառնար։ Բոլորիս յայտնի է, որ Հայաստանը հնուց երկու մասի բաժնած են, որ հեշտ լինի կառավարումն ու... տկարացումը։ Բայց ինչ միակամութիւն, երբ ազգութեան գաղափարը սահմանուած էր ցեղի (աշիրեթի) սահմաններով։ Բագառիճ կը նշանակէ՝ Աստուծոյ բնակավայր։ Հայկական հանրագիտարանի մէջ.- Բագառիճ, Բագայառիճ, Բագառինջ, աւան Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգում, Կարին քաղաքից արեւմուտք։ Մովսէս Խորենացու վկայութեամբ, մ.թ.ա. առաջին դարում Տիգրան Մեծը Բագառիճում կանգնեցրել է Հեփեստոս աստծոյ արձանը, որը Արտաշէս Ա-ը բերել էր Յունաստանից։ Ըստ Ագաթանգեղոսի, Բագառիճում էր Միհր աստծոյ մեհեանը։ Միջին դարերում քարաւանային առեւտուրի կենտրոն, ունեցել է քարաւաններին սպասարկող արհեստանոցներ, իջեւանատներ։ Քսաներրորդ դարու սկիզբներին Բագառիճում դեռեւս նշմարւում էին մեհեանի եւ բերդի աւերակները։ Բերդ ունեցել է ստորգետնեայ ճանապարհ՝ փախուստի եւ ջուր բերելու համար։ Հազար ինն հարիւր իննին խևուև-ին Բագառիճը Դերջանի ամենամեծ գիւղն էր, ունէր երեք հարիւր յուու տուն բնակիչ, որից հարիւր յիսունը 150-ը հայ։ Նրանք զբաղում էին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով, առեւտրով։ Հայերն ունէին եկեղեցի (Ս. Յակոբ) եւ վարժարան յիսուն հինգ 55 աշակերտով։ Հայ բնակիչները տեղահանուել են հազար ինն հարիւր տասն հինգի 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը սպաննուել է ճանապարհին։ [/size] Բագառիճ)ներքին եւ վերին) Դարանաղի (Անի կամ Կեմախ գաւառ)։ Հայկական հանրագիտարանի մէջ.- (Վերին Բագառիճ, Ներքին Բագարիճ), գիւղեր Բարձր Հայք նահանգի Դարանաղի գաւառում, միմիանց մօտ երկու (2) կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ։ Քսաներրորդ (20-րդ) դարու սկիզբին Վերին Բագառիճ ունէր ութսուն (80) տուն, իսկ Ներքին Բագառիճը՝ հարիւր երեսուն (130) տուն հայ բնակիչ։ Զբաղւում էին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, արհեստներով։ Ունէին եկեղեցիներ (Ս. Աստուածածին՝ Վերին Բ-ում եւ Ս. Յակոբ Ներքին Բ-ում)։ Գործում էր Հայկազեան վարժարանը երկու հարիւր տասն մէկ (211) աշակերտով։ Բնակիչները տեղահանուել են առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին. Մի մասը զոհուել է, փրկուածները տարագրուել են օտար երկիրներ։ Այստեղ փակագիծ մը բանալով, անդրադառնանք ալի ածանցով վէրջացող տեղանունները Արարատեան (Ուրարտական) ծագում ունին։ Դարանաղի, Դարանալի հնչիւնով (Դարանի երկիր), Մարդաղի, Մարդալի հնչիւնով (Մարդոց երկիր), Մանանաղի, Մանանալի հնչիւնով (Մանանի երկիր)։ Նկատենք որ պատմական հայաստանի մէջ (Վասպուրական) բազում գիւղեր կան (ալ) վէրջաւորութեամբ։ Բարձր Հայքի Դարանալի գաւառը երբեմն յիշուած է, որպէս Եկեղիք (Եկեղեաց գաւառ), որովհետեւ այդ նշանաւոր գաւառի արեւմուտքը կը գտնուի։ Ներքին Բագառիճի ծնունդ է Սողոմոն Թեհլիրեանը։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 5, 2006 Author Report Share Posted November 5, 2006 «Հայերէն արմատական բառարան» Առիճ կամ Առինճ «գիւղ» առանձին չէ գործածուած, բայց կայ մի խումբ հին տեղական յատուկ անունների մէջ. Ինչպէս Բագայառիճ կամ Բագայառինճ, Գուկառինճ, Լուսաթառիճ, Խոկառինճ, Ձիթառիճ, Մկնառինճ, Տիրառիճ, Կթառիճ։ Թէ բառի ամբողջական ձեւն է առիճ (եւ ոչ թէ ա յօդակապով՝ ռիճ) ցոյց են տալիս մի քանի անջատ գործածուած ձեւեր. Ինչպէս Առջոյ առիճ, Խաղտոյ առիճ եւ վէրջապէս Կոտայքի առինջ գիւղը (համեմատաբար նրա մօտ Աւան գիւղը, որ աւան հասարակ անունն է յատուկ անուն դարձած), նոյնն եմ կարծում նաեւ Հառիճ։ Արինճ «մի տեսակ բոյս է.Polygonium aviculare, մատիտեղ թռչնոց»։ Ալիշան յիշում է խոտորջուրի գաւառականով արիճ բոյսը, առանց սակայն նոյնութիւնը հաստատելու։ Աճառեանը մեզ օգնեց հասկանլու առինճի իմաստը, սակայն չ՚վերլուծեց բառը։ Ըստ իս Ար բնակավայր կը նշանակէ, եւ Սումերական Ուր-ի նախահայկական տարբերակն է։ Նկատենք օտարահունչ Ուրարտու անունը, որու հայկականն է Արարատ, յետեւաբար Ուր (Ուռ, Ուռհա) կամ Ար (Առ) բնակավայր կը նշանակէ իսկ ինճ կամ իճ կամ ինջ վէրջաւորութիւնը ածանց կրնայ ըլլալ։ Օրինակ Արճիճ, Արտիճ (մի տեսակ խոտ), ակնակապիճ, Տարսայիճ եւայլն։ Այդուհանդերձ այս վէրջին վերլուծումը քննութեան կարիք ունի։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 5, 2006 Author Report Share Posted November 5, 2006 Հանգստարանի մէջ մինչ նստած Կը թերթատէի էջ մ՚Աճառեան Ցածր երկրի բնակչուհի գետառատ՝ Եղիր գթառատ, Զի հայերէնի խոնարհ ծառադ, Լիքն է սիրով յորդառատ, Թոյլ տուր գիտութեամբ իմ կիսատ–պռատ, Սեւացնեմ էջերն այս առատ։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 6, 2006 Author Report Share Posted November 6, 2006 Մինչ կը զրուցենք Մեծ Հայքի առաջին նահանգը կազմող Բարձր Հայքի այդ նահանգի մէջ գտնուող Բագառիճներու մասին, ինքնաբերաբար խօսք կը բացուի Բագի, Բագարատի, յետեւաբար Բագրատունիներու մասին, որոնց օրրան է Բարձր Հայք նահանգի Սպեր գաւառը։ Նոյն գաւառի արեւելքը կը գտնուի Մամիկոնեաններու օրրան Տայք նահանգը։ «...եւ քանզի իշխանազունն Մամգոն առաջին նահապետ Մամիկոնէից որ նորոգ փախստական եկեալ էր ի Հայս յաշխարհէն Ճենաց՝ կատարեաց զամենայն քաջութեամբ, հրովարտակաւ ընկալաւ յարքայէն զիշխանութիւն այնր երկրին վասն իւր, եւ վասն ժառանգաց իւրոց, անուանելով յայնմ յետէ զգաւառն Մամգոնեան տուն, ըստ գրելոյ Ասողկայ որ եւ ինքն Ասողիկ էր ի Տարօնոյ։» Ասողիկը այդ նախարարական տան հիմնադիրը կը համարէ Մամգոն Ճենացին։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 6, 2006 Author Report Share Posted November 6, 2006 Հայկական հանրագիտարանին մէջ.- Մամիկոնեաններ, նախարարական տոհմ Հայաստանում։ Ըստ Մովսէս Խորենացու եւ Սեբէոսի, Մ-ի նախնիները՝ աւանդական Մամիկն ու Կոնակը, 3-րդ դարու առաջին կէսին գաղթել են Հայաստան Ճենաց աշխարհից։ Վէրջինս Միջին Ասիոյ եւ Հնդկաստանի միջեւ գտնուող Քուշանաց թագաւորութեան այն մասն էր, որը կոչւում էր Թուխարիստան եւ Կաշմիր։...Չորորդ դարու սկզբին Տարօնի տէրերի՝ Սլկունիների հակաարքունական խռովութիւնը ճնշելուց եւ այդ տոհմի բնաջնջումից յետոյ սպարապետութեան գործակալութիւնն անցաւ Մամիկոնեաններին, եւ Տարօն գաւառը դարձաւ նրանց տոհմական սեփականութիւնը։ Այնուհետեւ Տարօնի Ողական ամրոցը դարձաւ Հայոց սպարապետի աթոռանիստը, իսկ Տայքի Իշխան գիւղը եւ Տայոց քար ամրոցը՝ այդ տոհմի իշխանանիստ կենտրոնները։ Իմ պրպտուքը վերոյիշեալ միջինասիական Ճենքի մասին արդիւնք չ՚տուաւ։ Այդուհանդերձ ակնյայտ է, որ խօսքը Չինաստանի մասին չէ։ Միջին Ասիան իր արիացիներով եւ թուրքերով կը թողնենք եւ կ՚ուգանք հայաստան։ Հայկական հանրագիտարան. Քարտէսներ։ -Ուրարտու թագաւորութիւնը ներկայացնող քարտէսին մէջ կը նշմարենք Խալիդու եւ Լուշա (փակագծի մէջ՝ Լազք) անուններով ցեղեր, որոնք կը բնակին Սեւ ծովի հարաւ արեւելեան ափէն դէպի հարաւ, մինչեւ արեւելապոնտական լեռներ, այսինք Ուրարտուի (Մեծ Հայքի) սահանը։ -Ծոփք Կոմմագենէ թագաւորութիւնը ներկայացնող քարտէսին մէջ մ.թ.ա 3-րդ դար, Սեւ ծովի հարաւ արեւելեան երկրի տարածքին յիշուած են այս երկու ցեղերը՝ արեւելեան կողմը Ճենք (Սպեր գաւառի հիւսիսը), արեւմտեան կողմը Խալդայներ։ Դէպի հարաւ՝ Սպեր գաւառի հիւսիսը, այսինքն Խաղտեաց (Պարխարի) լեռներու հարաւային լանջին արձանագրուած է Արմենոխալիբ ցեղամիաւորումը։ -Փոքր Հայքը ներկայացնող այլ քարտէսի մը մէջ. Մեր թուարկութիւնէն առաջ 3-րդ դարէն մեր թուարկութեան 4-րդ դար, Սեւ ծովի հարաւարեւելեան ափը եւ արեւելապոնտական լեռներու հիւսիսային լանջերը (որ եւ Բարձր Հայք եւ Տայք հայկական նահանգներու հիւսիսը կը գտնուի) բնակուած են Խալդայներ անունով ազգ մը, փակագիծի մէջ ալ այսպէս (Խալիւբներ, Ճանք, Խաղտիք)։ Այս տարածքը եւ Բարձր Հայքի Սպեր գաւառը բաժնող լեռնաշղթան կոչուած է Խաղտեաց լեռներ (Պարխարի լեռներ)։ Սպեր գաւառի հարաւը, Կարին գաւառին մէջ կը գտնուի Խաղտոյ առիճ բերդ աւանը։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 6, 2006 Author Report Share Posted November 6, 2006 -Արտաշէսեան թագաւորութիւնը ներկայացնող քարտէսին մէջ, մեր թուարկութիւնէն առաջ (մ.թ.ա.) առաջին դարուն, Տրապիզոնի (սեւ ծովի հարաւ արեւելեան ափին քաղաք) հարաւը՝ Խալդայներ անունով ցեղ, իսկ Աթենասի եւ Ռիզոնի (այժմեան Ռիզէ) հարաւը ճենք անունով ցեղ։ Դէպի արեւելք Մախելոնք, Զիդրիտներ, անոնց հիւսիսը այժմեան Աջարիայի տարածքին՝ Լազք...։ Սպեր գաւառի հիւսիսը՝ Խաղտեաց (Պարխարի կամ արեւելապոնտական) լեռներու հարաւային լանջերուն կը տեսնենք Արմենոխալիբները։ -Արշակունիներու թագաւորութիւնը ներկայացնող քարտէսին մէջ 298-387 մեր թուարկութեամբ։ Ճենք անունով ցեղախումբ մը կը նկատենք Տրապիզոնի հարաւը, Աթինայի եւ Ռիզոնի հարաւը՝ Մախելոն եւ Հենիոխ անունով ցեղեր, անոնցմէ արեւելք Զիդրիտներ եւ Եգրեր (իմ կարծիքով. այժմեան Աջարներու նախահայրերը), անոնցմէ հիւսիս՝ այժմեան Աջարիայի տարածքին Լազք ժողովուրդը։ Վերոյիշեալ ցեղերը նոյն ժողովուրդի տարբեր տոհմերը կրնան ըլլալ։ Այս քարտէսի մէջ, Սպերի հիւսիսը, Խաղտեաց (Պարխարի) լեռներու հարաւային լանջը կոչուած է Խաղտոյ ձոր։ Կրկնութեան գնով ասենք, որ վերոյիշեալ ազգերը (ցեղերը) կը բնակէին Բարձր Հայք նահանգի Սպեր գաւառէն եւ Տայք նահանգէն դէպի հիւսիս։ Ուրիշ խօսքով՝ Մեծ Հայքի սահմանէն՝ Խաղտեաց (կամ Պարխարի) լեռներու հիւսիսային լանջերէն դէպի հիւսիս մինչեւ ծով։ -Մարզպանական Հայաստանը ներկայացնող քարտէսին մէջ 387-628 թ. Այդ տարածքի մէջ կը նկատենք Ծանք անունով ցեղախումբ մը։ Այստեղ փակագիծ մը բանալով ենթադրենք, որ Այս Ծաները նոյն Ճաներն են։ Լազերու լեզուի մէջ Ճ (Tch) կը դառնայ Ծ (Tz)։ Եթէ նկատած էք Հանրապետուցիւն (կամ Հանրապետուծիւն), Նուիրուածուցիւն եւայլն փոխան ութիւնի։ Ապարանցի երիտասարդ մը շատ սիրուն աղջիկ մը կը նկատէ փողոցի հանդիպակած կողմը, իսկոյն շտապելով նրա մօտ, կը հարցնէ անունը։ Աղջկայ պատասխանը կը լինի՝ «Ձիաննա (Դիանա), իսկ քոն՞ը» հարց կուտայ աղջիկը. Տղան համաքաղաքացի մը գտած ըլլալու հրճուանքով կը պատասխանէ.-«էշ Աշոտ»։ Յոյներ թուրքիոյ վարչապետուհիի ազգանունը Ծիլլեր կամ Ցիլլեր կը հնչէին, փոխան Չիլլերի։ Ներող եղեք, վասնզի ուզեցի այժմէական անուններ տալ, որպէսզի պատկերը հասկանալի լինի։ -Բագրատունիներու թագաւորութիւնը ներկայացնող քարտէսին մէջ 9-րդ դարու վէրջ 10-րդ դարու առաջին կէս, նոյն տարածքը, այսինքն Սպերի եւ Տայքի հիսիսը՝ Սեւ ծովի հարաւ արեւելեան երկիրը կոչուած է Խաղտիք եւ Ճենք։ Խաղտիքը՝ Տրապիզոն եւ Կերասունտ քաղաքներու հարաւը, իսկ Ճենքը՝ Աթինա եւ Ռիզոն քաղաքներու հարաւը, Համամաշէն քաղաքի տարածքը։ Նոյն քարտէսին մէջ Խաղտեաց (Պարխար) լեռներու հարաւային լանջերը, որ կը գտնուի Սպեր գաւառի մէջ, կը տեսնենք բնակուած Ասպետունիք անունով ցեղախումբ մը (նախապէս Արմենոխալիբներ)։ Խալդայներ, Խաղտէացիք, Խաղտիք, Խաղտեաց լեռներ, Խաղտոյառիճ եւ վէրջապէս Արարատեան Խալդ լամ Խալդի դիցը առնչակ՞ից են թէ, պատահականութիւն է։ Հայկական հանրագիտարանի մէջ.- Ճաներէն, լազերէն, իբերակովկասեան լեզուաընտանիքի քարթվելական խմբի լեզու։ Մեգրելերէնի հետ դիտւում է, որպէս զաներէնի բարբառ, գիր չունի։ Այժմ խօսւում է թուրքիայում (սեւծովեան ափամերձ շրջաններում) եւ Վրաստանի առնչուող սահմանամերձ որոշ վայրերում։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 7, 2006 Author Report Share Posted November 7, 2006 Ծանիլ հայերէնով կը նշանակէ Ճանաչել (քրդերէնի մէջ ալ նոյնն է՝ ազ զանէ կը նշանակէ ես գիտեմ)։ Նկատենք Ծանօթ բառը. ծան առաւել աւթ(օթ) ածանցը։ Ճանաչելուն առմատը Ճանիլ լինելու է. նկատենք ճանիլ-ծանիլ։ Ծանօթի նման է աղօթքը (աղօթ), որ է՝ աղ առաւել աւթ (օթ) ածանցը։ Նկատենք Աղ առաւել աչել կը լինի աղաչել, որ նոյն աղօթքն է։ Նմանապէս Ճան առաւել աչել կը լինի աղաչել։ Նոյնն է Տիրան-Ծիրան, Տո-Ծո եւայլն։ Սրա մասին յետագային մանրամասն կ՚անդրադառնամ երբ աղբիւրը գտնեմ։ Այժմ մեզի համար կարեւորը սա է. Հայերէնի մէջ ալ յաճախ Ճ դառձած է Ծ։ Յետեւաբար երբ քարտէսին մէջ սեւ ծովի հարաւ արեւելեան ափին կը տեսնենք՝ Ծանախոյ ձոր, Ծանք, Ճանք, Ճենք նոյն անուան տարբեր արտասանութիւններն են։ Հայերէնի մէջ երբեմն Ա փոխարինած է Ե։ Սրա մասին ալ յետագային մանրամասն կ՚անդրադառնամ։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 7, 2006 Author Report Share Posted November 7, 2006 Իմ կարծիքով Մամիկոնեաններու նախահայրը ոչ թէ երկու անձ են՝ Մամիկ եւ Կոնակ այլ մէկ անձ՝ Մամիկ կամ Մամէ անունով։ Իմ կարծիքով ան չէ եկած միջին Ասիայէն, այլ ընդամէնը մի քանի կիլոմետր անդիէն. իր նոր հայրենիքը՝ Տայոց աշխարհը շրջապատող լեռներու միւս կողմէն՝ Ճենաց աշխարհէն կամ Սեւ ծովու հարաւ արեւելեան ափէն։ Մամիկոն անունն ալ բարբառային արտասանութիւն կը համարեմ եւ սկզբնական ձեւը Մամեկան կամ Մամական պէտք է լինի կը կարծեմ՝ Մամ անունը առաւել ական ածանցը։ Այլապէս՝ ընդամէնը երրորդ դարուն Հայաստան եկած այս միջին ասիացիները, ե՞րբ հասցուցին այսքան ազգայնական տարօնցի հայ, եւ այսքան հաւատացեալ քրիստոնեայ լինել։ Անոնք մեզ տուած են Հիթիթ թագաւորի անուան հայկական տարբերակը՝ Մուրսիլի-Մուշեղ։ Անոնք բնիկ են, առնուազն Խեթերու ժամանակէն։ Բագրատունիներու մասին ալ, նմանօրինակ տեսակէտ ունիմ։ Արդարեւ Հայաստանը, արքունական տուներու առընթեր, չորս ուժեղ նախարարական տուներով կը կառավարուէր։ Եթէ կ՚ուզէք՝ Հայաստանի հին պատմութիւնը, ոչ այլ ինչէ քան, Արծրունիներու, Մամիկոնեաններու, Սիւնիներու եւ Բագրատունիներու միջեւ ընթացող յաւիտենական պայքար. իշխանութեան տիրանալու կամ անոր մօտ լինելու ցանկութեամբ։ Այսքան ուժեղ ցեղախումբ մը եւ ան ալ Սպերի նման լեռնային եւ ցուրտ վայրի մէջ, դժուար թէ երեւակայել մի ոմն հրեայ Շամբատի ժառանգութիւն։ Երբ անհատները լաւ պիտի ճանչնանք կը հարցնենք նրանց անունն ու ազգանունը, արդարեւ ազգանունն է, անհատի մը պատկանած ընտանիքը բնորոշողը, մինչ անձնանունները աւելի շուտ փոփոխական են, քաղաքական մշակութային փոփոխութեանց հետ առընթեր։ հայեր իրենց զաւակները կոչած են իշխող մշակոյթի հարմարող անուններով։ Մինչ Ազգանունները աւելի երկարակեաց են։ Ազգանունը պատիւ է, պատմութիւն է եւ յիշատակ, մանաւանդ Բագրատունիներու նման իշխանական ընտանիքի մը համար։ Բագրատ առաւել Արարատեան ունի ածանցը կը ստանանք, Բագրատունի (Բագրատեան), որ կապ չունի հրեայ ժողովուրդի հետ։ Նախապէս յիշած էինք այս անուան իմաստի մասին։ Արդարեւ Հայկական (որպէսզի Արփան չ՚նեղուի Իրանական պիտի չի ըսեմ) այս ազգանունը, հրեայ Շամբատ ինչ՞ու պիտի կրեր, երբ հրէական աւանդն ու ծագումը այդքան ի պատուի էր քրիստոնեայ մատենագիրներու ոսկեդարին։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 7, 2006 Author Report Share Posted November 7, 2006 Այս առիթով կ՚ուզեմ մատնանշել Սեմական ցեղերու նախահայր Աբրահամի անուան մասին։ Այս անունը իրանեան է։ Աբրահամ, Ավրահամ, Վռամ, Վռամշապուհ, Վահրամ (Բագր՞ամ), Բարամ, Բեհրամ նոյն անուան տարբեր արտասանութիւններն են։ Անշուշտ Սեմացիք նախահայր եւ նախահայրեր ունեցած են, սակայն խնդիրը այլ է։ Սինայի անապատներուն մէջ մէջ թափառող եբրայեցի շէխերը տաղտակալի գիշերները անցկացնելու համար, աջէն ձախէն հաւաքուած պատումները ի մի բերելով ստացած են այն ինչ, որ այժմն գիտենք։ Իրենցմէ առաջ քաղաքակրթուած Քանանացիներու (Փիւնիկեցիք), Արամէացիներու, Ասուրաբաբելացիներու եւ շումերներու հզօր մշակութային ազդեցութեան ենթարկուած են։ Ըստ հին կտակարանի (հրեաներու պատմութիւն). Աբրահամ միջագետքի (Իրաք, որ Ուրաք պատմական քաղաքի անուան արաբական արտասանութիւնն է) Ուր քաղաքէն էր։ Ի՞նչպէս կը պատահի, որ քաղաքակրթուած երկրէ անձ մը, կը հեռանայ եւ թափառաշրջիկ (բեդուին) հովուական ցեղախումբ մը կը հիմնէ։ Անհեթեթութիւն։ Քրիստոնէութիւնը իր փառքը կը պարտի հրեայ, սակայն հռովմէական քաղաքացիութիւն ստացած Սաւուղի (Պօղոս) կազմակերպչական տաղանդին, եւ յունական փիլիսոփայութեանը։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 7, 2006 Author Report Share Posted November 7, 2006 Ես չեմ մոռցած, որ այս գրութեան սկզբնական խնդիրը Առիճ կամ Արինջ անուան ստուգաբանումն էր։ Մինչ կը թերթատէի էջ մը Ղափանցեան, գտայ յետեւեալը.- « Կամ վերցնենք նման մի դրութիւն՝ հայոց արտ բառը (ցանուող, մշակուող հող), որը Անտուան Մեյէն ուզում է հանել արծ-ածր հին ձեւից եւ կապել հնդեւրոպական նախալեզուական agros նոյնիմաստ բառի հետ։ Այդ արմատը կայ յունա-լատինական (agros, ager), գերմանական (գոթ. Akrs, հբգ. Ackar, գերմ. Ackr, հիսլ. akr) եւ սանս. (ajra) ձեւերի մէջ. Իսկ նոյն արմատից ագարակ եւ ածանցաւոր հայ (եւ վրաց) ձեւը "փոքրասիական հնդեւրոպական մի լեզուից փոխառութիւն է" (Հ. Աճառեան, Արմատական բառարան, 1, 745-747)։ Իմ կարծիքով հայոց արտ բառը կապ չ՚ունի ագէր կամ ագր արմատի հետ (թերեւս կապակցուի, ինչպէս նշուել է ուրոշներու կողմից, սեմական ard, arz-«արտ» եւ նմանների հետ), իսկ յունա-լատինական, գերմանական եւ հնդկական ձեւերը պարզ փոխառութիւն են Միջագետքից, ուր շումերները ունէին agar կամ akar նոյն իմաստով բառը։ Բայց քանի որ այդ շումերները ունէին եւ համանիշ ar «արտ» բառը, պէտք է ենթադրել, որ agar-ը նրանց մօտ նշանակել է որոշ մեծութեան մշակովի հողամաս եւ յետագայում որպէս ստրկատիրական տնտեսութեան մի եզր տարածուել է նաեւ Միջագետքից դուրս, օրինակ դէպի Փոքր Ասիա (Հայաստան), Միջերկրական ծովի շուրջ (Յունաստան-Իտալիա եւ այդ տեղից գերմանացիներին)։ Ակադեմիկոս ( գիտուն բառը աւելի լաւ չէ՞) Գր. Կապանցեանէն մէջբերումիս վէրջին տողերուն վրայ կեդրոնանանք։ Շումերերէնով Ար կը նշանակէ մշակելի հող (արտ). Իսկ Ագար աւելի խոշոր կամ ընդարձակ մշակելի հող։ Քաղաքակրթութեան առաջին քաղաք-պետութիւնները ի՞նչ էին սկզբնապէս, եթէ ոչ մշակելի հողերու տարածքի մէջ պարսպապատ աւաններ, որոնք արդարացիօրէն կոչուած են պարզապէս արտ, իսկ զանազանելու համար ուրիշ արերէ (արտերէ) մակդիրներ կպցուցած են ար (արտ) անուան։ Յետեւաբար Ար (արտ) սկզբնապէս մշակելի հող, ետքը բնակավայր (նաեւ հայրենիք) իմաստ ստացած կրնայ ըլլալ։ Գալով Ագարակին, որու սկզբնական ձեւը ագար է, ածանցով ագարակ, կրնար եւ ըլլալ ագարիկ։ Նոյն մտավարժանքով, հայերէն քառ (քառասուն) եւ չորք (չորս) այսինքն ք-ի չ-ով փոխարինում։ Նոյն ձեւով Կ-ի ճ-ով փոխարինում կրնայ ըլլալ։ Իրականութեան մէջ հայերէնի Իճ ածանցը Իկ-ի տարբերակը կրնայ ըլլալ։ Այս գրութեան սկիզբը յիշեցինք, որ Բագառիճը, նաեւ կոչուած է Բագայառիճ։ Իսկութեամբ Առիճ անուան սկզբնական ձեւը Յառիճ կրնայ ըլլալ, որմէ Հառիճ ձեւը ստացած ենք։ Եկեք համբերութեամբ սա վարկած ալ արձանագրենք. Ագար-այար, ագարակ-յառիճ (այբի սղումով)։ Ուրիշ խօսքով ագարակի գիմը մեղմանալով յ դարձած կրնայ ըլլալ։ Օրինակ՝ Բագրամ-Բայրամ, եւ ֆրանսերէնի մէջ՝ magnetic մանյետիկ, signal սինյալ։ Ամէն պարագայի, վէրջին վերլուծումներս, որքանով անճիշտ կամ ճիշտ են չեմ գիտեր, միայն վստահօրէն կրնանք ըսել, որ առիճ՝ արտ, հող, բնակավայր, գիւղ, աւան նշանակած է։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 10, 2006 Author Report Share Posted November 10, 2006 Օգտակար մէջբերումներ, որոնք առնչուած են իմ ներկայացուցած խնդիրներուն.- Հայոց լեզուի պատմութիւն Գ.Ա.Ղափանցեան Հրատարակութիւն գիտութիւններու ակադեմիոյ « Խեթական բեւեռագիր արձանագրութիւնները 1400 -1200 (նախքան քրիստոս) յաճախակի յիշատակում են Հայասա կամ Ազզի կոչուած երկիրը կամ պետութիւնը, որն ընդգրկում էր Եփրատի, Ճորոխի եւ Արաքսի վերին հոսանքների մէջ եղած տարածութիւնը» Ակնյայտօրէն խօսքը Բարձր Հայքի մասին է։ Այս առթիւ վերստին անդրադառնալով Բագրատունի-Մամիկոնեան թշնամութեան, կ՚ենթադրեմ, որ Մամիկոնեանները երբ Ճենաց երկրէն, այսինքն Բագրատունիներու օրրան Սպերի հիւսիսէն եկան եւ ապաստանեցան Հայոց Արքայի մօտ, ան Ճորոխ գետի ստորին հովիտը նուիրեց Մամիկոնեաններուն, իսկ Ճորոխի ստորին հովիտը (հայոց Տայք նահանգը) Բագրատունիներու օրրան Սպեր գաւառի (Ճորոխի վերին հովիտի) շարունակութիւնն է, հաւանաբար Հայոց Արքան բագրատունիներու պատկանող հողեր տուած է նոր եկող Մամիկոնեաններուն։ Արդիօք բագրատունիներու աղախինները ջուրը վերէն կ՚աղտոտէին՞ լուացքի ընթացքին, իսկ մամիկոնեաններու տիկիները չ՚հանդուրժեցին եւ մերժեցին անոնց կեղտոտած ջուրը խմել։ Զրոյցներ կան, որ Դսեղի Թումանեանները Մամիկոնեաններէն սերած են։ Ասոր մասին յետագային մանրամասն կ՚անդրադառնամ, երբ աղբիւրը գտնեմ։ Էսդուց, սրանից, ասորմէ, ասկէ, ասկից ելնելով կրնանք ենթադրել, որ կաթիլ մը մեղրի դրուագը, Ճորոխի հովիտէն յիշատակ մնացած, լուացքի կեղտաջուրի աւանդազրոյցներու արձագանգն է (Կ)։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 10, 2006 Author Report Share Posted November 10, 2006 «Իսկ Խորխոռունիները, ինչպէս ճիշտ նշել է խորենացին, առաջացել են Խոռ նահապետից, որը Հայկի սերունդից է նա համարում, սակայն դա Խուռիտների ցեղանունն է, գուցէ ակնարկւում է խուռական-շուպրիտական ծագումը, ինչպէս "Ճեն"-ից նա սերում է Մամիկոնեաններին, սակայն այդ "Ճեն"-ի տակ պիտի հասկանալ ոչ թէ չինացու, այլ "Ճան" (լազ) ժողովրդին։» «Խօսելով հայ նախարարութեան տոհմային ծագման հիմունքների մասին Ն. Ադոնցը իր "..." կլասիկ գրքում առաջ է քաշում չորս տոհմատիրական հասկացութիւնների-մամակ, ասպետ, մալխազ, եւ տէր, որոնք գալիս են Հայաստանի տարբեր կողմերից եւ նշանակում են տոհմի ղեկավարին։ Այսպէս մամակ-ը, որ նա կապում է Մամիկոնեան տոհմի հետ, պէտք է հասկացուի իբրեւ "հայր"՝ համընկնելով վրաց "մամա" (հայր) բառին, որովհետեւ Մամիկոնեանները ճենական ծագում ունէին, այսինքն՝ ճանական-լազական։ Երկրորդ տերմինը՝ ասպետ-ը ծագելով արեւելեան մեր դրացի աշխարհից Իրանից, եղել է սկզբում վիսպատի (տան, տոհմ-ի պետ), որ յետոյ մասնաւորուել է Բագրատունեաց տոհմի նկատմամբ։ Երրորդը՝ մալխազ-ը ծագում է հարաւից, որպէս սեմական բառ, նշանակում է. իշխան, եւ մակդիրն է հանդիսացել Խորխոռունի տոհմի ղեկավարի եւ առանձնանալով դարձել է Մաղխազունի (կամ Մաղխազ) նոյն տոհմի նկատմամբ։ Վէրջապէս չորրորդը՝ տէր-ը արտացոլում է արեւմուտքը, այդտեղից եկած հնդեւրոպական տարրերը, որ մտել են հայոց կոլեկտիւի մէջ։ Այդ անունը, տիտայր (տղամարդ) բարդութիւնից, մտնում է տէրութիւն, տիրութիւն, տանուտէր եւ այլն կարեւոր հասարակական-տնտեսական եւ քաղաքական նոր հասկացութիւնների մէջ։» «Իմ կարծիքով "խալդայներ" ասելով անպատճառ չպիտի հասկանալ այն ուրարտացիներին, որոնք պետութիւն ստեղծեցին եւ երկու հարիւրից աւելի արձանագրութիւններ թողին, այլեւ նրանց ենթարկուող այն ցեղերին, որոնք խալդ աստծուն (այսինքն՝ Ուրարտուին) ընդունում էին։» Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 10, 2006 Author Report Share Posted November 10, 2006 Ինչպէս կը նկատենք, բազում ցեղեր կազմած են հայ ազգը, յաճախ մեզմէ միացած են ուրիշներու, երբեմն ուրիշներէ մեզի։ Մեզ միաւորողը եղած է մեր միասնական հայերէնը իր բարբառներով։ Այժմ. Ցեղասպան թուրքին ուզածը եղաւ, մերոնք մոռցած են կամ մոռնալու ընթացքի մէջ են հայերէնը։ Այս զրուցարանի մէջ գրողները անկասկած հայեր են, սակայն թոյլ տուեք ատենը մէկ իմ արձակած ծայրայեղ կարծիքներէս մին արձակեմ։ Անգլերէնը, մեր թշնամին է այժմ, (նաեւ միւս լեզուները, այլ խօսքով համաշխարհայնացումը) եւ պատճառը թուրքն է, եւ բոլոր անոնք, որոնք թուրքին առջեւ բացին մեր տան ճամբան։ Ես կ՚ըսեմ. Նախքան կոնգրեսներու պարտադրելու ճանաչումը մեր դատի, եկեք մենքմեզ պարտադրենք մերինը, մեր լեզուն։ Այո լեզուն բաւարար է։ Առանց լեզուի ինչ ազգութիւն։ Լեզուն է ազգը բնորոշողը եւ ոչ ցեղային պատկանելիութիւնը։ Խնդրեմ ասքս մի նկատեք, որպէս արհամարհանք, այլ որպէս նախանձախնդրութիւն։ Եթէ չ՚իմանանք մեր լեզուն, մենք զմեզ ճանաչելու համար ստիպուած կը լինինք դիմելու օտարներուն եւ անոնց գրականութեանը ինչ կը վերաբերի մեր մասին։ Նոյնն էր պարագան մեր պատմաբաններուն, որոնք ուզեցին գրել նախաքրիստոնէական հայոց պատմութիւնը, վասնզի Անակի որդին ոչնչացուց ամէն հետք Հայ ազգի անցեալի մասին, եւ պատուիրեց իր սաներուն հայ ազգը մօտեցնել Յուդայի երկրին։ Այժմ մեր պատմաբանները, ի միջի այլոց մեր առաջինը՝ պատմահայր Խորենացին իր իրականով եւ առասպելներով, ապաւինած են օտար գրականութեան գրելու համար մեր ծագումը եւ կեանքը։ Վասնզի Ս. Գրիգոր լուսաւորիչ այդպէս ուզեց, վասնզի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի սիրտը չէր այրեր երբ կ՚այրէին ատենուայ մագաղաթները Անի ամրոցի, յար եւ նման այն Սպահանցի սելջուկ սուլթանի, որ տաս հազար մատեան այրեց երբ եկաւ Սիւնիք։ Այս է մարդկութեան պատմութիւնը. ոչնչացնել հինը, որպէսզի կարենայ նորը պարտադրել, վասնզի մարդիկ չեն ուզեր հեռանալ արմատներէն։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 10, 2006 Author Report Share Posted November 10, 2006 Հայասա երկրի տեղանուններու բացատրութեան ընթացքին, ակադեմիկոս Ղափանցեան գրած է յետեւեալը.- « Երկրորդ հետաքրքիր անունն է Arhita, որը եղել է թէ՝ Հայասայում եւ թէ նրանից հարաւ ընկած Իշուվա երկրում (Խարբերդից հիւսիս)։ Այդ անունը ածանցեալ-ita մասնիկով, որով օրինակ խեթերենում կազմւում է գործիական հոլովը, թեպետ այդ մասնիկը եղել է խուռիտական եւ այլ փոքրասիական լեզուներում, ինչպէս եւ կայ վրացերէնում։ Համեմատել քաղաքանունները- Anzita (Անձիթ), Amith (Ամիթ), Xarzidh (Խարզիթ), Sewith (Սեւիթ Սասունում, ներջիկից հիւսիս), Turhumit (Յոզգատի եւ Մերզիփոնի միջեւ, յիշւում է կապադովկիայի ուսսուրական արձանագրութիւններում)։ Կայ եւ Erhita անունով քաղաքանուն, որը նոյն կազմութիւնն ունի, այսինքն erh բառի գործիական հոլովաձեւով է։ Իսկ arh- erh- irh նշանակել է սահման, ուրեմն Arhita պիտի լիներ "Սահմանային"։ Վէրջապէս Հայասական Pattei(arig) քաղաքանունը, որի նմանը կար եւ խեթերի մօտ Pittiariga ձեւով, համընկնում է Երզնկայի մօտ եղած Բըթառիճ անուան, եւ պիտի ենթադրել, որ- arig –rig (ariga-riga) ինչ որ տեղ է ցոյց տալիս (համեմատել Serigga, Ismirigga, Pattiariga, Harmuziga)։ Հայոց Գայլառիճ, Մկնառիճ, Առջոյ առիճ եւ այլ կազմութիւններում այդ "առիճ" –ը ցոյց է տալիս "տեղ, բուն, վայր", օրինակ՝ Կիթառիճ կը նշանակէ խեթերի տեղ (Կիթառիճը կրնայ եւ կիթ անելու վայր նշանակել, սրա մասին յետագային. Յովհաննէս)։ Ինչպէս ցոյց են տալիս մեր Բթառիճ, Գաղտառիճ, Գայլառիճ, Զարդառիճ, Խոկառիճ, Առջոյ առիճ եւ այլ անունները, այստեղ եւս որոշիչը առաջին կոմպոնենտն է այդ բարդութիւնների մէջ, ինչպէս նոյնը տեսանք Lahr-hila հայասական տեղանուան մէջ։ Այդ բառակազմութեան տեսակը, որ յատուկ է Հայասային, համընկնում է, ինչպէս ասացի հայկականին։ Իսկ առինջ "տեղ, բնակատեղի" բառը թէ որպէս առանձին յատուկ տեղանուն եւ թէ այլ բառերի հետ որպէս բարդութեան երկրորդ մաս, ունի մեզ համար նաեւ այն պատմական նշանակութիւնը, որ ստեղծուած լինելով Փոքր ասիայի խեթական (թէ պրոխեթական) լեզուաստեղծական բնագաւառում, թերեւս միայն նրա հիւսիս-արեւելեան մասում, նա տարածուել է հայասցիների եւ բալայցիների գաղթի հետ թէ Արաքսի հովտով դէպի արեւելք եւ թէ հարաւ-արեւելեան ուղղութեամբ դէպի Արածանիի ստորին հոսանքը եւ հայկական Տաւրոսից մինչեւ Մոկաց գաւառը։ Այդպիսով, ուրեմն, այդ բառը չկայ Խորձեանք, Հաշտեանք, Տարօնի հիւսիսային մասում, Տուարածատափում, Հարքում, Բագրեւանդում եւ ողջ Վասպուրականում, մի բան, որ համընթաց է եւ հայերի կազմաւորմանն—սկսած Հայասայից։ Համեմատել նաեւ մեգրելական orenji (օրենջի), որի "ն" բաղաձայնը այնղէս է առաջացել "ջ", "ճ"-ից առաջ, ինչպէս յետագայ հայերէնում ունենք Առինջ, կարմունջ, դառնունջ (դառն բոյս է) դառնուճ-ից եւ այլն։ Հետաքրքիր է վէրջապէս, որ Փոքր Հայքում այդ "առիճ" բառի բարդութեան հետ պահուել են մինչեւ իսկ խեթական բառեր, ինչպէս Aladar-ariza "հացագիւղ", ուր aladdar ՝եթերենում նշանակել է "ցորենի հատիկներ" (համեմատենք հայոց աղանդեր- alander-aladdar -ից), կրճատուելով նաեւ ladar ձեւի նոյն նշանակութեամբ, որը նոյնպէս մնացել է Լեթարիճ գիւղի անուան մէջ, որ եղել է անշուշտ Լեդարիճ եւ գտնուել է Շապին-Կարահիսարի մօտ։ Առիճ անունը գործ է ածուել եւ բուսանունների հետ, ինչպէս Էրզրումի մօտ գտնուող Սունկառիճ եւ Paskarich (Բազկառիճ)-Փոքր Հայքի մէջ, որ Միթրիդատի ամրոցն էր։ Ինչպէս տեսանք հայկական առիճ-ի խեթական եւ յունական արձանագրութիւնը արիզա է։ Ասկէ կ՚ենթադրեմ, որ Երզնկա քաղաքի (Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի Եկեղիք գաւառի մէջ) սկզբնական անունը Առիճ ըլլալու է այսպէս.- Արիզա-երիզա-Երեզենէ (նման եկեղիք գաւառի անունը եւ Ակիլիսենէ, կոմմագենէ, Օսրոենէ եւայլն)-Երիզենական (ական մասնիկի աւելումով), եւ վէրջապէս նոր պարսկերէնի արտասանումով Էրզինջան նման Վասպուրաջանի, Սիսաջանի, արաբերէն Միհրաջան (տօնախմբութիւն), սակայն մանրամասն յետագային։ Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted November 14, 2006 Author Report Share Posted November 14, 2006 Խաղտոյ առիճը Բարձր Հայք նահանգ Կարին գաւառ։ Եղեռնի նախօրէին Գաղտառիճ կը կոչուէր։ Կարին-Բաբերդ ճանապարհի վրայ կը գտնուէր։ Վերոյիշեալ երեք առիճները կը գտնուին Բարձր Հայք Նահանգին (արեւմտեան Եփրատի աւազան) մէջ։ Երկուքը Դերջան գաւառին մէջ՝ Բագառիճ եւ Խաղտոյառիճ, երրորդը Դարանաղի գաւառին մէջ՝ Ներքին եւ վերին Բագառիճներ, որտեղ ծնած է Սողոմոն Թեհլիրեան։ Մի քանի խօսք, որպէս ձօն մեր կորուսեալ այդ աշխարհին։ Կեանքի աղբիւր կրնանք կոչել զայն, նկատի առած, որ ջուրը կեանք է, եւ այդ երկրէն կը բխի մերձաւոր արեւելքի մեծագոյն երեք գետերը։ Էրզրումի վիլայեթ, Կարնոյ աշխարհ, Բարձր Հայք նոյն երկրի տարբեր ժամանակներու անուններն են։ Ես պիտի նախընտրեմ հայոց աշխարհացոյցի մէջ նշուած անուններն ու սահմանները։ Բարձր Հայք՝, կրնանք թարգմանել այսպէս՝ Լեռնային Հայաստան, կամ Վերին Հայաստան։ Հայկական հանրագիտարանի մէջ.- Բարձր Հայք, Մեծ Հայքի առաջին նահանգը։ Տարածւում էր Արեւմտեան Եփրատի վերին եւ միջին աւազանում եւ Ճորոխ գետի վերնագաւառում։ Մեծ ու բարձրադիր ջրաբաշխ է. որտեղից սկիզբ են առնում Եփրատ, Ճորոխ եւ այլ գետեր։ Լեռները լերկ են եւ զուրկ բուսականութիւնից (հնում այնտեղ եղել են անտառներ), տարածւում են արեւելքից արեւմուտք եւ ըստ գլխաւոր լեռնագագաթների ընդունում տարբեր անուններ՝ Պախր (Մուզուր գաւառ), Մուզուր (նոյնանուն գաւառի եւ &ոփք կամ Չորորդ Հայք նահանգի սահմանին), Սուրբ լոյս (Մուզուր գաւառ), Սեպուհ (Դարանաղի եւ Եկեղիք գաւառներու սահմանին), Այծպտկունք (Կարին գաւառի եւ Տուրուբերան նահանգի սահմանին), Կատարոյ (Կարին գաւառի եւ Տուրուբերան նահանգի սահմանին), Չորմայրի (Սպեր գաւառի եւ Տայք նահանգի սահմանին)։ Ըստ եօթներորդ դարու աշխարհացոյցի, Բարձր Հայքի բաղկացած է յետեւեալ ինը գաւառներից՝ Դարանաղի, Աղիւն, Մուզուր (Մնձուր), Եկեղեաց, Մանանաղի, Դերջան, Սպեր, Շաղագոմ եւ Կարին (թուարկուած են Եփրատ գետի հոսանքին հակադիր ուղղութեամբ)։ Իր տարածքով Բարձր Հայքը համապատասխանում է օսմանեան Էրզրումի վիլայեթի հիմնական մասին։ Ունէր ընդարձակ դաշտեր (Շաղագոմք, Երզնկա, Դերջան)։ Ձմրանը լինում են խիստ ցրտեր, տեղում է առատ ձիւն։ Գլխաւոր գետը Եփրատն է։ Յայտնի է սառնորակ աղբիւրներով (Երզնկա, Էրզրում), ոսկով (Սպեր), պղնձով. աղահանքերով, ինչպէս նաեւ՝ քարածխով, նաւթով, երկաթով։ Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամեակում Բարձր հայքի արեւմտեան շրջանները մտել են Խեթական պետութեան մէջ։ Խեթական արձանագրութիւններում յիշեալ շրջանները կոչուել են ^Բարձր երկիր_, ^Վերին աշխարհ_։ Մ.թ.ա. տասն հինգերրորդ դարից Բարձր Հայքը, Տայքի մի մասը Փոքր Հայքի հետ միասին կազմում էին Հայասա-Ազզի հայկական ցեղային միութեան տարածքը։ Մ.թ.ա. հարիւր ութանասուն իննից Բ. Հայքը մտել է Հայոց Արտաշէսեան թագաւորութեան մէջ։ Յայտնի էր հեթանոս հաւատքի կենտրոններով։ Նահանգի Եկեղիք գաւառի Երիզա աւանում էր գտնւում Անահիտ աստուածուհու մեհեանը, որտեղ, ըստ Մովսէս Խորենացու, Արտաշէս Ա-ի հրամանով հաստատուել է Արտեմիս աստուածուհու արձանը։ Նոյն գաւառի Թիլ աւանում էր գտնւում պտղաբերութեան աստուածուհի Նանէի մեհեանը։ Տիգրան Բ Մեծը Դիոսի (Արամազդ) արձանը հաստատել է Դարանաղի գաւառի Անի ամրոցում, Աթենասինը՝ Թիլում, Արտեմիսի միւս արձանը՝ Երիզայում, իսկ Հեփեստոսինը՝ Դերջան գաւառի Բագահառիճ աւանում Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted December 28, 2006 Author Report Share Posted December 28, 2006 Գրեցինք ճաներու (ճեներ), արմէնոխալիբներու մասին: Այժմ տեսնենք թէ՝ հ. ս. հանրագիտարանը ինչ գրած է. «Խաղտիք» պատմական երկրի բնակիչներու մասին: Նոյն խօսքը կարելի է վերագրել՝ ճան/ճեն/ծան ժողովրդի համար: «Խալդայներ, խալիբներ, խալիւբներ, խաղտիք երկրի բնալչութեան անուանումը, մեր թուարկութիւնից առաջ 1-ին հազարամեակում: Ըստ Քսենեփոնի, սակաւահող ու աղքատ խալդայները, որոնց չափահաս բոլոր այրերը կրում էին նիզակներ եւ ճիւղերից հիւսած վահաններ, յաճախ տրւում էին վարձկանութեան հարեւան երկրները, գլխաւորապէս Պարսից եւ Հայոց բանակներում: Այդ ռազմասէր լեռնականները պատեհ առիթներով խուժում էին հայաստանի սահմանամերձ շրջանները, կողոպտում երկրագործ հայերին եւ արագօրէն ապաստանում լեռների ծերպերին կառուցած իրենց ամրութիւններում: Քսենեփոնը վկայում է, որ մ.թ.ա. 6-րդ դարու առաջին կէսին Պարսից զօրավար Կիւրոս Աքեմենեանի միջամտութեամբ հայերը համաձայնել են օգտուել խալդայների լեռնային արօտավայրերից, իսկ խալդայները՝ հայերի երկրագործական արդիւնքից: Հին յունական հեղինակները աւանդաբար խալդայներին համարում են առաջին մետաղագործները, նրանց վերագրում պողպատի գիւտը (հին յունարէն պողպատը կոչւում է՝ խալիւփ): Որոշ ուսումնասիրողներ (Lehmann, Haupt, Հ. Մանանդեան եւ ուրիշներ) սխալմամբ կարծել են, որ խալդայներ ուրարտացիների մնացորդներն էին, որոնց իբր հայերը մղեցին լեռները: Մինչդեռ ուրարտական պետութեան ժամանակ խալդայներ յիշւում են որպէս ուրարտացիներից տարբեր ցեղախումբ:» Հ.Ս.Հ. 4.րդ հատոր Այստեղ նկատենք խուժել բայը, որ առաջացած է Խուժիկ ժողովուդի անունէն: Նոյն ժողովուրդի անունէն առաջացած է խուժան բառը: Նկատենք թուրքավարի բառը, որ կը նշանակէ՝ վայրենաբարոյ, անխիղճ: Տփղիսի (Tiflis) հայոց բարբառով. հայեվար կը նշանակէ հայերէն: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted December 28, 2006 Author Report Share Posted December 28, 2006 Վերը գրեցինք, թէ ինչպէս առիճ անունը, յառիճ անունէն, իսկ յառիճը, ագարակ անունէն առաջացած կրնայ ըլլալ: Ստորեւ Հ.Ս.Հ.-էն մի մէջբերում, Ագարակաձոր անուանբ գիւղի մասին: «Ագարակաձոր (մինչեւ 1946՝ Այար), գիւղ եղեգնաձորէն 2,5 կիլոմետր հարաւ, 1007 բնակիչ (1970 թուին): Ագարակաձորի հարաւ արեւմտեան մասով անցնում է Արփա գետը: Ագարակաձորը յիշում էր դեռեւս Եղիշէն (5-րդ դար):» Այս ագարակ անուանբ գիւղէն զատ 9 հատ այլ ագարակ անունով գիւղեր եւ աւաններ կան, պատմական Հայքի եւ արդի հայկ. Հանրապետութեան տարածքին: Վասպուրականի հարաւը՝ «Ագարակ» անունով լեռներ կան, որոնք այժմ՝ Հեքեարի կը կոչուին: Առվարինջ, Տարօնի մէջ գիւղ: Սէդո Պօղոսի ծննդավայրը: Ասոր մասին յետագային մանրամասն կ'անդրադառնանք: առու = գետ (որոգ/որոգում բառը, որքա՜ն նման է առու/առուակ բառին) առինջ > առիճ = բնակավայր, գիւղ, արտ, ագարակ Առուառինջ = Գետագիւղ Seydo Paulos վըր մեր աչաց, վըր մեր գլխին (մեր աչքի վրայ, մեր գլխի վրայ): Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted December 28, 2006 Report Share Posted December 28, 2006 (edited) Այդ ռազմասէր լեռնականները պատեհ առիթներով խուժում էին հայաստանի սահմանամերձ շրջանները, կողոպտում երկրագործ հայերին եւ արագօրէն ապաստանում լեռների ծերպերին կառուցած իրենց ամրութիւններում: Քսենեփոնը վկայում է, որ մ.թ.ա. 6-րդ դարու առաջին կէսին Պարսից զօրավար Կիւրոս Աքեմենեանի միջամտութեամբ հայերը համաձայնել են օգտուել խալդայների լեռնային արօտավայրերից, իսկ խալդայները՝ հայերի երկրագործական արդիւնքից: հայերէն:[/color][/size] Սա նկրագրումը ճիշդ ու ճիշդ 19րդ դարու Քուրդերինն է: Բայց այս անգամ անոնք Թուրքին վարձվորներն էին: Նշանակի որ անոնք յարատեւ վարձվորներ եղած էն : Ուրեմն անոնք միշդ յաւիտենական կողոպտիչ մակաբոյծներ parasite են եղեր: Արդեոք այժմ որոնց են ? Կարելի է թէ անոնք կրկին վարձու զինուոր դառնան Հայուն? Edited December 28, 2006 by Arpa Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted December 29, 2006 Author Report Share Posted December 29, 2006 Խաղտոյ առիճը Բարձր Հայք նահանգ Կարին գաւառ։ Եղեռնի նախօրէին Գաղտառիճ կը կոչուէր։ Կարին-Բաբերդ ճանապարհի վրայ կը գտնուէր։ Այս գիւղի յետնորդներէն ոմանք, այժմ կը բնակին՝ Ախալքալաքէն 25 կիլոմետր հիւսիս՝ Ալաթուման անունով գիւղին մէջ: 1969-ին այդ գիւղն ունէր 1120 բնակիչ: Խաղտոյառիճ, կամ Գաղտառիճ, կամ Կաղդարիչէն եկած են 1830 թուականին: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
SAS Posted January 22, 2007 Report Share Posted January 22, 2007 Իմ կարծիքով Մամիկոնեաններու նախահայրը ոչ թէ երկու անձ են՝ Մամիկ եւ Կոնակ այլ մէկ անձ՝ Մամիկ կամ Մամէ անունով։ Իմ կարծիքով ան չէ եկած միջին Ասիայէն, այլ ընդամէնը մի քանի կիլոմետր անդիէն. իր նոր հայրենիքը՝ Տայոց աշխարհը շրջապատող լեռներու միւս կողմէն՝ Ճենաց աշխարհէն կամ Սեւ ծովու հարաւ արեւելեան ափէն։ Մամիկոն անունն ալ բարբառային արտասանութիւն կը համարեմ եւ սկզբնական ձեւը Մամեկան կամ Մամական պէտք է լինի կը կարծեմ՝ Մամ անունը առաւել ական ածանցը։ Այլապէս՝ ընդամէնը երրորդ դարուն Հայաստան եկած այս միջին ասիացիները, ե՞րբ հասցուցին այսքան ազգայնական տարօնցի հայ, եւ այսքան հաւատացեալ քրիստոնեայ լինել։ Անոնք մեզ տուած են Հիթիթ թագաւորի անուան հայկական տարբերակը՝ Մուրսիլի-Մուշեղ։ Անոնք բնիկ են, առնուազն Խեթերու ժամանակէն։ Բագրատունիներու մասին ալ, նմանօրինակ տեսակէտ ունիմ։ Արդարեւ Հայաստանը, արքունական տուներու առընթեր, չորս ուժեղ նախարարական տուներով կը կառավարուէր։ Եթէ կ՚ուզէք՝ Հայաստանի հին պատմութիւնը, ոչ այլ ինչէ քան, Արծրունիներու, Մամիկոնեաններու, Սիւնիներու եւ Բագրատունիներու միջեւ ընթացող յաւիտենական պայքար. իշխանութեան տիրանալու կամ անոր մօտ լինելու ցանկութեամբ։ Այսքան ուժեղ ցեղախումբ մը եւ ան ալ Սպերի նման լեռնային եւ ցուրտ վայրի մէջ, դժուար թէ երեւակայել մի ոմն հրեայ Շամբատի ժառանգութիւն։ Երբ անհատները լաւ պիտի ճանչնանք կը հարցնենք նրանց անունն ու ազգանունը, արդարեւ ազգանունն է, անհատի մը պատկանած ընտանիքը բնորոշողը, մինչ անձնանունները աւելի շուտ փոփոխական են, քաղաքական մշակութային փոփոխութեանց հետ առընթեր։ հայեր իրենց զաւակները կոչած են իշխող մշակոյթի հարմարող անուններով։ Մինչ Ազգանունները աւելի երկարակեաց են։ Ազգանունը պատիւ է, պատմութիւն է եւ յիշատակ, մանաւանդ Բագրատունիներու նման իշխանական ընտանիքի մը համար։ Բագրատ առաւել Արարատեան ունի ածանցը կը ստանանք, Բագրատունի (Բագրատեան), որ կապ չունի հրեայ ժողովուրդի հետ։ Նախապէս յիշած էինք այս անուան իմաստի մասին։ Արդարեւ Հայկական (որպէսզի Արփան չ՚նեղուի Իրանական պիտի չի ըսեմ) այս ազգանունը, հրեայ Շամբատ ինչ՞ու պիտի կրեր, երբ հրէական աւանդն ու ծագումը այդքան ի պատուի էր քրիստոնեայ մատենագիրներու ոսկեդարին։ Հարգարժան Հովհաննես, այստեղ Մամգո անունով ճենացու-չինացու մասին կան տեղեկություններ, որ հաստատում են «ստախոս» Խորենացու գրածը: http://schools.keldysh.ru/sch1204/geo/data/asia/china/12.htm 220-280 ãã. Ýïîõà Òðîåöàðñòâèÿ. Ïîñëå ñìåðòè Öàî Öàî åãî ñûí Ïè, íèçëîæèâ ïîñëåäíåãî èìïåðàòîðà äèíàñòèè Õàíü, ïðîâîçãëàñèë ñåáÿ èìïåðàòîðîì è ñòàë ïðàâèòü êàê èìïåðàòîð äèíàñòèè Âýé. Òàê êàê þæíûå ðåãèîíû åãî íå ïðèçíàëè, íà þãî-çàïàäå îáðàçîâàëîñü öàðñòâî Øó (îñíîâàíî Ëþ Áýåì - ïðåäñòàâèòåëåì ïîáî÷íîé ëèíèè äèíàñòèè Õàíü, íàèáîëüøåãî ìîãóùåñòâà è ïðîöâåòàíèÿ äîñòèãëî ïîä ðóêîâîäñòâîì âåëèêîãî ïîëêîâîäöà è ïåðâîãî ñîâåòíèêà Ëþ Áýÿ - ×æóãý Ëÿíà), à íà þãî-âîñòîêå - Ó (ýòî öàðñòâî, îñíîâàííîå Ñóíü Öþàíîì, áûëî ïåðâûì èç ò.í. "Øåñòè äèíàñòèé" ñî ñòîëèöåé â Íàíêèíå). Ïîñëå ñìåðòè ×æóãý Ëÿíà öàðñòâî Øó áûëî çàâîåâàíî âýéñêèì ïîëêîâîäöåì Ñûìà Åíåì, îñòàòêè àðìèè Øó áåæàëè â Ïåðñèþ ïîä ïðåäâîäèòåëüñòâîì ïðèíöà, èçâåñòíîãî â ïåðñèäñêîé èñ òîðèè êàê Ìàìãî. Ìàìãî è åãî ëþäè íàíÿëèñü íà ñëóæáó ê Øàïóðó I. Çàõâàòèâ òðîí â Âýé, Ñûìà Åíü îñíîâàë äèíàñòèþ Öçèíü, à ñåáÿ ïðîâîçãëàñèë èìïåðàòîðîì. Çàòåì çàâîåâàâ öàðñòâî Ó îí âðåìåííî îáúåäèíèë Êèòàé. Íàñòóïèë êðàòêîâðåìåííûé ïåðèîä "Âåëèêîãî ïðîöâåòàíèÿ", çàâåðøèâøèé ýïîõó Òðîåöàðñòâèÿ (280-290 ãã.). Առաջին մոտարկմամաբ, կարելի է այսպես թարգմնաել: 220-280թթ: Եռաթագավորության դարաշրջան: Ցաո Ցաոի մահից հետո նրա որդի Պին, գահընկեց անելով Խան հարստության(դինաստիայի) վերջին կայսրին, հռչակեց իրեն կայսր և սկցեց իշխել որպես Վեյ դինաստիայի կայսր:Քանի որ հարավային շրջանները չէին ճանաչում(ընդունում) նրա իշխանությունը, հարավ-արևմուտքում հիմնվեց Շու թագավորությունը(Հիմնադիր՝ Լյու Բեյ՝ Խան դինաստիայի կողմնակի մի ճյուղի ներկայացուցիչ: Առավելագույն հզորության ու ծաղկման հասավ Լյու Բեյի խորհրդական, մեծ զորապետ Չժուհե Լյանի ղեկավարության օրոք), իսկ հարավ-արևելքում՝ Ու- ի թագավորությունը(այդ թագավորությունը, հիմնադրված Սուն Ցյուանի կողմից, առաջինն էր այսպես կոչված «Վեց դինաստիաներից»՝ Նանկին մայրաքաղաքով): Չժուհե Լյանի մահից հետո Շուի թագավորությունը գրավեց Վեյի զորապետ Սիմա Ենը:Շուի բանակի մնացորդները արքայազնի(prince) գլխավորությամբ,որը Պարսկաստանի պատմություն մեջ հայտնի է Մամգո անունով, փախան Պարսկաստան: Մամգոն և նրա մարդիկ ծառայության մտան Շապուհ I -ի մոտ:Սիմա Են գրավելով Վեյի գահը, հիմնադրեց Ցզին դինաստիան և իրեն հռչակեց կայսր: Այնուհետև գրավելով Ու թագավորությունը, ժամանակավորապես միավորեց Չինաստանը: Սկսվեց «Մեծ ծաղկման» կարճամյա շրջանը, որով էլ վերջանում է Եռաթագավորության դարաշրջանը(280-290թթ) Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 22, 2007 Author Report Share Posted January 22, 2007 Արփային հետ խնդիր ունիս բարեկամ: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 22, 2007 Author Report Share Posted January 22, 2007 Իմ աղբիւրներս հայկական է սիրելի ընկեր: -Հանրագիտարան -Մովսէս Խորենացի -Լեզուաբան՝ Գր. Ղափանցեան Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
SAS Posted January 23, 2007 Report Share Posted January 23, 2007 (edited) Իմ աղբիւրներս հայկական է սիրելի ընկեր: -Հանրագիտարան -Մովսէս Խորենացի -Լեզուաբան՝ Գր. Ղափանցեան Հարգարժան Հովհաննես, ես ոչ մեկի հետ խնդիր չունեմ, բայց շատ հայեր խնդիր ունեն Խորենացու հետ: Քո կարծիքը, մեղմ ասած, հակասում է Խորենացու գրածին: Իմ կարծիքով Մամիկոնեաններու նախահայրը ոչ թէ երկու անձ են՝ Մամիկ եւ Կոնակ այլ մէկ անձ՝ Մամիկ կամ Մամէ անունով։ Իմ կարծիքով ան չէ եկած միջին Ասիայէն, այլ ընդամէնը մի քանի կիլոմետր անդիէն. իր նոր հայրենիքը՝ Տայոց աշխարհը շրջապատող լեռներու միւս կողմէն՝ Ճենաց աշխարհէն կամ Սեւ ծովու հարաւ արեւելեան ափէն։ Մամիկոն անունն ալ բարբառային արտասանութիւն կը համարեմ եւ սկզբնական ձեւը Մամեկան կամ Մամական պէտք է լինի կը կարծեմ՝ Մամ անունը առաւել ական ածանցը։ Իսկ իմ բերած Չինաստանի պտմությանը նվիրված օտար աղբյուրը, ՀԱՍՏԱՏՈՒՄ է Խորենացու գրածը: Եվ այն փաստը, որ Մամիկոն-Մամիկ-Մամգուն չեն ստուգաբանվում հայերեն կամ հարակից լեզուներով, ևս մի կռվան է՝ ի հոգուտ Խորենացու: Այլապէս՝ ընդամէնը երրորդ դարուն Հայաստան եկած այս միջին ասիացիները, ե՞րբ հասցուցին այսքան ազգայնական տարօնցի հայ, եւ այսքան հաւատացեալ քրիստոնեայ լինել։ Անոնք մեզ տուած են Հիթիթ թագաւորի անուան հայկական տարբերակը՝ Մուրսիլի-Մուշեղ։ Անոնք բնիկ են, առնուազն Խեթերու ժամանակէն։ Հրեայի նման հարցիդ հարցով պատասխանեմ: Ինչպե՞ս Խորհրդային Հայաստանում յոթանասուն տարվա ընթացքում, հարյուր հազարավոր հայեր իրենց հայրենիքում, բացառապես հայկական միջավայրում, մշակույթով, լեզվով և նույնիսկ անուններով և հոգեբանությամբ սոխացան ու ռուս դարձան: Սա մի տխուր ՓԱՍՏ է,որն ապացուցման կարիք չունի: Վկաներ կարելի է գտնել նույնիսկ այս ֆորումում:Ինչպե՞ս սփյուռքում, երկու սերունդ անց հայը դարձավ ֆրանսիացի, ամերիկացի ևն(Մեղա՜, մեղա՜ Արարատին...): Իսկ ինչո՞ւ մի Ճեն-Մամգունի սերունդները, դար ու կես հետո չէին կարող դառնալ հայից՝ հայ, Հռոմի պապից էլ՝ պապական: Edited January 23, 2007 by SAS Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Recommended Posts
Join the conversation
You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.