British Spy on Ataturk

[MosJan]

 

ikileaks before Wikileaks or The Revelations of a British Spy on Ataturk

[ 2010/12/14 | 16:54 ] Feature Stories worldhttp://hetq.am/wp-content/uploads/2010/12/ataturk_14.12.10.jpg“Turkish commentators cannot understand why a photograph of Ataturk was included in a drawer filled with incriminating documents. Some believe that it might have something to do with his involvement in the genocide of the Armenians and Greeks” (3 December, 2010; www.news.am).

 

The world has many things to say about Wikileaks nowadays, because Wikileaks has much to say about the world. Numerous cables notwithstanding, the following is of note: a picture of Kemal Ataturk came up in a desktop wallpaper available for download from the website portraying various scandals. Some speculated that the photograph indicates that Wikileaks possesses incriminating evidence on Ataturk, ready to be made public. Some did not hesitate to proclaim that such material might have something to do with the involvement of Mustafa Kemal in the massacres of the Armenians and Greeks. Perhaps. But it has been a long time since that secret was out; it has simply been forgotten, or rather, it has been denied due to certain political and economic interests. However, this was not always the case.

 

As opposed to the current situation, journalists were much more independent in the past, and diplomats were much more straightforward. The press and diplomatic correspondence of the time is replete with information on the massacres of civilian Armenians by Kemalists in the territory of the Republic of Armenia (September, 1920 to April, 1921) and Cilicia (February, 1920), as well as the massacres of Greeks and Armenians in Smyrna (September, 1922). It is not without reason that in 1921, the body of Kemalist leadership – the Grand National Assembly of Turkey – granted the title of ghazi, the “Destroyer of Infidels” (John Gunther, Procession, New York, 1965, p. 95) or the “Destroyer of Christians” (Harold C. Armstrong, Gray Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator, New York, 1933, p. 152) to Mustafa Kemal. Of course, during that very time, he and his supporters were known in Europe under different names.

 

The following was written in 1936 about Mustafa Kemal by the well-known journalist and author of many valuable books, John Gunther: “Ataturk is the roughneck of dictators. Beside him, Hitler is a milksop, Mussolini a perfumed dandy” (John Gunther, Inside Europe, 1936, p. 96). And the Deputy Secretary to four cabinets of the British Empire (1916-1930), “one of the six most important men in Europe” (http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Jones_(T._J.)), Thomas Jones, would refer to the Kemalists as “Angora butchers” (Thomas Jones, Whitehall Diary, (ed. by Keith Middlemas), Volume III, London, 1971, p. 55) when left to his conscience alone. Nevertheless, I do not think that, if Wikileaks were to publish anything about Ataturk, that it would refer to his policies on Christians.

 

The outpouring of information from Wikileaks is neither the first such instance, nor will it be the last. It’s just that, if such phenomena occurred through the print media in the past – that is to say, it was slow to reach to the thousands, perhaps even to the tens of thousands – then today, through the internet, any information is instantly accessible by the tens of millions. Once upon a time, when Turkey did not have the clout to shut people up, and the Europeans were free to express themselves at home as they saw fit, European diplomats, to put it in modern terms, would leak information on a regular basis. This would be manifested by honest articles and books on the countries in which they were serving, and the leadership of those countries. Artificial piety had not yet reached the level of state policy at that time.

 

As for the issue of most interest to us – writings about Kemal Ataturk – perhaps the most remarkable and most reliable intelligence comes from one Harold Armstrong. After the First World War, from April, 1919 to June, 1922 (Harold Armstrong, Turkey in Travail, The Birth of a New Nation, London, 1925, pp. 66, 230), Armstrong was Acting Military Attaché to the High Commissioner of the British Empire in Constantinople (Until 1923, that is, until the restoration of Turkey’s sovereignty, equivalent reciprocity in relations was not a possibility, and so high commissioners took the place of ambassadors, and there could only be acting military attaches, as opposed to full-fledged ones), a Special Service Officer in the War Office, as well as Supervisor of the Turkish Gendarmerie (Harold Armstrong, Turkey in Travail: The Birth of a New Nation, London, 1925, pp. iii, 75).

 

As someone who immediately oversaw the network of agents working within Turkey, he became well aware of the details of the lives of many political figures. He possessed the authority and the capacity to fulfill this role, besides being fluent in Turkish. After more than three years of service in Turkey, Harold Armstrong wrote two books of great value as primary sources on Turkey, based on the information he had collected in all that time – “Turkey in Travail: The Birth of a New Nation” (London, 1925) and “Gray Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator” (New York, 1933). The second book is particularly of exceptional value.

 

Hundreds of books have been written about Kemal Ataturk up to the present. However, they are much more reminiscent of the books about Stalin written in Stalin’s time, rather than serving as serious academic studies. There are a few reasons for this, one of which being that the criminal code of the Republic of Turkey (articles 301, 305, 306) allows for the prosecution of the author of any publication about Ataturk, the contents of which may be considered insulting by the authorities, even if, in reality, they are not. As the British diplomat and spy Harold Armstrong has been dead for a long time, there is no reason to be concerned about him getting arrested. Let us simply offer some citations from his book in order to shed light on the lesser known aspects of the life of Mustafa Kemal Ataturk.

 

In all probability, the material which Wikileaks has on Ataturk pertain to the secret side of his private life. That there is much documented in this regard is a fact. I have myself read many reports by diplomats about Ataturk dating from the 1920s and ’30s which would be worthy of publication in Playboy or Instinct. I must emphasise the fact that the details of the private lives of public figures are, for that reason, not private at all in their essence. What is private sensibly conditions human thought, which, in turn, is the basis for making decisions, decisions upon which thousands of human lives and historical eras depend. The factor of the private for politicians is always a matter of import for societies in general and ends up having wide-ranging influence. As a result, a political figure does not and cannot have a private life. The lifestyle of a politician is a voluntary choice, which each individual consciously carries out. One’s sexuality is one of the most important aspects of one’s private life, and so, one’s sexual practices can reveal a great deal and provide significant information on a person’s internal state and thinking.

 

The first bit of information by Armstrong on Mustafa’s initial sexual life and orientation takes place in his second year, in 1894, at the Military Cadet School at Salonika (Thessaloniki). It is here that Mustafa’s mathematics teacher who shared his name, one Captain Mustafa, took the 13-14 year old adolescent “under his wing”: “In his second year one of the masters, a Capitan Mustafa, took a fancy to him” (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 7). The use of the phrase “to take a fancy” is an interesting move by Armstrong. That expression may have a number of meanings – to like, to be taken by, to be attracted to, to feel attached to, especially in sexual way (Collins Cobuild on CD. Fourth Edition, 2003). Also, it is this very Captain Mustafa who bestowed the title “Kemal” – “perfect”, “beautiful” – to the young, blue-eyed Mustafa (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 7) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 7).

 

Armstrong elaborates on what he means in the following passage: “The friendship and protection of Captain Mustafa did him no good. The friendship was unhealthy. He developed overrapidly. Before he was fourteen he had passed the boy stage: the gropings after sex: the petty dirtiness: and he had started an affair with a neighbor’s daughter” (ibid).

 

In order to continue his education, Mustafa Kemal transferred from Salonika at first to Monastir in 1895, and then to Constantinople in 1899. The young Mustafa Kemal dove headlong into the nightlife of the big city:

 

“At once he plunged wildly into the unclean life of the great metropolis of Constantinople. Night after night he gambled and drank in the cafes and restaurants. With women he was not fastidious. A figure, a face in profile, a laugh, could set him on fire and reaching out to get the woman, whatever she was. Sometimes it would be with the Greek and Armenian harlots in the bawdy-houses in the garbage-stinking streets by Galata Bridge, where came the pimps and the homosexuals to cater for all the vices; then for a week or two a Levantine lady in her house in Pangaldi; or some Turkish girl who came veiled and by back-ways in fear of the police to some maison de rendez-vous in Pera or Stambul. He fell in love with none of them. He was never sentimental or romantic. Without a pang of conscience he passed rapidly from one to next. He satisfied his appetite and was gone. He was completely Oriental in his mentality: women had no place in his life except to satisfy his sex. He plunged deep down into the lecherous life of the city” (ibid., p. 11).

 

Armstrong’s next bit of information on the private life of Mustafa Kemal refers to that time period when he was the military attaché of the Ottoman Empire in Sofia (27 October, 1913 to 2 February, 1915):

 

“He learnt ball-room dancing, methodically with a teacher, and then danced whenever possible, but always as if he was on parade. He frequented the drawing-rooms and tried to become the society gallant, making love to the ladies of Sofia, but they found him excessively gauche” (ibid., p. 43).

 

Mustafa Kemal fell in love in Sofia with Dimitrina, the daughter of General Stiliyan Kovachev, the former defence minister of Bulgaria. However, he was rejected by her, (ibid) “And Mustafa Kemal, touchy and sensitive, became more lofty and aloof than ever. He began to hate society” (ibid., p. 44).

 

Avoiding high society, Mustafa Kemal was drawn more and more towards other circles.

 

“With men – and especially men who were deferential – and with the loose women of the capital, Mustafa Kemal was far more at ease. With these, in the cafes and the brothels, he drank and reveled night after night far into the dawn. He gambled and diced for hours against any one who would sit against him. He heaped up all the indulgences and glutted himself with them. He tried all the vices. He paid the penalty in sex disease and damaged health. In the reaction he lost all belief in women and for the time being became enamored of his own sex” (ibid).

 

The First World War began in 1914. On the 28th of October, 1914, Turkish battleships perfidiously bombed the Russian ports of the Black Sea, due to which war was declared on Turkey by Russia on the 3rd of November, followed by France and Britain on the 5th of November. Turkey was facing war on two fronts.

 

Little is known in general about the private life of Mustafa Kemal in the war years, and Armstrong does not convey much either, for his part. One thing is evident, that alcohol deteriorated his health to such a degree that he was forced to leave for Carlsbad (Karlovy Vary, in the Czech Republic today) for treatment from April to August, 1918 (Erik Jan Zurcher, The Unionist Factor, Leiden, 1984, p. 60), during the most heated time of the war. As Armstrong relates, he was seen by the celebrated Austrian physician, Otto Zuckerkandl, who warned him, that “If he did not stop drinking he would die in a year” (John Gunther, Inside Europe, 1936, p. 97). It must be emphasised that the Austrian doctor was wrong; although Mustafa Kemal continued to drink no less than what he used to, he lived for twenty more years nonetheless, until 1938.

 

After the defeat of the Ottoman Empire and the signing of the Treaty of Moudros (on the 30th of October, 1918), Mustafa Kemal returned to Constantinople from the Syrian front. Despite his many efforts, Kemal did not receive any offices in the new government. What is more, in staying unemployed, he rented a small house in the Sisli district of Constantinople and gave himself to the pleasures of life. His only friend in that period was one Colonel Arif:

 

“He had few friends and only one intimate, a Colonel Arif (Mehmet Arif Ayıcı (1883-1926) (“bear dancer”), whom Kemal had hanged in 1926 on baseless charges). Arif was a capable staff officer trained in Germany. He was a younger man than Mustafa Kemal (Mustafa Kemal was born in 1880 or 1881). They had known each other since the days in Salonika and Monastir; they had served together in Syria, the Balkans and Gallipoli. After the Armistice they struck up a close friendship. They had common tastes; both were absorbed in all military matters; both enjoyed the same loose talk, the heavy drinking and the wild nights with women. Mustafa Kemal’s enemies said they were lovers, for Arif was the only person for whom Mustafa showed open affection, putting his arm round his shoulders and calling him endearing names” (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 95).

 

Mustafa Kemal kept his daring and indiscriminate sexual life in future years. Armstrong writes the following on Ataturk’s private life during the years 1921-1922:

 

“As long as there was work, it absorbed Mustafa Kemal’s every minute: nothing could divert him. When work slackened, he grew irritable and restless and began to interfere with his subordinates. It was then that with Arif and one or two other men he would disappear on heavy drinking bouts which, with gambling, would last whole nights; or he went a whoring with the painted women of the poor brothels of the town” (ibid., p. 139).

 

Naturally, such a lifestyle had its negative effects on Mustafa Kemal’s health. A doctor advised him to “work and drink less, and lead a regular life with someone to look after him” (ibid., p. 142). It was at that time that Fikriye Hanum came into his life:

 

“From a break-down he was saved by Fikriye Hanum. She was a distant relative of his from Stambul (Partick Kinross, Ataturk: The Rebirth of a Nation, London, 1998, p. 97) who had volunteered as an army nurse and come to Angora. As soon as he saw her, Mustafa Kemal took her to his house” (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 143).

 

Armstrong is mistaken here. Fikriye (1887-1924) was not a distant relative of Mustafa, but his own first cousin (his mother’s brother’s daughter), in whose house Mustafa lived for two years during his childhood. Fikriye had been married to a rich Egyptian Arab, but had long since been separated (Partick Kinross, Ataturk, p. 141).

 

“She watched over all his needs. When he was ill, she nursed him. She was his mistress and his absolute slave, for she was Turkish and oriental.(…) For a while Mustafa Kemal was absorbed in her. But very soon he tired. He went back more and more to his painted women, his drinking companions and his cards” (H. C. Armstrong, Gray Wolf, pp. 143-144).

 

The life of Mustafa Kemal during the period 1922-1924 is reminiscent of a classic love triangle. In September, 1922, Mustafa Kemal met Latife Usaklıgil (1898-1975). The meeting changed his life for a while. Fikriye was suddenly rendered superfluous, a burden. Kemal had her sent to Munich “for treatment” in 1922. On the 14th of January, 1923, the only close person to Mustafa Kemal, his mother Zübeyde, died. Barely fifteen days after her death, Kemal married Latife, with whom he lived for two and a half years (Mustafa Kemal and Latife officially divorced on the 5th of August, 1925, but they had already been separated for a year by that time). In 1924, Fikriye returned from Munich, met with Mustafa Kemal and tried to discuss what was to become of her. The next day, Fikriye was found dead in a ditch behind Mustafa Kemal’s house (H. C. Armstrong, Gray Wolf, p. 212). The theory that she committed suicide is heavily questioned to this day (Dagobert von Mikusch, Mustapha Kemal, (trans. from the German), New York, 1931, p. 334).

 

What else? Nothing more. I don’t think there is any reason to laugh or to cry (the final lines of the 1924 work “Lenin and Ali”, by the celebrated Armenian poet, Yeghishe Charents).

 

Let us await the future revelations courtesy Wikileaks. If there is nothing new, then at least the older leaks would still be dripping.

 

After all, the new is nothing more than the old which has been well-forgotten.

 

Ara Papian

Head of the Modus Vivendi Centre

12 December, 2010

 

 

[MosJan]

 

Wikileaks-ից առաջ, կամ բրիտանական հետախույզի բացահայտումները Աթաթուրքի մասին

[ 2010/12/14 | 16:54 ] Հիմնական թողարկում, աշխարհhttp://hetq.am/wp-content/uploads/2010/12/ataturk_14.12.10.jpg«Թուրք մեկնաբանները չեն կարողանում հասկանալ, թե ինչո՞ւ է մեղադրական գործերով լցված դարակներից մեկում դրված Աթաթուրքի լուսանկարը: Որոշները կարծում են, որ դա կապված է հայերի և հույների ցեղասպանություններին նրա առնչության հետ» (3 դեկտեմբերի, 2010թ., www.news.am):

 

Այս օրերին աշխարհը խոսում է Wikileaks-ի մասին, քանզի Wikileaks-ն է խոսում աշխարհի մասին: Բազմաթիվ հաղորդագրությունների մեջ եղավ հետևյալը. Wikileaks-ի տեղեկատվական պահոցներից մեկում` դարակի վրա, դրված է Քեմալ Աթաթուրքի լուսանկարը: Կարծիքներ հնչեցին, որ լուսանկարն ակնարկ է առ այն, որ Wikileaks-ն իր տրամադրության տակ ունի Աթաթուրքի մասին վարկաբեկիչ նյութեր և պատրաստվում է դրանք հրապարակել: Ոմանք շտապեցին հայտարարել, որ այդ նյութերը կարող են վերաբերել հայերի և հույների ջարդերին Մուստաֆա Քեմալի առնչությանը: Միգուցե, սակայն դա վաղուց արդեն գաղտնիք չէ, պարզապես մոռացված է կամ ավելի ճիշտ քաղաքական ու տնտեսական շահերով պայմանավորված ուրացում: Առաջ այսպես չէր:

 

Ի տարբերություն ներկայի` առաջ լրագրողներն ավելի անկախ էին, իսկ դիվանագետներն` ավելի ազնիվ: Ժամանակի մամուլն ու դիվանագիտական զեկուցագրերը լեցուն են քեմալականների կողմից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում (1920թ. սեպտեմբեր – 1921թ. ապրիլ) և Կիլիկիայում (1920թ. փետրվար) հայկական քաղաքացիական բնակչության ջարդերի, ինչպես նաև Զմյուռնիայում (1922թ. սեպտեմբեր) հույների և հայերի կոտորածի մասին տեղեկություններով: Իզուր չէ, որ 1921թ. քեմալականների գլխամասային կառույցը` Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովը, Մուստաֆա Քեմալին շնորհել է ղազի` անհավատներին ոչնչացնող (Destroyer of Infidels) (John Gunter, Procession, New York, 1965, p. 95.) կամ քրիստոնյաներին ոչնչացնող (The Destroyer of Christians) (Harold C. Armstrong, Gray Wolf, Mustafa Kemal, An Intimate Study of a Dictator, New Yor, 1933, p. 152.) մականունը:

 

Իհարկե, այդ նույն օրերին նա և նրա կողմնակիցները Եվրոպայում հայտնի էին բոլորովին այլ մականուններով: Ահա թե ինչ է գրում Մուստաֆա Քեմալի մասին 1936թ.-ին ամերիկյան հայտնի լրագրող և բազմաթիվ արժեքավոր գրքերի հեղինակ Ջոն Գյունտերը [John Gunter]. «Աթաթուրքը բռնակալների միջի ամենաբռին է: Նրա կողքին Հիտլերը փափկասուն է, Մուսսոլինին բուրումնախեղդ թիթիզ» (Ataturk is the roughneck of dictators. Beside him, Hitler is a milksop, Mussolini a perfumed dandy (John Gunter, նշվ. աշխ., էջ 96). John Gunter, Inside Europe, 1936):

 

Իսկ Բրիտանական կայսրության նախարարական չորս կաբինետների (1916-1930թթ.) փոխքարտուղար «Եվրոպայի կարևորագույն վեց մարդկանցից մեկը» (“one of the six most important men in Europe”) (http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Jones_(T._J.))` Թոմաս Ջոնսը (Thomas Jones, Deputy Secretary to the Cabinet), երբ իր խղճի հետ միայնակ էր մնում, ապա քեմալականներին անվանում էր «Անկարայի մսագործներ» (“Angora butchers”) (Thomas Jones, Whitehall Diary, (ed. by Keith Middlemas), Volume III, London, 1971, p. 55): Այսուհանդերձ, չեմ կարծում, որ եթե Wikileaks-ը ինչ-որ բան հրապարակի Աթաթուրքի մասին, ապա դա կվերաբերի քրիստոնյաների նկատմամբ նրա վարած քաղաքականությանը:

 

Wikileaks-ի տեղեկատվական արտահոսքը ոչ առաջինն էր և ոչ էլ վերջինն է լինելու: Պարզապես, եթե առաջ այդ բանն արվում էր տպագիր մամուլի միջոցով, այսինքն` դանդաղ էր մատչելի դառնում հազարավորների, գուցեև տասնյակ հազարավորների համար, ապա այսօր ինտերնետը ցանկացած տեղեկություն անմիջապես հասանելի է դարձնում տասնյակ միլիոնավորների համար: Ժամանակին, երբ Թուրքիան կարողություն չուներ` փակելու ուրիշների բերանը, և եվրոպացիներն ազատ էին իրենց տանը իրենց մտքերն արտահայտելու հարցում, եվրոպացի դիվանագետները, այսօրվա բառապաշարով ասած, պարբերաբար տեղեկատվական արտահոսք էին կազմակերպում: Դա դրսևորվում էր իրենց աշխատած երկրների և նրանց ղեկավարների մասին անկեղծ հոդվածներ և գրքեր գրելով: Այդ ժամանակ կեղծ բարեպաշտությունը դեռևս պետական քաղաքականության մակարդակի չէր բարձրացված:

 

Մեզ հետաքրքրող հարցի, այն է Քեմալ Աթաթուրքի մասին թերևս ամենահետաքրքիր և ամենահավաստի տեղեկությունների հեղինակը Հարըլդ Արմսթրոնգն (Harold Armstrong) է: Արմսթրոնգն առաջին աշխարհամարտից հետո` 1919թ. ապրիլից (Harold Armstrong, Turkey in Travail, The Birth of a New Nation, London, 1925, p. 66) մինչև 1922թ. հունիս (նույն տեղում, էջ 230), եղել է Կ.Պոլսում Բրիտանիայի Գերագույն հանձնակատարի ռազմական կցորդի պաշտոնակատարը (մինչև 1923թ., այսինքն` մինչև Թուրքիայի ինքնիշխանության վերականգնումը Թուրքիայի հետ չէին կարող լինել հավասարազոր իրավական հարաբերություններ: Ուստի, դեսպանների փոխարեն Թուրքիայում Գերագույն հանձնակատարներ էին, իսկ ռազմական կցորդների փոխարեն` պաշտոնակատարներ), Բրիտանական կայսրության պաշտպանության նախարարությունում հատուկ ծառայությունների սպա և թուրքական ժանդարմերիայի վերահսկիչը (Acting Military Attach to the High Commissioner, Constantinople; Special Service Officer in War Office and Supervisor of Turkish Gendarmerie) (Harold Armstrong, Travail, նշվ. աշխ., էջ iii, 75): Այսինքն` մեկը, որն, անմիջականորեն վերահսկելով Թուրքիայի ներսում գործող գործակալական ցանցը, իրազեկ է դարձել բազմաթիվ քաղաքական գործիչների կյանքի մանրամասներին: Դրա համար նա ուներ լիազարություններ և կարողություններ, ինչպես նաև կատարելապես տիրապետում էր թուրքերենին:

 

Ավելի քան 3 տարի Թուրքիայում պաշտոնավարելուց հետո Հարըլդ Արմսթրոնգը, օգտագործելով տարիների իր հավաքած տեղեկությունները, Թուրքիայի մասին սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունեցող երկու գիրք է գրում` “Harold Armstrong, Turkey in Travail, The Birth of a New Nation”, London, 1925 [Թուրքիան երկունքի ցավերի մեջ, մի նոր ազգի ծնունդ] և “H.C. Armstrong, Gray Wolf, Mustafa Kemal – An Intimate Study of a Dictator”, N.Y., 1933 [Գորշ գայլը` Մուստաֆա Քեմալ- մի բռնակալի անձնականի ուսումնասիրություն]: Հատկապես բացառիկորեն արժեքավոր է նրա երկրորդ գիրքը:

 

Առ այսօր Քեմալ Աթաթուրքի մասին հարյուրավոր գրքեր են գրվել: Սակայն դրանք ավելի շատ հիշեցնում են Ստալինի ժամանակ Ստալինի մասին գրված գրքերը, քան լուրջ գիտական ուսումնասիրություններ են: Դրա համար մի շարք պատճառներ կան: Պատճառներից մեկն այն է, որ Թուրքիայի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքը (հոդվածներ 301; 305; 306) հնարավորություն է տալիս հետապնդել Աթաթուրքի մասին ցանկացած հրապարակման հեղինակի, որի բովանդակությունը իշխանությունները կհամարեն վիրավորանք, թեև իրականում այդպիսին կարող է և չլինել: Քանի որ բրիտանացի դիվանագետ և հետախույզ Հարըլդ Արմսթրոնգը վաղուց է մահացել, ուստի մտահոգություն չունենք նրա համար: Պարզապես հատվածաբար մեջբերումներ անենք նրա գրքից` լուսաբանելու համար Մուստաֆա Քեմալի (հետագայում Աթաթուրք կամ Աթաթյուրք) կյանքի պակաս հայտնի կողմերը:

 

Ամենայն հավանականությամբ Wiikileaks-ի ունեցած նյութերը վերաբերում են Աթաթուրքի անձնական կյանքի ծածուկ կողմերին: Իսկ որ այդպիսի նյութեր շատ կան, փաստ է: Ես ինքս եմ տարբեր արխիվներում կարդացել 1920-30-ական թվականների զանազան դիվանագիտական զեկուցագրեր Աթաթուրքի մասին, որոնք արժանի են տպագրվելու Playboy-ի կամ Instinct-ի էջերում: Հարկ եմ համարում ընդգծել, որ քաղաքական գործիչների անձնական կյանքի մանրամասները արդեն անձնական չեն իրենց բուն էությամբ: Անձնականը զգալապես պայմանավորում է մարդկային մտածողությունը, որն էլ իր հերթին որոշումներ կայացնելու հիմքն է: Որոշումներ, որոնցից հազարավոր մարդկային կյանքեր և պատմական շրջադարձեր են կախված: Անձնականի գործոնը քաղաքական գործչի դեպքում միշտ հասարակական հնչեղություն և հեռագնա ազդեցություն ունի: Քաղաքական գործիչը չունի և չի կարող ունենալ անձնական կյանք: Քաղաքական գործչի կենսաձևը կամավոր ընտրություն է, որն ամեն անհատ անում է գիտակցված: Սեռական կյանքը մարդու անձնական կյանքի կարևորագույն կողմերից է: Հետևաբար, սեռական վարքագիծը շատ բան կարող է վկայել մարդու մասին, հսկայան նյութ տալ` հասկանալու համար նրա ներաշխարհը և մտածողությունը:

 

Մուստաֆայի սկզբնական սեռական հարաբերությունների և կողմնորոշման մասին Արմսթրոնգի առաջին տեղեկությունը վերաբերում է Սալոնիկի կադետական դպրոցի (Military Cadet School in Salonika) երկրորդ տարուն (1894թ.): Այստեղ է, որ Մուստաֆայի թվաբանության ուսուցիչը` նրա անվանակից կապիտան Մուստաֆան, իր «հովանու» տակ է վերցնում 13-14-ամյա պատանուն. «Նրա [Մուստաֆա Քեմալի] ուսման երկրորդ տարում ուսուցիչներից մեկի` ոմն կապիտան Մուստաֆայի սիրտը կպավ նրան» (In his second year one of the masters, a Capitan Mustafa, took a fancy to him) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, Mustafa Kemal – An Intimate Study of a Dictator, N.Y., 1933, p. 7): Հետաքրքրական է to take fancy (= to have a fancy, to fancy) դարձվածքի գործածումը Արմսթրոնգի կողմից: Անգլերենում այն մի շարք իմաստներ ունի` սիրել, դուր գալ, տարվել (Անգլերեն-հայերեն բառարան, [խմբ. Հ.Ա.Ասմանգուլյանի, Մ.Ի.Հովհաննիսյանի], Երևան, 1984, էջ 331-332), մեկի հետ կապված զգալ, հատկապես սեքսուալ կապով (to feel attached to, especially in sexual way) (Collins Cobuild on CD. 4th ed, 2003): Ի դեպ, հենց այս կապիտան Մուստաֆան էլ կապուտաչյա դեռատի Մուստաֆային տալիս է Քեմալ` կատարյալ, գեղեցիկ, սիրունիկ մականունը (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 7):

 

Իր հետագա վկայություններում Արմսթրոնգն ավելի է հստակեցնում իր միտքը. «Կապիտան Մուսթաֆայի ընկերությունն ու խնամքը նրան որևէ լավ բան չտվեց: Ընկերությունն անառողջ էր: Նա հասունացավ չափազանց արագ: Նախքան 14 տարեկան դառնալը նա արդեն անցել էր տղայության աստիճանը. խարխափումները սեքսի հետևից. մանր կեղտոտություններ. նաև սկսել էր հարաբերություններ ունենալ հարևանի աղջկա հետ» (The friendship and protection of Captain Mustafa did him no good. The friendship was unhealthy. He developed overrapidly. Before he was fourteen he had passed the boy stage: the gropings after sex: the petty dirtiness: and he had started an affair with a neighbor’s daughter) (նույն տեղում):

 

Ուսումը շարունակելու համար Մուստաֆա Քեմալը նախ Սալոնիկից փոխադրվում է Մոնաստիր (Monastir, 1895թ.), ապա Կ.Պոլիս (1899թ.): Կ.Պոլսում երիտասարդ Մուստաֆա Քեմալը գլխովին խրվում է մեծ քաղաքի գիշերային կյանքի մեջ. «Նա միանգամից հախուռն ընկղմվեց մեծ քաղաք Կ.Պոլիս կյանքի մեջ: Գիշերը գիշերի հետևից նա սրճատներում և ռեստորաններում ղումար էր խաղում և խմում: Կանանց հարցում նա բծախնդիր չէր: Մարմնի մի ուրվագիծ, մի կիսադեմ, մի ծիծաղ կարող էր նրա մեջ կրակ բորբոքել և մղել նրան ունենալու այդ կնոջը, ինչպիսինն էլ նա լիներ: Երբեմն դրանք կարող էին լինել Ղալաթիո [կամրջի] գարշահոտ փողոցների բոզանոցների հույն կամ հայ պոռնիկները, ուր գալիս էին կավատներն ու հոմոսեքսուալները` հագուրդ տալու իրենց բոլոր անառակություններին. հետո մի կամ երկու շաբաթ [կարող էր լինել] մի լևանտյան (արևելամիջերկրյածովյան ժողովուրդների ընդհանուր անվանումը) տիկին նրա Փանգալդիում գտնվող տանը; կամ որևէ թուրք աղջիկ Փերայի կամ Ստամբուլի ժամադրատներում, ով ոստիկանության ահից գալիս էր քողածածկ և հետևի դռնից: Նա ոչ մեկին չսիրահարվեց: Նա երբեք չեղավ սենտիմենտալ կամ ռոմանտիկ: Առանց խղճի խայթի` նա անցնում էր մի կնոջից մյուսը: Նա բավարարում էր իր ախորժակը և վերջ: Նա իր մտածողության մեջ ամբողջապես արևելքցի էր. կանայք որևէ տեղ չունեին նրա կյանքում` բացի նրա սեքսուալ պահանջները բավարարելուց: Նա մինչև հատակը խրվեց քաղաքի վավաշոտ կյանքի մեջ» (At once he plunged wildly into the unclean life of the great metropolis of Constantinople. Night after night he gambled and drank in the cafes and restaurants. With women he was not fastidious. A figure, a face in profile, a laugh, could set him on fire and reaching out to get the woman, whatever she was. Sometimes it would be with the Greek and Armenian harlots in the bawdy-houses in the garbage-stinking streets by Galata Bridge, where came the pimps and the homosexuals to cater for all the vices; then for a week or two a Levantine lady in her house in Pangaldi; or some Turkish girl who came veiled and by back-ways in fear of the police to some maison de rendez-vous in Pera or Stambul. He fell in love with none of them. He was never sentimental or romantic. Without a pang of conscience he passed rapidly from one to next. He satisfied his appetite and was gone. He was completely Oriental in his mentality: women had no place in his life except to satisfy his sex. He plunged deep down into the lecherous life of the city) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 11):

 

Արմսթրոնգի հաջորդ վկայությունը Մուստաֆա Քեմալի անձնական կյանքի մասին վերաբերում է այն ժամանակահատվածին, երբ վերջինս Օսմանյան կայսրության ռազմական կցորդն էր Սոֆիայում (27-ի հոկտեմբերի, 1913թ. – 2 փետրվարի, 1915թ.): Նա հետևողականորեն սենեկային պարեր սովորեց պարուսույցի հետ և հետո պարում էր, երբ կար դրա հնարավորությունը, սակայն միշտ այնպես, կարծես ռազմական շքերթում լիներ: Նա սկսեց հաճախ այցելել հյուրասենյակներ և ջանում էր հասարակության վրա թողնել նրբագեղ տպավորություն, սեր էր անում Սոֆիայի տիկնանց հետ, բայց տիկնայք գտնում էին, որ նա չափազանց անճարակ է (He learnt ball-room dancing, methodically with a teacher, and then danced whenever possible, but always as if he was on parade. He frequented the drawing-rooms and tried to become the society gallant, making love to the ladies of Sofia, but they found him excessively gauche) (նույն տեղում, էջ 43):

 

Սոֆիայում Մուստաֆա Քեմալը սիրահարվում է Բուլղարիայի պաշտպանության նախկին նախարար, գեներալ Ստիլիան Կովաչևի (Stiliyan Kovachev) դստերը` Դիմիտրինային (Dimitrina), սակայն մերժում է ստանում (նույն տեղում): «Եվ Մուստաֆա Քեմալը` նեղացկոտ ու զգայուն, քան երբևէ, դարձավ ավելի միայնացած ու ինքնամփոփ: Նա սկսեց ատել հասարակությունը» (And Mustafa Kemal, touchy and sensitive, became more lofty and aloof then ever. He began to hate the society) (նույն տեղում, էջ 44):

 

Խուսափելով բարձրաշխարհիկ հասարակությունից` Մուստաֆ Քեմալն ավելի ու ավելի էր ձգտում այլ միջավայրի. «Մուստաֆա Քեմալն իրեն շատ ավելի հանգիստ էր զգում մայրաքաղաքի տղամարդկանց, հատկապես հաճոյակատար տղամարդկանց և թեթևաբարո կանանց հետ: Սրանց հետ սրճատներում և բորդելներում խմում էր և գիշերներ լուսացնում: Նա ժամեր շարունակ ղումար և զառ էր խաղում յուրաքանչյուրի հետ, ով կնստեր իր դիմաց: Նա տրվում էր բոլոր շվայտություններին և առլեցուն էր դրանցով: Նա փորձեց բոլոր զեխությունները, որի համար հատուցեց` վարակվեց վեներական հիվանդությամբ և քայքայեց առողջությունը: Այս պատճառով կորցրեց կանանց նկատմամբ ունեցած հավատը և միառժամանակ հմայվեց սեփական սեռով» (With men – and especially men who were deferential – and with the loose women of the capital, Mustafa Kemal was far more at ease. With these, in the cafes and the brothels, he drank and reveled night after night far into the dawn. He gambled and diced for hours against any one who would sit against him. He heaped up all the indulgences and glutted himself with them. He tried all the vices. He paid the penalty in sex disease and damaged health. In the reaction he lost all belief in women and for the time being became enamored of his own sex) (նույն տեղում):

 

1914թ.-ին սկսվեց առաջին աշխարհամարտը: 1914թ. հոկտեմբերի 28-ին թուրքական նավերն ուխտադրժորեն ռմբակոծեցին Սև ծովի ռուսական նավահանգիստները, որի հետևանքով նոյեմբերի 3-ին Ռուսաստանը, իսկ նոյեմբերի 5-ին Ֆրանսիան և Բրիտանիան պատերազմ հայտարարեցին Թուրքիային: Թուրքիան կրկին պատերազմի մեջ էր:

 

Մուստաֆա Քեմալի` պատերազմի տարիների անձնական կյանքի մասին ընդհանրապես քիչ բան է հայտնի, և Արմսթրոնգն էլ իր հերթին քիչ բան է հաղորդում: Ակնհայտ է մի բան` այդ տարիներին ոգելից խմիչքներն այն աստիճան են քայքայում նրա առողջությունը, որ նա 1918թ. ապրիլ-օգոստոսին (Erik Jan Zurcher, The Unionist Factor, Leiden, 1984, p. 60)` պատերազմի ամենաթեժ պահին, ստիպված բուժման նպատակով մեկնում է Կարլսբադ (Carlsbad, Karlovy Vary) [ներկայումս Չեխիա]: Նա, ինչպես վկայում է Արմսթրոնգը, այցելում է ավստրիացի հայտնի բժիշկ Օտտո Զուքերքանդլին (Zuckerkandl), որն էլ նրան զգուշացնում է, որ «եթե չդադարեցնի խմելը, ապա կմահանա մեկ տարվա ընթացքում (If he did not stop drinking he would die in a year) (John Gunter, նշվ. աշխ., էջ 97): Հարկ է ընդգծել, որ ավստրիացի բժիշկը սխալվեց. թեև Մուստաֆա Քեմալը շարունակեց խմել առաջվանից ոչ քիչ, այնուամենայնիվ ապրեց ևս 20 տարի` մինչև 1938թ.:

 

Օսմանյան կայսրության պարտությունից և Մուդրոսի զինադադարի ստորագրումից հետո (30 հոկտեմբերի, 1918թ.) Մուստաֆա Քեմալը Սիրիական ռազմաճակատից վերադառնում է Կ.Պոլիս: Չնայած բազում ջանքերին` Քեմալը դարձյալ որևէ պաշտոն չի ստանում նոր կառավարության մեջ: Ավելին, անգործ մնալով` մի փոքր տուն է վարձում Կ.Պոլսի արվարձան Շիշլիում և տրվում կյանքի վայելքներին: Այդ ընթացքում նրա միակ ընկերը գնդապետ Արիֆն (Arif) էր. «Նա քիչ ընկերներ ուներ և միակ մոտիկը գնդապետ Արիֆն էր (խոսքը Մեհմետ Արիֆ Այիչիի (արջ պարացնող) [Mehmet Arif Ayici] (1883-1926թթ.) մասին է, որին Քեմալը 1926թ. շինծու մեղադրանքով կախաղան բարձրացրեց): Արիֆը Գերմանիայում կրթություն ստացած շտաբային ունակ սպա էր: Նա Մուստաֆա Քեմալից երիտասարդ էր (Մուստաֆա Քեմալը ծնվել է 1880թ. կամ 1981թ.-ին): Նրանք իրար գիտեին դեռևս Սալոնիկի և Մոնաստիրի օրերից; նրանք միասին ծառայել էին Սիրիայում, Բալկաններում և Գալիպոլիում: Զինադադարից հետո նրանք հաստատեցին սերտ ընկերություն: Նրանք միանման ճաշակ ունեին; երկուսն էլ կլանված էին բոլոր ռազմական հարցերով; երկուսն էլ հաճույք էին ստանում նույն անբռնազբոս խոսակցությունից, շատ խմելուց և կանանց հետ անցկացրած խենթ գիշերներից: Մուստաֆա Քեմալի թշնամիներն ասում էին, որ նրանք սիրեկաններ են, քանի որ Արիֆը միակ մարդն էր, ում նկատմամբ Մուստաֆան բացահայտ սեթևեթանք էր ցուցաբերում, գրկելով նրա վիզը` փաղաքշական անուններ էր տալիս (He had few friends and only one intimate, a Colonel Arif. Arif was a capable staff officer trained in Germany. He was a younger man than Mustafa Kemal. They had known each other since the days in Salonika and Monastir; they had served together in Syria, the Balkans and Gallipoli. After the Armistice they struck up a close friendship. They had common tastes; both were absorbed in all military matters; both enjoyed the same loose talk, the heavy drinking and the wild nights with women. Mustafa Kemal’s enemies said they were lovers, for Arif was the only person for whom Mustafa showed open affection, putting his arm round his shoulders and calling him endearing names) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 95):

 

Հետագա տարիներին ևս Մուստաֆա Քեմալը պահպանում է իր հախուռն և ոչ խտրական սեռական կյանքը: 1921-1922թթ. Աթաթյուրքի անձնական կյանքի մասին Արմսթրոնգը գրում է հետևյալը. «Քանի դեռ աշխատանք կար, դա խլում էր Մուստաֆա Քեմալի յուրաքանչյուր րոպեն. ոչինչ չէր կարող նրան շեղել: Երբ գործը թեթևանում էր, նա դառնում էր դյուրագրգիռ և իր տեղը չէր գտնում և սկսում էր բախումներ ունենալ իր ենթակաների հետ: Այդ ժամանակ էր, որ Արիֆի և մեկ-երկու այլ տղամարդու հետ խրվում էր թունդ խմելու մեջ, որը զուգորդվում էր մինչև լույս թղթախաղով; կամ բոզության էր գնում քաղաքի էժանագին բորդելների ներկված կանանց մոտ» (“As long as there was work, it absorbed Mustafa Kemal’s every minute: nothing could divert him. When work slackened, he grew irritable and restless and began to interfere with his subordinates. It was then that with Arif and one or two other men he would disappear on heavy drinking bouts which, with gambling, would last whole nights; or he went a whoring with the painted women of the poor brothels of the town” (նույն տեղում, էջ 139):

 

Բնական է, որ նման կյանքն իր բացասական ազդեցություն էր թողնում Մուստաֆա Քեմալի առողջության վրա: Բժիշկը նրան խորհուրդ է տալիս «աշխատել և խմել քիչ, կանոնավոր կյանք վարել մեկի հետ, ով կհոգա նրա մասին» (work and drink less, and lead a regular life with someone to look after him) (նույն տեղում, էջ 142): Այդ ժամանակ էլ նրա կյանքում հայտնվում է Ֆիքրիյե Հանըմը. [Fikriye Hanum]. «Կործանումից նրան փրկեց Ֆիկրիյե Հանըմը: Նա (Քեմալի) հեռավոր բարեկամն էր Ստամբուլից (Partick Kinross, Ataturk, The Rebirth of a Nation, London, 1998, p. 97), ով բանակին կամավորագրվել էր որպես բուժքույր և եկել Անկարա: Հենց որ Քեմալը տեսավ նրան, իսկույն վերցրեց իր տուն (From a break-down he was saved by Fikriye Hanum. She was a distant relative of his from Stambul who had volunteered as an army nurse and come to Angora. As soon as he saw her, Mustafa Kemal took her to his house) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 143):

 

Արմսթրոնգն այստեղ սխալվում է. Ֆիքրիյեն (1887-1924) Մուստաֆայի հեռավոր բարեկամը չէր, այլ հարազատ մորեղբոր աղջիկը, որոնց տանը մանկության տարիներին 2 տարի ապրել էր Մուստաֆան: Ֆիքրիյեն ժամանակին ամուսնացած էր եղել մի հարուստ եգիպտացի արաբի հետ, սակայն վաղուց բաժանվել էր (Partick Kinross, նշվ. աշխ., էջ 141):

 

«Նա (Ֆիքրիյեն) հոգ էր տանում նրա (Քեմալի) բոլոր կարիքները, երբ հիվանդ էր լինում, խնամում էր նրան: Նա նրա (Քեմալի) սիրուհին էր և բացարձակ ստրուկը, որովհետև թուրք էր և արևելցի: (…) Առժամանակ Մուստաֆա Քեմալը տարված էր նրանով: Բայց շուտով հոգնեց: Ավելի ու ավելի հաճախ սկսեց գնալ իր ներկված կանանց, իր հարբեցողության և թղթախաղի ընկերների մոտ (She watched over all his needs. When he was ill, she nursed him. She was his mistress and his absolute slave, for she was Turkish and oriental.(…) For a while Mustafa Kemal was absorbed in her. But very soon he tired. He went back more and more to his painted women, his drinking companions and his cards) (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 143-144):

 

Մուստաֆա Քեմալի 1922-24թթ. կյանքը սիրային դասական եռանկյունի է հիշեցնում: 1922թ. սեպտեմբերին Մուստաֆա Քեմալը Զմյուռնիայում հանդիպում է Լաթիֆային [Latifa Usakligil (1898-1975թթ.)]: Հանդիպումը առժամանակ փոխում է նրա կյանքը: Ֆիքրիյեն դառնում է միանգամայան ավելորդ, դառնում է բեռ: Քեմալը նրան 1922թ. վերջին «բուժման» է ուղարկում Մյունխեն: 1923թ. հունվարի 14-ին մահանում է Մուստաֆա Քեմալի միակ ամենամոտ մարդը` մայրը` Զուբեյդան [Zubeida]: Նրա մահից հազիվ 15 օր հետո Քեմալն ամուսնանում է Լաթիֆայի հետ, որի հետ ապրում է 2,5 տարի (Մուստաֆա Քեմալը և Լաթիֆան պաշտոնապես բաժանվել են 1925թ. օգոստոսի 5-ին, թեև արդեն մինչ այդ մեկ տարի առանձին են ապրել): 1924թ.-ին Մյունխենից վերադառնում է Ֆիքրիյեն, հանդիպում և փորձում է Մուստաֆա Քեմալից պարզաբանումներ ստանալ իր հետագայի մասին: Հանդիպման հաջորդ օրը Ֆիքրիյեին սպանված են գտնում Մուստաֆա Քեմալի տան հետևի փոսերից մեկում (H. C. Armstrong, Gray Wolf, նշվ. աշխ., էջ 212): Ինքնասպանության առաջ քաշված վարկածն առ այսօր լուրջ կասկածների տեղիք է տալիս (Dagobert von Mikusch, Mustapha Kemal, (trans. From German) New York, 1931, p. 334):

 

Ուրիշ ի՞նչ: Ոչինչ: Խնդալու կամ լալու կարծեմ պատճառ չիք:

 

Սպասենք Wikileaks-ի հետագա բացահայտումներին: Եթե նոր բան չլինի, ապա նախկին wikileaks-երը կան ու կան:

 

Ի վերջո, նորը լավ մոռացված հինն է:

 

Արա Պապյան

Մոդուս վիվենդի կենտրոնի ղեկավար

12 դեկտեմբերի 2010թ.