vartahoor Posted January 16, 2007 Report Share Posted January 16, 2007 նամակի պատասխանը: «Ստացա հայերենի ուղղագրության բարեփոխման վերաբերյալ շրջաբերականը: Օտարազգին չի կարող այսպիսի խնդիրներին միջամտել: Ես ինձ թույլ եմ տալիս միայն նշելու, որ այնպիսի ազգի մեջ, որտեղ չկա որոշ ուղղագրություն պարտադրելու ընդունակ հեղինակություն, ամենախելոք բանը ավանդական ուղղագրությամբ բավարարվելն է»: 1918 թ., թվում է, որ ստեղծվեց այդ «ընդունակ հեղինակությունը» ի դեմս Հայաստանի առաջին հանրա-պետության: Բայց նորաստեղծ Հայաստանի կառավարությունը ոչ միայն հայերենի ուղղագրական քաոսային վիճակով չզբաղվեց, այլև ժամանակ չունեցավ մտածելու պետական լեզու ունենալու մասին: Ո՛չ Ազգային խորհուրդը և ո՛չ էլ 1919 թ. ընտրված այսպես կոչված պառլամենտը ժամանակ չունեցան հայերենը պետական լեզու հռչակելու: 1919 թ. մեծանուն գիտնական Մանուկ Աբեղյանի եղբոր որդի բանասեր և աշխարհագրագետ Արտաշես Աբեղյանը նույն թվականի նոյեմբերի 14-ի «Յառաջ» թերթում գրում է. «Մեր պետության հրամայական շահն է և պահանջը՝ անհապաղ հայտարարել հայերենը պետական լեզու և անմիջապես գործածական և պարտադիր դարձնել այն բոլոր հաստատություններում, հնարավոր է այդ, իսկ մյուսների համար սահմանել մաքսիմալ ժամանակ՝ դիցուք՝ վեց ամիս»: Բայց այդպես էլ Ա. Աբեղյանի պահանջն ու ահազանգը մնաց անարձագանք: Հայաստանի Հանրապետությունը պետական լեզու չունեցավ: Սովետական կարգերի հաստատումից բառացիորեն 7 օր անց, 1920 թ. հունվարի 6-ին Հայաստանի Հեղկոմը (այդ խառն օրերին չկար կառավարություն, չկար պառլամենտ) դեկրետով Սովետական Հայաստանի սահմաններում պետական լեզու հայտարարեց Հայերենը: Հեղկոմը դեկրետով 1920 թ. չեղյալ հայտարարեց Ռուսական կայսրության «Հավաք օրինացը», դեկրետով եկեղեցին անջատեց պետությունից, իսկ դպրոցը եկեղեցուց: դեկրետով վերացվեցին դասերը, դեկրետով իրենց լիազորություններից զրկվեցին դաշնակ-ցական կառավարության արտասահմանյան դիվանագիտական ներկայացուցիչները, մի խոսքով, Սովետական Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կյանքի ստեղծումը կատարվում էր պետական իշխանության անդրանիկ օրգանի՝ Հայաստանի Հեղկոմի դեկրետների, կարգադրությունների և հրամանների հիման վրա: Հետևաբար, երբեք թող զարմանալի չթվա, երբ 1922 թ. մարտի 4-ին դեկրետով ընդունվեց ուղղագրական ռեֆորմը: Մենք հետո կտեսնենք, որ շատ պետություններ դեկրետով են ընդունել լեզվի ուղղագրությունների հետ կապված օրինագծերը: Սովետական կարգերի հաստատումից մի քանի օր անց, 1921 թ. հունվարին, լեզվի ուղղագրության խնդիրը դարձավ պետական հրատապ օրակարգի հարց, հարց, որ դաշնակցական կառավարության համար այնքան կարևոր էր, որքան պետական լեզու ունենալու հարցը: Սակայն դրա իրականացումը կասեցվեց 1921 թ. փետրվարյան արկածախնդրական ապստամբության պատճառով: Ութ ամիս հետո, հոկտեմբեր ամսից այդ հարցը կրկին մտավ օրակարգի մեջ, քանզի Հայաստանի Խորհրդային կառավարությունը իր առաջ խնդիր էր դրել՝ կարճ ժամանակահատվածում վերացնել այդ ժամանակների համար անցյալից ժառանգություն ստացած ժողովրդի թիվ մեկ թշնամին՝ անգրագիտությունը՝ ստեղծելով դպրոցական և կրթական լայն ցանց: Երկիրը ծածկվեց լիկայաններով, որտեղ մեծահասակները գրել կարդալ էին սովորում մայրենի լեզվով: Եթե 1920 թ. Հայաստանի բնակչության միայն 17 տոկոսն էր գրագետ, ապա 1939 թ. գրագետ էր 85 տոկոսը, իսկ 1959 թ. հայտարարվեց անգրագիտության իսպառ վերացման մասին: Մի՞թե սա հրաշք չէր: րագիտության գործին մեծապես խոչընդոտում էր ժամանակի ուղղախոսության և ուղղագրության միջև եղած տարբերությունը: Տեղերից բազմաթիվ նամակեր էին հասնում, որոնց մեջ գրողները գանգատվում էին իրենց կրած դժվարությունների համար: Պետական և հասարակական այս հարցը պետք էր լուծվեր և այն էլ արագ: Չզարմանանք, այդ այն ժամանակներն էին, որ բոլորը բռնվել էին համաշխարհային հեղափոխությունների անհեթեթ ռոմանտիկայով: 1921 թ. հոկտեմբերին լուսավորության ժողկոմիսար Աշոտ Հովհաննիսյանը հրավիրեց մի համախորհուրդ քննարկելու ուղղագրության բարեփոխության հարցը: Այդ համախորհրդի առաջ ելույթ ունեցավ Մ. Աբեղյանը՝ «Հայոց լեզվի ուղղագրության մեջ անելիք բարեփոխությունները» թեմայով: Դրան հաջորդեց համալսարանի դասախոսներից կազմված խորհուրդը, որի առաջ խնդիր դրվեց՝ 1) նախապատրաստել ռեֆորմը գիտականորեն ճիշտ ու հիմնավորված, 2) այնպես անել, որ ռեֆորմը ընդունելի լինի հասարակության կողմից ու տարածվի (Ղարագյուլյան): Հասարակական կյանքում սովորությունը մեծ ուժ է: Նա չի ընդունում ամեն մի նորություն, դժվար է ընտելանում նորի հետ, դժվար է մոռանում հինը, ինչքան էլ նորը դրական կողմեր ունենա: 1922 թ. ակնհայտ ծայրահեղություններով ռեֆորմը չընդունվեց ոչ Հայաստանի և ոչ էլ արտասահմանի մտավորականության կողմից, թեև այդ ուղղագրությամբ գրա-գետ դարձավ Հայաստանի 83 տոկոսանի անգրագետ ժողովուրդը: Այդ նույն բացասական վերաբերմունքը շարունակվեց 1940 թ. մասնական բարեփոխումից հետո: Երկու դեպքում էլ թե Հայաստանի և թե արտասահմանի հայագետները հարցին մոտենում էին ազգայինքաղաքական տեսանկյունից: Մխիթարյաններից Վ. Հացունին, բարեփոխության ամենամեծ հակառակորդներից մեկը, «նույնիսկ կոչ արեց Հայաստանի կառավարությանը հրաժարվելու անցկացրած ռեֆորմից, պատճառաբանելով, որ կառավարությունը իրավասու չէ այդպիսի հարց լուծելու» (Ղարագյուլյան): Ուղղագրության բարեփոխման դեմ արտահայտվեց Ստ. Մալխասյանը, նա, որ առաջարկում էր համատարած վեվագրություն: Կային բարեփոխության պաշտպաններ, դրանցից էր պոլսահայ պրոֆ. Ա. Խաչատրյանը, որ 1927 թ. մասնակցեց Երևանում կայացած ուղղագրությանը նվիրված խորհրդակցությանը: Հայրենիքում ապրող հայագետները իրենց դիմադրությունը պատճառաբանում էին հետևյալ կերպ, որ նոր ուղղագրությունը հակասություն կառաջացնի հայրենիքի և սփյուռքի հայության միջև, որ նոր ուղղագրութան պատճառով Խորհրդային Հայաստանի գրականությունն ու պարբերական մամուլը չեն ընթերցվի: Մոտավորապես նույն բանն էր կրկնում 60 տարի անց պրոֆ. Ռ. Իշխանյանը: Նա՝ «Մեր ուղղագրական հիմնահարցը» հոդվածում, որ լույս է տեսել 1983 թ, Թեհրանի «Ալիք» թերթում, գրում է. «... սփյուռքահայությունը չի կարդում կամ նվազ է կարդում Հայաստանում հրատարակված գրականությունը՝ ամենից առաջ նոր ուղղագրության պատճառով»: Արդյոք ճի՞շտ է այս մոտեցումը: 1950-ական թվականներին ես դասավանդում էի հայոց լեզու և գրականություն Երևանի այն ժամանակ Կռիլովի (այժմ՝ Վ. Համբարձումյանի) անվան դպրոցում: Բարձր դասարանների ծրագրերի մեջ կար Դուրյան, Վարուժան, Զոհրապ, որոնց ստեղծագործությունները հրատարակվում էին նոր ուղղագրությամբ և միայն այդքան: Լուսհրատը ձեռք չէր մեկնում արևմտահայ գրողների ոչ լեզվին, ոչ ոճին, և ոչ էլ հոլովման և խոնարհման ձևերին, և ամենից առաջ բառապաշարին: Բայց քանի-քանի անգամներ աշակերտները տրտնջացել են, թէ լավ չեն հասկանում: Ուղղագրությու՞նն էր պատճառը, բնավ, ոչ, այլ արևմտա-հայերենի շարադասությունն ու շարահյուսությունը, հոլովման և խոնարհման արևելահայերենից տարբեր վերջավորությունները և գրաբարյան հնացած բառերի առատորեն գործածությունը: Սփյուռքում կատարվում է ճիշտ հակառակը: Հայկական դպրոցների հայ գրականության դասագրքերում ընդգրկված արևելահայ գրողների՝ Րաֆֆու, Շիրվանզադեի երկերի ոչ միան ուղղագրությունն է փոխված, այլև բառապաշարը, հոլովման և խոնարհման վերջավորությունները, փոխված է լեզուն, ոճը, մի խոսքով Շիրվանզադեին կամ Րաֆֆուն դարձնում են ինչ որ անծանոթ արևմտահայ մի գրող: Երբ հարցրի այդ «գրական ստեղծագործական աշխատանքի» նպատակը, ուսուցիչը պատասխանեց, որ այդպես աշակերտները ավելի լավ են հասկանում: Հիմա ասացեք, խնդրեմ, նոր ուղղագրությունը ինչ հող տա իր գլխին: Մի ուրիշ, թարմ օրինակ: Վերջերս վաստակաշատ գրող Սերո Խանզադյանի մահվան կապակ-ցությամբ «Նոր Հայաստան» օրաթերթը (խմբագիր՝ Վահան Վահանյան) հրատարակել էր հեղինակի «Արջի խրատը» պատմվածքը: Մեջ եմ բերում մի հատված: «Շատ տարիներ առաջ,սկսաւ պատմել հօրեղբայրս,ես ալ ձեզի պէս մատ մը տղայ էի: Այն ատեն մեր այգիները քեռիս կպահէր, կը խնամէր: Աշնան օր մը քեռիս այգիներէն եկաւ մեզ տեսնելու: Ես ամբողջ օրը չէի հեռանար անոր քովէն եւ կը խնդրէի որ զիս տանի այգիներու ձորը: Միւս օրը, լոյսը դեռ չբացուած, քեռիս արթնցուց զիս ու բերաւ հոս»: Եթե հարցնելու լինես թերթի խմբագրին՝ հեղինակի երկի «գեղարվեստական մշակման» պատճառը, նա կպատասխանի՝ «Ասանկ մեր արևմտահայ ընթերցողները ավելի լավ կհասկնան»: Պարզ է, թերթի խմբագրությունը «փոխադրությունը» կատարել էր արևմտահայերի համար: Մի անգամ ևս հիշեցնենք՝ ինչու եք մեղքի տոպրակը կախում նոր ուղղագրության վզից: Եվ վերջապես մի վերջին օրինակ Կապուտիկյանի «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությունից, որ ես քաղել եմ Կ. Կարապետյանի «Ուղղագրական ուղեցոյց» ձեռնարկից (Ֆրեզնո 1989 թ): Ահա այդ. «Ուր որ ալ գտնուիս, որ երկինքի տակ որ ալ ապրիս, նույնիսկ եթէ մոռանաս քու հարազատ մայրդ, պետք չէ մոռնաս մայրենի լեզուդ»: Որն է նպատակը այս գրական «ձախավեր» մշակումի՝ հեռու պահել սփյուռքահայ մատաղ սերնդին արևելահայ ոչ միայն «կոմունիստական» ուղղագրությունից, այլև այդ գաղփարախոսությամբ վարակված գրականությունից: Բայց վերը բերված քառյակը ամենաազգային գաղափարախոսության արտահայտությունն է: Ինչ որ է, որպես առաջին հակադեղ այդ ուղղագրության ու հակազգային գրակա-նության Վահե Օշականը առաջարկում է, որ Հայաստանը պետք է ունենա պետական երեք լեզու՝ գրաբարը, արևմտահայերենը և արևելահայերենը, անշուշտ հին ուղղագրությամբ: Զարմանալի չէ այս խորախորհուրդ առաջարկը՝ եթե ունենք երկու կաթողիկոս, երկու եկեղեցի, երկու դպրոց, երկու մարզական միություն, երեք կուսակցություն, ինչու չունենանք երեք պետական լեզու, ինչքան շատ, այնքան լավ: Խեղճ Հայաստանի ուսուցիչներ և դպրոցականներ, ձեզ ի¯նչ փորձություններ են սպասում: Բայց ես այստեղ ուզում եմ ավելացնել՝ եթե դժբախտությունն ունենանք վերադառնալու հին ուղղագրության անգամ, դարձյալ մեր սփյուռքահայ եղբայրները պիտի շարունակեն հայկական թեքումով դպրոցների հայ գրականության դասագրքերում ընդգրկված արևելահայ դասական հեղինակների գործերի «գրական մշակումը»՝ արևմտահայերենի փոխադրումը, որպեսզի սփյուռքահայ աշակերտը արևելահայ գրական լեզուն լավ հասկանա: Ես կարծում եմ, որ սա միայն ուղղագրության հարց չէ: Որն է նոր ուղղագրության դեմ պայքարողների երկրորդ փաստարկը: Այն, որ նոր ուղղագրությունը պառակտել է մեր ժողովրդի երկու հատվածներին և շարունակում է այդ հակազգային գործունեությունը առ այսօր: Հետևաբար, որպեսզի մեր ժողովրդի երկու հատվածների միասնականությունը ապահովվի, դառնանք մեկ ազգ, մեկ եկեղեցի, մեկ գրականություն, մեկ հայրենիք, պետք է ի չիք դարձնել «բոլշևիկյան» ուղղագրությունը: Բայց արդյո՞ք ժողովրդի միասնականությունը ապահովելու համար լեզվի ուղղագրությունը այդքան վճռական դեր ունի: Միասնական լինելու համար նախ պետք է նույն հարկի, նույն երկրակամարի տակ ապրի այդ ժողովուրդը և ունենա նույն հոգեբանությունը: Մենք հազարամյակներ գիր ու գրականություն չենք ունեցել, հետևաբար նաև ուղղագրություն, բայց եղել ենք մի ժողովուրդ, որովհետև ապրել ենք միասին, ունեցել ենք նույն ապրելակերպը, նույն լեզվամտածողու-թյունը և նույն հոգեբանությունը: Հարյուր հազարավոր հայեր ԱՄՆ-ում վաղուց հեռացել են իրենց ժողովրդից ամենից առաջ հոգեբանությամբ: Եվ դա շատ բնական է: Այս կապակցությամբ ես կաշխատեմ մոտավորապես վերարտադրել այն, ինչ որ ես ունկնդիր եղա այս տարվա հունիսի 6-ին «Հորիզոնի»՝ պրոֆ. Ռ. Հովհաննիսյանի հետ կազմակերպած հարցազրույցի ժամանակ: Երկար խոսեց պրոֆեսորը, շատ հարցեր շոշափեց կապված հայ ժողովրդի վերջին հարյուրամյակում տեղի ունեցած պատմական դեպքերի և իրադարձությունների հետ: Ես ուշադիր լսեցի մինչև վերջ: Նախքան զրույցի ավարտը պրոֆեսորը կանգ առավ նաև ամերիկահայերի երրորդ սերունդի, այն է‘ իր սերունդի հոգեբանական փոփոխության վրա որպես հայ: Նա ասաց, որ իր սերունդը հայրենիքից գաղթած պապերի երրորդ սերունդն է, որ իրենք ամերիկացած հայեր են, բնականաբար փոխվել է իրենց մտածելակերպը, ազգային-քաղաքական հարցերի նկատմամբ իրենք այնպես չեն մտածում, ինչպես հայաստանում ապրող և կամ վերջերս Հայաստանից գաղթած հայը: Ճիշտ է, իրենք էլ են հայ, խոսում են նաև հայերեն, բայց իրենք հոգեբանորեն փոխված են: Ինչքան ճիշտ եզրահանգում: Պրոֆ. Ռաֆայել Իշխանյանի հանրահայտ հոդվածից շատ տարիներ առաջ սփյուռքում լույս էին տեսել բազմաթ& Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
MosJan Posted January 16, 2007 Report Share Posted January 16, 2007 sa el miyatsnem musynerin ?? Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
MosJan Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 i guess i have merged most everything that you have posted please if you have time go over the pots and see if i it's fine or not BTW - iys gorqi Hghinakayin iravunq@ umnn e ? kam uni ardyoq ?? problemi araj chkangnenq vagh @muys or Movses Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
vartahoor Posted January 17, 2007 Author Report Share Posted January 17, 2007 i guess i have merged most everything that you have posted please if you have time go over the pots and see if i it's fine or not BTW - iys gorqi Hghinakayin iravunq@ umnn e ? kam uni ardyoq ?? problemi araj chkangnenq vagh @muys or Movses Այս գործի հեղինակն է դոցենտ Գուրգեն Սարգսյանը որին ես լավ ծանոթ եմ և նա ոչ մի խնդիր չի տա: Նա է տվել ինձ իր գործի ամբողջական դիսկը Arial AM-ով տպագրված, որն ես փոխակերպել եմ ՅՈՒՆԻՔՈԴԻ: Ինչ վերաբերում է միացրած հոդվածին, մի քանի մասերը հետ ու առաջ են դրված, որոնց հետո կանդրադառնամ: vartahoor Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
SAS Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 ՈՒՂՂԱՐԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ ԷՐ ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ Նկատի ունենալով այս իրողությունը բազմաթիվ երկրների պետություններ (Շվեդիա, Նորվեգիա, Հոլանդիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Կորեա և այլն) անց են կացրել ուղղագրական բարեփոխումներ, երբեմն մեկից ավելի անգամներ: Հեղինակ, դոձենտ՝ Գուրգեն Սարգսյան Հարգարժան դոցենտ Գուրգեն Սարգսյան, մի՞թե «բազմաթիվ երկրների պետություններ» հայերեն է... Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 (edited) Հարգարժան դոցենտ Գուրգեն Սարգսյան, մի՞թե «բազմաթիվ երկրների պետություններ» հայերեն է... Այո սիրելի ՍԱՍ, Քաքերէն է. This դոցենտ is full of doodoo. Nat only that hy eez olso fewl av sheet. I have not read his kghkghanq, and I don’t intend to. When did “docent” bikum an Armynyan wurd? He cites the Swedes and the like having revised their language and orthography. How many people speak Swedish? How many speak English and French? And, come to think of it. How many speak Armenian? Look at English and French orthography. No. Don’t look. It is disgusting. No, dont luk, eet eez dysgastynk. When is the last time the English or the French revised their orthography? Uen eez du lest taym du Ynklysh en du Franch ryvayzd ther aurthaugraffy? How many did you say speak English? 5.99999 billion? Hu eez ded van ydyod ded dusz nat? How many speak Armenian? What is next? When Chinese becomes the “lingua franca”, shall we revise our orthography to comply with their hieroglyphics and start teaching our children calligraphy? Why is it that all the Latin speaking people, including the English and the French write “auto” and pronounce it as “oto” but us, idiots write աւտո and pronounce it it as ավտո/avto? Are the French and English less intelligent than we? Why don’t they revise their orthography and start writing “otomobeel” instead of “automobile”? Tell that “dotsend” to first learn the Armenian language and understand why Mashtots devised all the letters. His intention was not to send half of them to the trashcan of Moscow. St. Mesrop devised our alphabet to coincide with the Latin and Greek, not that bastardized Latin, aka Russian. Does that “docent” know that, in spite of his attempts we now have 40 letters ( with the addition of YEV and OU), not the original Mesropian 36. Furthermore. Tell that “docent “, not only he is an ydyod, so is Apekhov-yan. Tell those idiots to go back to elementary school and learn elementary Armenian. I can even feel St. Mesrop turning in his grave. That poor “bastard“. Why did he waste his entire life creating, devising and re-devising our sacred Ayb-Ben-Gim! So that Abeghian and who ever this docent is, can sheet on His grave? Wan morr taym. Hav meni spik Arminyan and hav meny spik Ynklysh? How many otars have learned Armenian, or are even interested to learn it since the revision? When the over a billion Chinese and the billion Indians start to teach their children Armenian as a second language , then we will worry about orthography. Zee above ortokrafikul blyps arr yntanshunel. Ay vish ay kud sey eet eez fooni bat ay kent. Edited January 17, 2007 by Arpa Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Stormig Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 Why is it that all the Latin speaking people, including the English and the French write “auto” and pronounce it as “oto” but us, idiots write աւտո and pronounce it it as ավտո/avto? Are the French and English less intelligent than we? Why don’t they revise their orthography and start writing “otomobeel” instead of “automobile”? 1) English is a Germanic language. 2) Not all Romance languages pronounce the "auto" as "oto." Example: Portuguese automóvel. 3) Nothing wrong with "avto," whichever way it is written - it is closer to the original Greek, "afto" as in "aftokinito" - car. Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
vartahoor Posted January 17, 2007 Author Report Share Posted January 17, 2007 Այո սիրելի ՍԱՍ, Քաքերէն է. This դոցենտ is full of doodoo. Nat only that hy eez olso fewl av sheet. I have not read his kghkghanq, and I don’t intend to. When did “docent” bikum an Armynyan wurd? He cites the Swedes and the like having revised their language and orthography. How many people speak Swedish? How many speak English and French? And, come to think of it. How many speak Armenian? Look at English and French orthography. No. Don’t look. It is disgusting. No, dont luk, eet eez dysgastynk. When is the last time the English or the French revised their orthography? Uen eez du lest taym du Ynklysh en du Franch ryvayzd ther aurthaugraffy? How many did you say speak English? 5.99999 billion? Hu eez ded van ydyod ded dusz nat? How many speak Armenian? What is next? When Chinese becomes the “lingua franca”, shall we revise our orthography to comply with their hieroglyphics and start teaching our children calligraphy? Why is it that all the Latin speaking people, including the English and the French write “auto” and pronounce it as “oto” but us, idiots write աւտո and pronounce it it as ավտո/avto? Are the French and English less intelligent than we? Why don’t they revise their orthography and start writing “otomobeel” instead of “automobile”? Tell that “dotsend” to first learn the Armenian language and understand why Mashtots devised all the letters. His intention was not to send half of them to the trashcan of Moscow. St. Mesrop devised our alphabet to coincide with the Latin and Greek, not that bastardized Latin, aka Russian. Does that “docent” know that, in spite of his attempts we now have 40 letters ( with the addition of YEV and OU), not the original Mesropian 36. Furthermore. Tell that “docent “, not only he is an ydyod, so is Apekhov-yan. Tell those idiots to go back to elementary school and learn elementary Armenian. I can even feel St. Mesrop turning in his grave. That poor “bastard“. Why did he waste his entire life creating, devising and re-devising our sacred Ayb-Ben-Gim! So that Abeghian and who ever this docent is, can sheet on His grave? Wan morr taym. Hav meni spik Arminyan and hav meny spik Ynklysh? How many otars have learned Armenian, or are even interested to learn it since the revision? When the over a billion Chinese and the billion Indians start to teach their children Armenian as a second language , then we will worry about orthography. Zee above ortokrafikul blyps arr yntanshunel. Ay vish ay kud sey eet eez fooni bat ay kent. Հարգելի պարոն, Եթե դուք չեք կարդացել սոյն հոդվածը, հապա ինչպե՞ս գիտեք որ դա կղկղանք է: Ամեն բանավեճ պիտի ընթանա նախ և առաջ առանց հայհոյանքի և հետո տրամաբանորեն: Ձեր պատսխանը խախտել է այդ երկու սսկզբունքները, որը ցույց է տալիս համառություն: vartahoor Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
nairi Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 (edited) 2) Not all Romance languages pronounce the "auto" as "oto." Example: Portuguese automóvel. Same with Dutch. They write auto, but pronounce it as "owto" -- ow as in howdy cow. (Though Dutch of course is Germanic) As for spelling, neither English nor French had a standard spelling until the 20th century. Before that everyone simply spelled in their own dialects. At times there were dialectal consensuses (consensi??) among small groups of correspondents on spelling, but mostly everyone just spelled stuff their own way--which is great for philologists, because they can trace back manuscripts to specific dialectal areas. Another point to make is that neither English nor French have a written tradition as old as Armenian. My point of view is (and I repeat myself): as long as pronunciation changes, so should spelling. I should hope that in 1600 years' time, Armenians will have devised a different spelling than what we have now, even with the same alphabet. Finally, Mesrop may have sat down to devise his alphabet, but 1) he was speaking a minor dialect spoken 1600 years ago; 2) that dialect was already so far removed from the "origins" of Armenian (whatever they may be), that even if we do go back to his rules of spelling, we will still be 3000 years removed from the origins. Hence, we will still not be speaking "proper" Armenian (whatever that may be), let alone spelling it. Edited January 17, 2007 by nairi Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
neko Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 He cites the Swedes and the like having revised their language and orthography. How many people speak Swedish? How many speak English and French? And, come to think of it. How many speak Armenian? Look at English and French orthography. No. Don’t look. It is disgusting. No, dont luk, eet eez dysgastynk. When is the last time the English or the French revised their orthography? Uen eez du lest taym du Ynklysh en du Franch ryvayzd ther aurthaugraffy? Well said, Arpa Any changes that have come about in the English language have come about from changes in common usage by the people, the changes have not been handed down from afar in the form of edicts or laws, and they were not done to make the spelling more convenient for foreigners! Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
nairi Posted January 17, 2007 Report Share Posted January 17, 2007 the changes have not been handed down from afar in the form of edicts or laws Yes, they have! That's what standardization is all about! If it had not been so, we'd all be spelling English and French whichever way that we wished. Yet, we do not. Instead, we abide by certain laws and rules that were laid down for us by linguists and educational systems (run and/or supported by governments) since the 18th century (for English at least). And to this day people speak of "correct" and "incorrect" usage of English. Where do you think that attitude stems from? Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
neko Posted January 18, 2007 Report Share Posted January 18, 2007 (edited) Yes, they have! That's what standardization is all about! If it had not been so, we'd all be spelling English and French whichever way that we wished. Yet, we do not. Instead, we abide by certain laws and rules that were laid down for us by linguists and educational systems (run and/or supported by governments) since the 18th century (for English at least). And to this day people speak of "correct" and "incorrect" usage of English. Where do you think that attitude stems from? For "from afar" read "Moscow". And I doubt if their edicts were as pleasant to read as Fowler's Modern English Usage, which I have just blown the dust off and had a glance at. My glance fell first on: Avant-guard 1888 OED says that the word has been replaced by the aphetic form vanguard. Critics, says Fowler, then decided that vanguard would no longer do; avant-guard became for them the inevitable word, to serve the same purpose as fin de siecle did at the end of the 19th century. They are now (the revised version of the book is written in 1968 BTW) beginning to feel the need of a word that is even more avant than avant guard itself, and vanguard is coming back into its own. Even to the extent of it being used in the form extreme vanguard. Edited January 18, 2007 by neko Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
nairi Posted January 18, 2007 Report Share Posted January 18, 2007 England has been "Moscow" and continues to be "Moscow" for a large part of the world (or rather, I should say: has become the faithful dog of the new "Moscow"). So of course ideas of standardization did not come from afar. They came from within. Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
vartahoor Posted January 19, 2007 Author Report Share Posted January 19, 2007 sa el miyatsnem musynerin ?? voch, vartahoor Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
MosJan Posted January 19, 2007 Report Share Posted January 19, 2007 j@njenq ?? Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 21, 2007 Report Share Posted January 21, 2007 Antoin Meillet. «Ստացա հայերենի ուղղագրության բարեփոխման վերաբերյալ շրջաբերականը: Օտարազգին չի կարող այսպիսի խնդիրներին միջամտել: Ես ինձ թույլ եմ տալիս միայն նշելու, որ այնպիսի ազգի մեջ, որտեղ չկա որոշ ուղղագրություն պարտադրելու ընդունակ հեղինակություն, ամենախելոք բանը ավանդական ուղղագրությամբ բավարարվելն է»: Փառք նրա յիշատակին 1918 թ., թվում է, որ ստեղծվեց այդ «ընդունակ հեղինակությունը» ի դեմս Հայաստանի առաջին հանրա-պետության: Բայց նորաստեղծ Հայաստանի կառավարությունը ոչ միայն հայերենի ուղղագրական քաոսային վիճակով չզբաղվեց, այլև ժամանակ չունեցավ մտածելու պետական լեզու ունենալու մասին: Ո՛չ Ազգային խորհուրդը և ո՛չ էլ 1919 թ. ընտրված այսպես կոչված պառլամենտը ժամանակ չունեցան հայերենը պետական լեզու հռչակելու: Վստա՞հ ես: Իսկ ինչու՞ այդ պառլամենտը, այսպէս կոչուած է: Եթե 1920 թ. Հայաստանի բնակչության միայն 17 տոկոսն էր գրագետ, ապա 1939 թ. գրագետ էր 85 տոկոսը, իսկ 1959 թ. հայտարարվեց անգրագիտության իսպառ վերացման մասին: Մի՞թե սա հրաշք չէր: Անգրագիտութեան վերացում, բայց ոչ անպայման հայ «գրագիտութեան» յաղթանակ, որովհետեւ մեծ էր տոկոսը. միայն ռուսական կրթութիւն ստացողներուն: Եթէ ներկայացուած տոկոսներին հաւատանք, հրաշք է: Այդ հրաշքի հիմքում տեղակայուած է պետականութեան վերականգնումը (Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումից 540 տարի եւ ԵՂԵՌՆից 2-3 տարի ետք). Հայաստանի անկախ պետութեան ստեղծումը, որը խափանուեց այդ դեկրետասէրների կողմից: Ինչեւէ, խորհրդային կարգերի ժամանակ, հայ պետականութեան նման մի իրադրութիւն կար: 1920-1939 հատուածում, 19 տարուայ ընթացքում, բաւարար ժամանակ գտնուեց (թերեւս) հայ ժողովուրդի հայաստանաբնակ հատուածի գրաճանաչութեան համար: Իսկ ինչ՞ կը նշանակէ գրագէտ (ձեր խօսքով): Այժմ Հայ ժողովուրդը, պիտի չի ասեմ սփիւռքի տարածքին այլ` Հայաստանի տարածքին, գրագէ՞տ է: Մենք գիտենք, որ գէտ բառով վէրջացող բարդբառերը, գիտնականներուն (գիտուններուն) տրուող տիտղոս մըն է: Օրինակ՝ քիմիագէտ, պատմագէտ (նոյնն է՝ պատմաբան, երկրաբան): Կը կարծեմ, որ գրաճանաչ բառը աւելի հարմար է, անոնց համար, որոնք նոր կը սորվին գրել կարդալը (այս պարագային այդ 85 տոկոսի համար): Գուցէ «գրագէտ» բառը, ձեր մօտ տարբեր իմաստ ունի, այսինքն պարզապէս տառ ճանաչող: Ինքնաշարժ, կամ կառք, կամ աւտո, կամ մեքենայ վարել միտող անձը, երբ ճամփեզրի (ճանապարհի երկայնքով տեղադրուած) ցուցանակների իմաստը սովորում է, լաւ մեքենավար կամ աւտովար, կամ կառավար (ես ալ չ'կրցի որոշել, ո՞ր մէկը օգտագործել) չի դառնում: Իսկ հայ տառերը շատ աւելին են սովորել հասկանալով, գրութեան մէջ գործածելու համար, քան այդ ճամփեզրի ցուցանակները: 1921 թ. հոկտեմբերին լուսավորության ժողկոմիսար... «նույնիսկ կոչ արեց Հայաստանի կառավարությանը հրաժարվելու անցկացրած ռեֆորմից, պատճառաբանելով, որ կառավարությունը իրավասու չէ այդպիսի հարց լուծելու» (Ղարագյուլյան): Ելաւ ծառին վրայ, ինկաւ քարին վրայ, վայ կիկոս ջան վայ կիկոս 1922 թ. ակնհայտ ծայրահեղություններով ռեֆորմը չընդունվեց ոչ Հայաստանի և ոչ էլ արտասահմանի մտավորականության կողմից, թեև այդ ուղղագրությամբ գրա-գետ դարձավ Հայաստանի 83 տոկոսանի անգրագետ ժողովուրդը: Ծայրայեղութիւնը՝ ժխտական իմաստով բառ մըն է: Reform / «Բարեփոխում» անուն տալը այդ դեկրետներին, մեղմ ասած. տեղին չէ: 1950-ական թվականներին ես դասավանդում էի հայոց լեզու և գրականություն Երևանի այն ժամանակ Կռիլովի (այժմ՝ Վ. Համբարձումյանի) անվան դպրոցում: Բարձր դասարանների ծրագրերի մեջ կար Դուրյան, Վարուժան, Զոհրապ, որոնց ստեղծագործությունները հրատարակվում էին նոր ուղղագրությամբ և միայն այդքան: Լուսհրատը ձեռք չէր մեկնում արևմտահայ գրողների ոչ լեզվին, ոչ ոճին, և ոչ էլ հոլովման և խոնարհման ձևերին, և ամենից առաջ բառապաշարին: Բայց քանի-քանի անգամներ աշակերտները տրտնջացել են, թէ լավ չեն հասկանում: Ուղղագրությու՞նն էր պատճառը, բնավ, ոչ, այլ արևմտա-հայերենի շարադասությունն ու շարահյուսությունը, հոլովման և խոնարհման արևելահայերենից տարբեր վերջավորությունները և գրաբարյան հնացած բառերի առատորեն գործածությունը: Լաւ հայերէն սովորելու համար, մանաւանդ հայոց լեզու և գրականություն ուսանողների համար, յոյժ կարեւոր է, այդ լեզուով, սակայն տարբեր երանգներով արձանագրուած գրականութիւն կարդալ, հասկանալ եւ սովորել: Երկու դեպքում էլ թե Հայաստանի և թե արտասահմանի հայագետները հարցին մոտենում էին ազգային քաղաքական տեսանկյունից: Ո՞վ թերագնահատում է ազգայինը: «Ուղղագրական ուղեցոյց» ձեռնարկից (Ֆրեզնո 1989 թ): Ահա այդ. «Ուր որ ալ գտնուիս, որ երկինքի տակ որ ալ ապրիս, նույնիսկ եթէ մոռանաս քու հարազատ մայրդ, պետք չէ մոռնաս մայրենի լեզուդ»: Որն է նպատակը այս գրական «ձախավեր» մշակումի՝ հեռու պահել սփյուռքահայ մատաղ սերնդին արևելահայ ոչ միայն «կոմունիստական» ուղղագրությունից, այլև այդ գաղփարախոսությամբ վարակված գրականությունից: Այստեղ իրաւացի էք: Բարբառը առընչութիւն չ'ունի ուղղագրութեան հետ: Դասական ուղղագրութեան այն պաշտպանները, որոնք կը պատճառաբանեն որ՝ աբեղեանի ուղղագրութեան պատճառով չեն հասկանար արեւելահայ գրականութիւնը, կը փախչին այն տխուր իրականութիւնէն, որ ես կը կոչեմ. հայերէնի իմացութեան համատարած աղքատութիւն: եթե դժբախտությունն ունենանք վերադառնալու հին ուղղագրության անգամ Նեղացայ Բայց արդյո՞ք ժողովրդի միասնականությունը ապահովելու համար լեզվի ուղղագրությունը այդքան վճռական դեր ունի: Այո, ուղղագրութիւնը, տառադարձումը եւ համացանցի ստեղնաշարի դասաւորման մի օրինակութիւնը, շատ կարեւոր են հաղորդակցութեան (տեղեկութիւնների փոխանակման) համար: Իսկ այս դարը տեղեկութեանց դար է, անոնք որոնք հասու են շատ, ճշգրիտ եւ արագ տեղեկութեանց. առաջդիմում են: Բայց դժբախտաբար հայերէնը, որպէս տեղեկութեան աղբիւր ետեւ մղուած է, չ'ասելու համար՝ անտեսուած է: Հետևաբար, որպեսզի մեր ժողովրդի երկու հատվածների միասնականությունը ապահովվի, դառնանք մեկ ազգ, մեկ եկեղեցի, մեկ գրականություն, մեկ հայրենիք, պետք է ի չիք դարձնել «բոլշևիկյան» ուղղագրությունը: Մեր ժողովուրդը, այժմ երկու հատուած չէ: Կարող եմ թուել 215 հատուած: Կարեւորը, տրամաբանութիւնն ու արդարութիւնն է: Դուք հաւատու՞մ էք, որ հայ ժողովուրդը մէկ ազգ է, թէ ոչ: Եթէ հաւատում էք, որ մի ազգ ենք, ուրեմն խնդրեմ. այս ժողովուրդի համար այսքան տեսակ ուղղագրութիւն՝ շատ է: Բայց արդյո՞ք ժողովրդի միասնականությունը ապահովելու համար լեզվի ուղղագրությունը այդքան վճռական դեր ունի: Միասնական լինելու համար նախ պետք է նույն հարկի, նույն երկրակամարի տակ ապրի այդ ժողովուրդը և ունենա նույն հոգեբանությունը: Ջա՜ն, ո՞րը աւելի դիւրին կամ հեշտ է, պատմական Հայաստանի հողերու ազատագրումով, աշխարհասփիւռ հայ ժողովուրդի բնակեցու՞մը մի հարկի տակ, թէ առնուազն այն ինչ որ մենք կարող ենք այժմ անել: Խնդրում եմ հասկացէք, որ հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան բնազդը ուժեղ է: Նախ դիւրինից կ'սկսենք, յետոյ կը մտածենք եւ կ'աշխատենք մնացեալի համար: Երկու եղբայրների միջեւ, հոգեբանութեան տարբերութիւն կը գտնէք, սակայն այս երեւոյթը ուղղագրութեան հետ առընչութիւն չ'ունի: Մենք հազարամյակներ գիր ու գրականություն չենք ունեցել, հետևաբար նաև ուղղագրություն, բայց եղել ենք մի ժողովուրդ, որովհետև ապրել ենք միասին, ունեցել ենք նույն ապրելակերպը, նույն լեզվամտածողու-թյունը և նույն հոգեբանությունը: Հիմա, աւելի մօտ ենք իրարու, որովհետեւ շատ աւելին կը բաժնեկցինք, քան ինչ որ յիշեցիք: Ձեր յիշած ժամանակները, գաւառ մը միւս գաւառէն տեղեակ չէր ըլլար, մինչեւ ձիւնհալը: Հարյուր հազարավոր հայեր ԱՄՆ-ում վաղուց հեռացել են իրենց ժողովրդից ամենից առաջ հոգեբանությամբ: Եվ դա շատ բնական է: Մի մոռնաք յիշելու, որ այս իրավիճակը՝ մեր հայրենիքը բռնագրաւելով մեզ ցեղասպանող թշնամի ազգերու պատճառով է: Այս պարագան ո՛չ դուք, ո՛չ ալ ուրիշ մէկը իր մտքէն մտահան թող չի անի: Նախքան զրույցի ավարտը պրոֆեսորը կանգ առավ նաև ամերիկահայերի երրորդ սերունդի, այն է իր սերունդի հոգեբանական փոփոխության վրա որպես հայ: Նա ասաց, որ իր սերունդը հայրենիքից գաղթած պապերի երրորդ սերունդն է, որ իրենք ամերիկացած հայեր են, բնականաբար փոխվել է իրենց մտածելակերպը, ազգային-քաղաքական հարցերի նկատմամբ իրենք այնպես չեն մտածում, ինչպես հայաստանում ապրող և կամ վերջերս Հայաստանից գաղթած հայը: Ճիշտ է, իրենք էլ են հայ, խոսում են նաև հայերեն, բայց իրենք հոգեբանորեն փոխված են: Ինչքան ճիշտ եզրահանգում: Նոյն անձն իսկ, կեանքի ընթացքում՝ հոգեկան փոփոխումի ենթարկւում է: Երբ իւրաքանչիւր անձ, ինքորոյն անհատականութիւն ունի, բնական է որ՝ իւրաքանչիւր համայնք ինքնուրոյնութեան գիծեր ունենայ: Ես այստեղ ժխտական ոչինչ կը տեսնեմ, ընդհակառակը. տարբերութիւնները լաւ են, ապա թէ ոչ, հայ ժողովուրդի անդամները, քո կամ իմ կամ մի ուրիշի կրկօրինակները պիտի լինէին: Ասենք՝ վարդահուր1, վարդահուր2, վարդահուր3, կամ՝ Յովհաննէս1, Յովհաննէս2, Յովհաննէս3 եւ այսպէս շարունակ: Հաճելի՞ է: պատկերացրէք, մեր բոլոր գուսանները Ջիւանու կրկնօրինակները լինէին, այն ժամանակ մենք պիտի չի ունենայինք, գուսան Շերամի եւ գուսան Աշոտի երգերը: Այ՛ս ամէնը, կրկին կապ չ'ունի ուղղագրութեան հետ: Ուղագրութիւնը հաղորդակցութեան միջոց է, ճարտարարուեստի զարգացման այս դարում, եւ պետութեան ապահովութեան խնդիր: Տարբերութիւնը խորանում է, երբ տարբեր աղբիւրներէ ջուր խմւում է: Երբ որ նոյն ակունքի ջուրով (լեզու, հաղորդակցութիւն) կը մկրտուինք, այն պահին կը մօտենանք իրար: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 21, 2007 Report Share Posted January 21, 2007 Եթե կարիք կա ուղղագրությունը փոխել, այդ դեպքում պիտի վևն պահել, որովհետև ւևի հետ շատ դժվարություններ են կապված: Պատմում է, որ ո և ւ տառերն անցնելուց հետո աշակերտները ու-ն ով են կարդում, մութ-ը՝ մովթ, իւղ-ը՝ իվղ, առիւծ-ը՝ առիվծ: Եթէ աշակերտները այդ կերպ կարդում են՝ պատճառը աբեղեանի «ուղղագրութիւնն» է: Մինչեւ այդ անկոչ ուղղագրութեան գալուստը, ողջ հայ ժողովուրդը գիտէր, արտասանել՝ «ու» եւ «իւ»: Ինչպէ՞ս այդչափ ծոյլ եւ տհաս կարող է լինել հայ աշակերտը: Ո՛չ ես չեմ կասկածիր հայ ուսանողի իմացական կարողութեան: Դուք էք՝ հայկական ուղղագրութեան հակառակորդներդ, որ այսպիսի ծիծաղելի պատրուակներով ներկայանում: Մանավանդ որ այդ դպրոցի երեխա-ները դպրոցից դուրս հայերեն չեն խոսում, հայերենը նրանց համար օտար լեզու է: Օտար շրջապատի հայ դպրոցների համար լավագույնը որքան հնչյուն, այնքան տառ սկզբունքն է»,ևավարտում է իր հոդվածը Եդեսիայի հայոց լեզվի ուսուցիչ Արտ. Ստամբոլցյանը: Կարծեմ մեկնաբանության կարիք չկա: Եթե Արևելահայաստանում, Վրաստանում, «Ադրբեջա-նում» հայ երեխան նախասովետական շրջանում դպրոցից դուրս, ընտանիքում բարբառախոս էր, ապա Կիլիկիայում, Անատոլիայում մինչև Պոլիս ու Զմյուռնիա՝ թրքախոս1: Չզարմանանք, նույն վիճակն է այսօր Լոս Աջելեսի՝ թեքու-մով հայկական դպրոցներում: Եդեսիոյ (Ուրֆայի) հայերը հայախօս էին: Չափանիշ պէտք է լինի հնչիւն-տառ յարաբերութեան համար, ապա թէ ոչ, իւրաքանչիւր անձ՝ ըստ իր քմահաճոյքի կը գրէ: Մեսրոպ Մաշտոց մի այբուբէն ստեղծեց, եւ ոչ մի քանի հատ, ասենք՝ արեւմտահայոց համար առանձին, արեւելահայոց համար առանձին: Արեւելահայ-արեւմտահայ սահմանն ալ այդ ժամանակ (գրերու գիւտի ժամանակ) այն չէր, ինչ որ գիտենք այժմ: 3. Արեևելահայ գրական լեզուն, ի տարբերություն արևմտահայերենի, զգուշորեն ընդունում և տեղին գործածում է բարբառային բառեր, ինչպիսիք են՝ գոգնոց, դիմհար, դողերոցք, թերխաշ, խաշամ, խաչմերուկ, բարակացավ, ջրբաժան, դառնաժամ և այլն: Չհասկացայ: Մեր գրական աշխարհաբարները ի՞նչ են, եթէ ոչ յղկուած բարբառներ: Ինչու՞ պիտի զգուշանանք, մեր բարբառներու հայերէն բառերը ընդունելէն: Տիար Հրավարդ՝ կը զարմացնէք ինձ: 4. Գրաբարի բառապաշարը աշխարհաբարի զարգացման հիմնական աղբյուրն է, սակայն սովետական օրոք ներմուծվեցին բազմաթիվ գրաբարյան բառեր, որոնք մոռացված էին և մտել են մեր լեզվի մեջ հետագայում և իրենց ստուգաբանությամբ կամ ձևաբանությամբ կապված են գրաբարի բառակազմական օրենքների հետ և հենց արտաքին ձևով էլ ապացուցում են գրաբարյան լինելը: Ահա մի քանի այդպիսի բառեր՝ մեռյալ, հիշյալ, հայոց, վրաց, պարսից և այլն: Գործածության մեջ դրվեցին մի շարք գրաբարյան մոռացված բառեր, այսպես՝ հաստոց, հեծան, պարետ, վթար, խոտան, արգանակ, օշարակ և այլն: 60-70-կան թվականներին բավական աշխուժացան մի շարք նախածանցների գործածությունը, օրինակ՝ մակ, գեր, թեր, ներ, արկ: Այս ածանցներով կազմվեցին և գործածության մեջ դրվեցին գերհզոր, գերշահույթ, գերռումբ, գերաճում, ներգրավել, ներթափանցել, ներդնել, ներծծել, թերակատարել, թերասնվել, գործարկել, թվարկել, ջրարկում, դիտարկում, խաղարկում և այլն: Գրաբարը՝ շքեղ, ազնուական լեզու մըն է: Գրաբարեան բառերը՝ ամփոփ, կոկիկ եւ քաղցրահունչ են: Գրաբարը՝ հայերէն է: 5. Փոխառությունները եղել են ինչպես անցյալում, այնպես էլ այսօր հայոց լեզվի բառապաշարի հարստացման միջոցներից մեկը: Սա բնորոշ է ժամանակակից ամեն մի զարգացած երկրի լեզվի համար: Չկա աշխարհում լեզու, որ չհարստացնի իր բառապաշարը հարևան երկրի լեզվից, էլ չխոսենք, երբ մի երկիր նվաճվել է կայսերապաշտ մի պետության կողմից, այս դեպքում նվաճված երկրի լեզուն առատորեն փոխառություններ է կատարում նվաճող երկրի լեզվից: Հայերենը դարեր շարունակ հարստացել է փոխա-ռությունների հաշվին և շարունակում է հարստանալ: Այժմ դժվար է նույնիսկ հավատալ, որ հայերենի այնպիսի բառեր ինչպիսիք են՝ ոչխար, մկրատ, եկեղեցի, քնար, շավիղ, պողպատ, սուր, կապույտ, կարմիր, շաքար, ճակատ, բժիշկ, տղա, քուրմ, քարոզ, ծոմ, շղթա փոխառյալ բառեր են մեր հարևան ժողովուրդներից: Այս ամէնը՝ հասկանալի ընդունելի եւ ճիշտ է: Գնացինք առաջ: Դժբախտաբար սովետական իշխանության առաջին տարիներին մեր լեզվի դռները լայնորեն բացվեցին ամեն տեսակ օտարազգի բառերի առաջ, որ արդարացի վրդովմունք էր առաջացնում մեր մտավորականության շրջանում, Խոստովանանք: Մի այլ տեղ կը խօսէիք, որ հայերէնը՝ որպէս պետական լեզու ճանաչուած եւ պաշտպանուած էր: 50-ական թվականներից սկսեց պայքար անհարկի փոխա-ռությունների դեմ: Այս կապակցությամբ Հանրապետության նախարարների խորհրդին առընթեր տերմինաբանական կոմիտեն որոշեց օտար լեզուներից և ռուսերենից պիտի «փոխ առնել այնպիսի տերմիններ ու բառեր, որոնց համարժեքը չկա և հայերենի բառակազմական միջոցներով հաջող կազմել հնարավոր չէ»: Այս որոշումը վճռական նշանակություն ունեցավ ոչ միայն տերմինաբանական կոմիտեի աշխատանքների վրա, այլ մեծ խանդավառությամբ ընդունվեց մտավորականության կողմից: Այս տարիներին բազմաթիվ անհարկի օտարամուտ փոխառություններ հայացվեցին, օրինակ՝ բիոլոգիան՝ կենասաբանություն, ֆիլոլոգիան՝ բանասիրություն, ագրոնոմիան՝ գյուղատնտեսություն, ռեվոլյուցիան՝ հեղափոխություն, պարտիան՝ կուսակցություն, գեոլոգիան՝ երկրաբանություն, ռեցենզիան՝ գրախոսություն, ինտելի-գենցիան՝ մտավորականություն, ռոմանը՝ վեպ, մալարիան՝ ճահճատենդ, սկրելոզը՝ կարծրախտ, գրիժան՝ աղեթափություն, թերմոմեթրը՝ ջերմաչափ և նման հարյուրավոր բառեր հայացվեցին ոչ միշտ դյուրությամբ: Հետգայում այս քաղաքականությունն ավելի լայն կիրառություն ունեցավ և գաստրոլը դարձավ հյուրախաղ, պերիոտիզացիան՝ պարբերացում, էքսպոնատը՝ ցուցանմուշ, ցեխը՝ արտադրամաս, ֆորումը՝ աշխարհաժողով, կոնֆերենսը՝ գիտաժողով, ապոգեյը՝ հեռակետ, պերիգեյը՝ մերձակետ, ինտերվյուն՝ հարցազրույց, շտանգա՝ ծանրամարտ, ռեկորդ՝ մրցանիշ, սպորտսմեն՝ մարզիկ, ֆեստիվալ՝ փառատոն, դիրիժյոր՝ համերգավար, բալետմեյստեր՝ պարուսույց և այլն, և այլն: Այսպիսով սկսած 60ական թվականներից մայրենի ձևերի գործածությունը քայլ առ քայլ դուրս էր մղում օտար համարժեքների կիրառությունը մեր լեզվից: Վերոյիշեալ բառերից շատերը կային, նախքան Հայաստանի հանրապետութեան ստեղծումն ու խորհրդայնացումը: Այդ կը նշանակէ թէ, Հայաստանի խորհրդայնացումով, աբեղեանի նորարար տրամաբանութեամբ, արդէն գոյութիւն ունեցող բառերը անտեսուեցին, եւ ռուսացման/սովետացման ուժեղ ալիք մը ստեղծուեց ի հեճուկս ազգայինի: Գրադարանիս մէջ բառարան մը կայ, որ կը կոչուի. «ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան» հրատարակուած՝ 1980-ին: Սոյն բառարանին մէջ տեղադրուած են հարիւրաւոր բառեր, որոնք ձեր նշած ձեւով մուտք գործած եւ հաստատուած են: Բառերէն առաջ, եւ կարեւորը ուղեղներու, մտայնութեան եւ տեսիլքի հայացումն է: Թոյլ տուէք ասելու, որ վերոյիշեալ բառարանի վերնագրի «հայոց» բառը յարմար չեմ գտնում: Հայ ժողովուրդը սփռուած է աշխարհով մէկ: Եթէ երկու հայի բերանէն, Ռուսո-գերման «ացիա» ածանցով բառեր ունկնդրելով, այդ բառերը հայերէն կը համարեն այս եւ նման բառարաններու հեղինակներ, ուրեմն մուտքագրենք տասնեակ հազարաւոր արաբերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, իտալերէն բառեր, որոնք կամայ ակամայ կ'արտասանենք: Նորամոյծ ռուսերէն բառերու մեծամասնի հայերէն հոմանիշ-նոյնանիշերը կան, եթէ չ'կան ստեղծելը դժուար չէ: Կարեւորը կամենալն է: Կամենալ՝ կարենալ կը նշանակէ: Ազգային լեզվի նկատմամբ այս քաղաքականությունը միայն զուտ հայկական երևույթ չէր: Դա համընդհանուր բնույթ էր կրում, որ հետագայում, հատկապես 70-ական թվականների երկրորդ կեսին ստացավ ազգային ազատագրական պայքարի բնույթ: Մոսկվան փորձեց հակազդել բոլոր տեսակի հակասովետական, բայց խորքում հակակայսերապաշտական դրսևորումները, բայց ուշ էր արդեն: Ահա այսպիսի պայքար էր տարվում Հայաստանում մեր մի շարք հայրենասեր լեզվաբան գիտնականների կողմից՝ կասեցնելու անհարկի փոխառությունները մեր լեզվի մեջ: Դուք խոստովանում էք, որ հայ ժողովուրդի եւ հայերէնի հանդէպ կայսերապաշտ դրսեւորումներ կային անցնող 80 տարիների ընթացքում, սկսելով աբեղեանական դեկրետներից: Գիտատեխնիկական տերմինների բնորոշ առանձնահատկություններից մեկն էլ միօրինակությունն է: Այս «գիտատեխնիկական» բառը, զիս շատ կը ջղայնացնէ: «Գիտական բառ» ասելը չի՞ բաւեր: Նախապէս ասացի, որ հայագէտ լեզուաբաններու վկայութեամբ հայերէն՝ թեք (թեքել) եւ լատիներէն techn բառերը նոյն արմատը ունին, յետեւաբար ինչու՞ հայկական ձեւը չ'գործածել: «Տերմին»ի հայերէնը՝ եզր է: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 21, 2007 Report Share Posted January 21, 2007 Նույն թերթի, նույն թվականի ապրիլի 15-ի համարում պարզվում է, որ խմբագիր Վ. Ղազարյանը ներկա է եղել Արևելյան ափի մի գիտաժողովի,... Հերթը «Յառաջ» թերթին է: Եթէ այսօր մեր սիրելի ժողովուրդը մոռացել է իր մայրենին, պատճառը թուրքն է, որ մեզ ցեղասպանեց: Մոռցայ, բայց չէ, չեմ մոռնար յիշելու այդ դեկրետաստեղծներու ձորապետ, ռուս ժողովուրդի պատմութեան մեծագոյն դաւաճան, վլադիմիր իլյիչ լենին կոչուած տականքը, որ իր գործունէութեամբ, ճակատող ռուս բանակին կրնակէն զարկաւ, յար եւ նման անկախ Հայաստանի մէջ գործող իր հոգեզաւակներու արարքին: Այդ աւատատէրի զաւակ՝ լենին կոչեցեալի պատճառով, այժմ արեւմտեան Հայաստանը, «թուրքիա» կոչուող ստապետութեան մաս կը կազմէ: Թէ այդպէս չ'ըլլար, Հայաստան աշխարհը աւելի ընդարձակ, հզօր, եւ հայ ժողովուրդի փրկուած զանգուածները պարփակելու ընդունակ կ'ըլլար: Այդ ձեւով արեւմտահայ բարբառները, եւ մշակոյթը կը պահպանուէր: Փառքի պսակ եւ պատիւ այն հայերուն, որոնք անապատներէն, արեան բաղնիքներէն անցնելով եկան, եւ եկեղեցի-դպրոց կառուցեցին, հայ լեզուն պահպանեցին եւ յաջորդող սերունդներուն աւանդեցին: ՝ 1. Հայերենը խզել իր լեզվաբանական և ազգային անցյալեն, փոխելով անոր ուղղագրությունը՝ անկարելի դարձնելու համար անոր ստուգաբանությունը և անճանաչելի՝ անոր պատմությունը»: Շատ ճիշտ գրած է Զ. Մելքոնեանը: Առանց դասական ուղղագրութեան, հայերէն բառերու ստուգաբանումը դժուարանում է: Ես մի քանի անգամ ասել և հիմա էլ կրկնում եմ՝ վերացական, անպատասխանատու դատողություններ անելը հեշտ է, եթե գրողը ճարտար լեզու ունի, կարող է աճպարարությամբ զբաղվել, հատկապես, երբ չարաշահում է ընթերցողների լեզվագիտական մակարդակը: Արդար խօսքին հազիւ այս ձեւ, այսինքն խուսափողական պատասխան կրնաս տալ: Մենք չենք կասկածում, որ Զ. Մելքոնյանը ծանոթ է հունաբան դպրոցի մատուցած մեծ ծառայությանը հինգից-յոթերորդ դարերում: Հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչներն էլ նույնպես մեղադրվում էին մեսրոպյան հայերենի աղավաղման մեջ և կատաղի պայքար տանում նրանց դեմ: Հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչ էր նաև մեր պատմահայր... տարակուսանք, տրամաբանություն, փոխադրություն, փոխանցում և այլն, և այլն: Դարձեալ կապ չ'ունի (առընչակից չէ) ուղղագրութեան հետ: Մինչև սովետական կարգերի հաստատումը հայ գրական լեզուն հիմնականում կիրառվում էր որպես գրավոր լեզու: Սխալ Գrական խոսքը ընդունված չէր ընտանեկան շրջանում: Նույնիսկ մտավորականները՝ ուսուցիչներ, գրողներ, բեմի աշխատողներ, ինչպես և դպրոց հաճախողներ, մատաղ սերունդը ընտանիքներում խոսում էին բարբառով: Նույնը կարելի է ասել արևմտահայ լեզվի մասին, բայց այս դեպքում ոչ թէ հայ դպրոցական երեխան խոսում էր բարբառով, այլ թուրքերեն: Եթէ անտեղեակ ես արեւմտահայ թէ արեւելահայ նախաեղեռն կեանքին, տեղեակ եղիր. կը ընդհանրացնես մասնաւոր պարագաներ: Իսկ եթէ տեղեակ ես, ուրեմն չարամիտօրէն կը վարկաբեկես Հայաստանի (ամբողջական Հայաստանի, այսինքն արեւմտեան եւ արեւելեան Հայաստանի) մէջ ապրած եւ հայերէնով ապրած մեր ժողովուրդը: Եզրակացությունը հետևյալն է. սփյուռքում չի եղել, չկա և ապագայում էլ հավանաբար չի լինի ոչ հայոց լեզվի միասնական և միակերպ ուղղագրության, ոչ տերմինների միօրինակության և ոչ էլ տերմինների տառադարձության միասնական մոտեցում: Քանիցս ասացինք՝ սա պետական հարց է: Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը ըստ հինգերորդ դարի հայ ժողովրդին հատուկ ընդհանրական հնչյունական համակարգի՝ իսկ ուղղագրությունը բնականաբար դարձավ գրաբար լեզվի նյութականացած տարազը: Սխալ: Բարբառներ, խօսելաձեւեր միշտ եղած են: Մաշտոցն ընտրեց ազնուականը, յղկուածը, կեդրոնականը, իր համոզումով՝ ամէնահարմարը Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 25, 2007 Report Share Posted January 25, 2007 ՀԱՐԵ՛ՆՔ ՀԻՆԸ ՍԻՐԵ՛ՆՔ ՆՈՐԸ Ի՞նչ կը նշանակէ «հարենք», արդիօք հարկանե՞լ, զարնե՞լ, խփե՞լ կը նշանակէ: հարուած > հարել: Արդիօք դուք հրամայում էք մեզ հարուածե՞լ-ջնջե՞լ հինը, սիրելով նորը: Տիեզերքում միլիարդավոր աստղեր պտտվում են իրենց կենտրոնի շուրջը, սա է տիեզերական օրենքը, այսպես պետք է լինի հատկապես մեզ համար: Մենք պետք է պտտվենք մեր երկրի շուրջը, հարգենք նրա օրենքները Դուք՝ շինծու ուղղագրութեան պաշտպաններդ, յարգե՞լ էք այդ երկրի օրէնքը: Աբգարոս տիտղոս տալիս էին Օսրոյենի պետության բոլոր գահակալներին: Մ. Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ մեջ է բերոմ բազմաթիվ ավանդություններ, որոնք պատմական փաստերով չեն հաստատված: Որոշ ճշմարտութիւն կայ, բայց դեռ ամէնը չէ: Ոսրոենէն՝ Ուրֆայի շրջակայքն է: Կարծիքովս՝ Ոսրոենէ (Osroene) կը նշանակէ՝ ասորական, բայց այդ փոքր իշխանապետութեան «թագաւոր»-ները, այսինքն աբգարները, Արշակունի էին, եւ հայոց Արշակունի թագաւորներու հեռու-մօտիկ ազգականները: Ոսրոյենէն միշտ՝ հոծ հայ բնակչութիւն ունեցած է: Մինչեւ 1915 (եւ մինչեւ այսօր) Ուրֆայի ասորիները հայերէն կը խօսէին: Նկատի առած՝ որ այդ ժամանակ (Յիսուսի) եկեղեցիները կազմակերպուած չէին տակաւին՝ պետական-քաղաքական գունաւորումով, մենք կարող ենք այդ քաղաքի եկեղեցին համարել՝ հայկական, կամ ուռհայական, կամ ասորական: Այդ ավանդություններից մեկն էլ «հայոց Աբգար թագավորի» նամակն է Հիսուսին: Նախ շեշտենք, որ Հիսուսը գրել կարդալ չի իմացել, որովհետև այդ դարերում կրթություն էին ստանում միայն բարձր դասակարգի երեխաները, Հիմա ինձ չի հետաքրքրեր, Յիսուսի կրթական աստիճանը: Միթէ կարդացողի մը չէր կրնար տալ: Մեծ մարդկանց անուններն ու խօսքերը վկայաբերելով (որոնք ամէնեւին առընչութիւն չ'ունին ուղղագրութեան հետ) այնպիսի տպաւորութիւն թողնել ուզում ես, իբր նրանք քո նման մտածում են, կամ քո ճամբարից են: Նշանակում է՝ «անշարժության կոթողի» հին ու նոր երկրպագուները «Համախոսական» պիտի գրեն ոչ թե «Նոր ուղղագրության», այլ հին, այնպես, ինչպես «դամբանական» գրվեց գրաբարի մասին 19-րդ դարի կեսին ի հեճուկս բոլոր գրաբարապաշտների: Ըստ երեւոյթին. ուրախ ես գրաբարի թաղումէն: հին ուղղագրապաշտ մտավորականների մի մասը չի ուզում հասկանալ, իսկ Լ. Միրիջանյանը և նրա դամ պահողները ելնելով իրենց մութ ու կասկածելի շահերից՝ բորբոքված բացականչում են՝ «Առանց մշակույթի, առանց գրականության ազգը չի կարող գոյատևել» և սա ասվում է այն դեպքում, երբ երկրի անբարենպաստ տնտեսականի պատճառով հայ երիտասարդ մարդը թողնում է իր հազարամյա բնօրրանը և չվում դեպի օտար երկիր, դեպի դանդաղ մահ: Սովետական ժամանակաշրջանում երկրի բնակչության քանակը հասավ երեք ու կես միլիոնի, որովհետև կար, գոյություն ուներ առավել կամ նվազ չափով ապահով տնտեսություն: Չէ այդ քանակին հասաւ, որովհետեւ կար քո երկրպագած, կամ պաշտած՝ սովետ ուղղագրութիւնը: Երբ կը սկսիս նիւթերը խառնել՝ հետդ ճամփայ կ'երթամ: «Եթե ազգության ներքին և էական խորհուրդը չէ տնտեսական խնդիրը,- գրում է Մ. Նալբանդյանը նույն աշխատության մեջ,- անհիմն է այդ ազգությունը1»: Անշուշտ, տնտեսական խնդիրը մեծ տեղ կը գրաւէ, սակայն դու մոռանում ես, որ մենք նաւթահորի գիւտով արժեւորուած եւ անկախութիւն ստացած, պարսիկ ծոցային կամ միջինասիական ցեղախումբ չենք: Բայց չըստացուի այնպիսի տպաւորութիւն՝ թէ ես հակաճառում եմ Միքայէլ Նալբանդեանին, իսկ Միքայէլ Նալբանդեանը պաշտպանում է՝ վարդոյ ցենտին: Մի պահ ենթադրենք, որ մեր պետությունը ճակատագրական սխալ թույլ տվեց և որոշեց վերականգնել հին ուղղագրությունը, կկասեցվի՞ այժմ մեզ համար առաջնային վտանգը՝ արտագաղթը: Անհեթեթություն կլինի դրական կարծիքը: Արդ, դուք, պարոնայք, եթե շարունակեք ձեր անիմաստ ու ազգավնաս պայքարը, դա նշանակում է պարզապես դաշույն խրել մեր երկրի թիկունքին, այն էլ տնտեսական և քաղաքական այս ճգնաժամային պայմաններում, երբ ամեն օր մեր անամոթ հարևանը պատերազմով է սպառնում մեզ: Դաշոյն կը խրե՞նք: Աւանդական ուղղագրութեան պաշտպաններս, դաշոյն կը խրե՞նք Հայաստանի պետութեան սրտին: Երեւի շփոթում ես մեզ, ռուս ազգի դաւաճան՝ վլադիմիր իլյիչի հոգեզաւակների հետ, այդ հայանուն բոլշեւիկների, որոնք թուրքիոյ դէմ պատերազմող Հայաստանի թիկունքէն հարուածեցին, առաջին հանրապետութեան տարիներին: Իսկ քո երկրպագած ուղղագրութիւնը կը կասեցնի՞ արտագաղթը: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 25, 2007 Report Share Posted January 25, 2007 ՀԱՐԵ՛ՆՔ ՀԻՆԸ ՍԻՐԵ՛ՆՔ ՆՈՐԸ Ի՞նչ կը նշանակէ «հարենք», արդիօք հարկանե՞լ, զարնե՞լ, խփե՞լ կը նշանակէ: հարուած > հարել: Արդիօք դուք հրամայում էք մեզ հարուածե՞լ-ջնջե՞լ հինը, սիրելով նորը: Տիեզերքում միլիարդավոր աստղեր պտտվում են իրենց կենտրոնի շուրջը, սա է տիեզերական օրենքը, այսպես պետք է լինի հատկապես մեզ համար: Մենք պետք է պտտվենք մեր երկրի շուրջը, հարգենք նրա օրենքները Դուք՝ շինծու ուղղագրութեան պաշտպաններդ, յարգե՞լ էք այդ երկրի օրէնքը: Աբգարոս տիտղոս տալիս էին Օսրոյենի պետության բոլոր գահակալներին: Մ. Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ մեջ է բերոմ բազմաթիվ ավանդություններ, որոնք պատմական փաստերով չեն հաստատված: Որոշ ճշմարտութիւն կայ, բայց դեռ ամէնը չէ: Ոսրոենէն՝ Ուրֆայի շրջակայքն է: Կարծիքովս՝ Ոսրոենէ (Osroene) կը նշանակէ՝ ասորական, բայց այդ փոքր իշխանապետութեան «թագաւոր»-ները, այսինքն աբգարները, Արշակունի էին, եւ հայոց Արշակունի թագաւորներու հեռու-մօտիկ ազգականները: Ոսրոյենէն միշտ՝ հոծ հայ բնակչութիւն ունեցած է: Մինչեւ 1915 (եւ մինչեւ այսօր) Ուրֆայի ասորիները հայերէն կը խօսէին: Նկատի առած՝ որ այդ ժամանակ (Յիսուսի) եկեղեցիները կազմակերպուած չէին տակաւին՝ պետական-քաղաքական գունաւորումով, մենք կարող ենք այդ քաղաքի եկեղեցին համարել՝ հայկական, կամ ուռհայական, կամ ասորական: Այդ ավանդություններից մեկն էլ «հայոց Աբգար թագավորի» նամակն է Հիսուսին: Նախ շեշտենք, որ Հիսուսը գրել կարդալ չի իմացել, որովհետև այդ դարերում կրթություն էին ստանում միայն բարձր դասակարգի երեխաները, Հիմա ինձ չի հետաքրքրեր, Յիսուսի կրթական աստիճանը: Միթէ կարդացողի մը չէր կրնար տալ: Մեծ մարդկանց անուններն ու խօսքերը վկայաբերելով (որոնք ամէնեւին առընչութիւն չ'ունին ուղղագրութեան հետ) այնպիսի տպաւորութիւն թողնել ուզում ես, իբր նրանք քո նման մտածում են, կամ քո ճամբարից են: Նշանակում է՝ «անշարժության կոթողի» հին ու նոր երկրպագուները «Համախոսական» պիտի գրեն ոչ թե «Նոր ուղղագրության», այլ հին, այնպես, ինչպես «դամբանական» գրվեց գրաբարի մասին 19-րդ դարի կեսին ի հեճուկս բոլոր գրաբարապաշտների: Ըստ երեւոյթին. ուրախ ես գրաբարի թաղումէն: հին ուղղագրապաշտ մտավորականների մի մասը չի ուզում հասկանալ, իսկ Լ. Միրիջանյանը և նրա դամ պահողները ելնելով իրենց մութ ու կասկածելի շահերից՝ բորբոքված բացականչում են՝ «Առանց մշակույթի, առանց գրականության ազգը չի կարող գոյատևել» և սա ասվում է այն դեպքում, երբ երկրի անբարենպաստ տնտեսականի պատճառով հայ երիտասարդ մարդը թողնում է իր հազարամյա բնօրրանը և չվում դեպի օտար երկիր, դեպի դանդաղ մահ: Սովետական ժամանակաշրջանում երկրի բնակչության քանակը հասավ երեք ու կես միլիոնի, որովհետև կար, գոյություն ուներ առավել կամ նվազ չափով ապահով տնտեսություն: Չէ այդ քանակին հասաւ, որովհետեւ կար քո երկրպագած, կամ պաշտած՝ սովետ ուղղագրութիւնը: Երբ կը սկսիս նիւթերը խառնել՝ հետդ ճամփայ կ'երթամ: «Եթե ազգության ներքին և էական խորհուրդը չէ տնտեսական խնդիրը,- գրում է Մ. Նալբանդյանը նույն աշխատության մեջ,- անհիմն է այդ ազգությունը1»: Անշուշտ, տնտեսական խնդիրը մեծ տեղ կը գրաւէ, սակայն դու մոռանում ես, որ մենք նաւթահորի գիւտով արժեւորուած եւ անկախութիւն ստացած, պարսիկ ծոցային կամ միջինասիական ցեղախումբ չենք: Բայց չըստացուի այնպիսի տպաւորութիւն՝ թէ ես հակաճառում եմ Միքայէլ Նալբանդեանին, իսկ Միքայէլ Նալբանդեանը պաշտպանում է՝ վարդոյ ցենտին: Մի պահ ենթադրենք, որ մեր պետությունը ճակատագրական սխալ թույլ տվեց և որոշեց վերականգնել հին ուղղագրությունը, կկասեցվի՞ այժմ մեզ համար առաջնային վտանգը՝ արտագաղթը: Անհեթեթություն կլինի դրական կարծիքը: Արդ, դուք, պարոնայք, եթե շարունակեք ձեր անիմաստ ու ազգավնաս պայքարը, դա նշանակում է պարզապես դաշույն խրել մեր երկրի թիկունքին, այն էլ տնտեսական և քաղաքական այս ճգնաժամային պայմաններում, երբ ամեն օր մեր անամոթ հարևանը պատերազմով է սպառնում մեզ: Դաշոյն կը խրե՞նք: Աւանդական ուղղագրութեան պաշտպաններս, դաշոյն կը խրե՞նք Հայաստանի պետութեան սրտին: Երեւի շփոթում ես մեզ, ռուս ազգի դաւաճան՝ վլադիմիր իլյիչի հոգեզաւակների հետ, այդ հայանուն բոլշեւիկների, որոնք թուրքիոյ դէմ պատերազմող Հայաստանի թիկունքէն հարուածեցին, առաջին հանրապետութեան տարիներին: Իսկ քո երկրպագած ուղղագրութիւնը կը կասեցնի՞ արտագաղթը: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 26, 2007 Report Share Posted January 26, 2007 Ըստ Աւետարանի, Յիսուս իր մանկութեան տարիներին յաճախում էր տաճար: Աւետարանիչները, քանիցս արձանագրած են Յիսուսի խօսքը, երբ ան կը վկայակոչէ հրէից գիրքը «գիտէք, որ գրուած է նախապէս...ես կ'ըսէմ ձեզի...», այսինքն՝ նախապէս գրուածի (հրեայ օրէնք եւ կրօն) եւ իր ասածի տարբերութեան մեկնաբանումը կատարած է: Այդ անպատվաբեր պայքարի դրոշը Հայաստանում վստահված է սնոտիապաշտ բանաստեղծ Լ. Միրիջանյանին և նրա մանկլավիկներին: Արփան իրաւունք ունէր զայրանալու, վասնզի գրքի հեղինակը շռայլօրէն կը հայհոյէ: Ֆրանսերեն ուղղագրությունը անգլերեն ուղղագրության նման ունի մեկ ընդհանուր բացասական կողմ՝ դա «ոչ հնչյունային համակարգն է (Charles Berlitz, 1982), իսկ Մուրհաուզը անգլերեն ուղղագրությունը անվանում է «դժոխային»: Բայց պետք է նկատի ունենալ, որ թե ֆրանսերենի - թե անգլերենի ուղղագրական խոտորումները, շեղումները վերջիվերջո կայունացան և յուրացվեցին երկու ժողովուդների կողմից, որովհետև այդ երկու ժողովուրդներն էլ ապրել են և այժմ էլ ապրում են իրենց երկրի սահմաններում, ունեն սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական և մշակութային նույն հենքը: Փաստօրէն ինքդ քեզ կը հակասես: Կարելի է աւանդական ուղղագրութեամբ երկիր կառուցել եւ զարգանալ: Աշխարհով մէկ սփռուած հայ ժողովուրդը միշտ գրում էր աւանդականով: Րաֆֆին, Տէրեանը, Թումանեանը, Շիրվանզադէն (եւ շատեր) գրել են աւանդականով: Իսլանդացիները և նորվեգացիները նույն ժողովուրդն են, բայց հազար տարի անջատ ապրելու հետևանքով այժմ ոչ միայն դժվարությամբ են իրար հասկանում, այլև իններորդ դարի նույն ժողովրդի, նույն լեզվի ուղղագրությունը բավականին հեռացել է իր նախնական ձևից: Սա բնական երևույթ էր: Ի՞նչ եք կարծում, պրն. Միրիջանյան, 500 տարի անջատ ապրելով երկու հարևան պետությունների լծի տակ մեր լեզվում և հատկապես ուղղագրության և հնչյունական համակարգում շեղումներ չէի՞ն առաջանա: Մենք բոլորս էլ գիտենք, որ այդ տարբերությունները առկա էին և առկա են այսօր էլ, բայց ոչ մի կերպ ուղղագրական այդ շեղումները հնարավոր չէր կասեցնել, որովհետև չկար համապատասխան մի պատասխանատու իշխանություն, չկար պետություն: Իսկ դուք վաւերացնում եւ օրհնում էք հայ ազգի պետականազուրկ եւ թշուառ անցեալի յետեւանքով մեր վրայ պարտադրուած եղելոյթը, փոխանակ սրբագրելու, միաւորելու եւ վերականգնելու հայ ժողովուրդի անցեալում կորցրածը, անկախութեան այս պայմաններում: Դուք թշնամու գործը (բաժանում, հեռացում) ընդունում եւ պաշտպանում էք: 1922 թ. մարտի 4ի ուղղագրության «ռեֆորմը» ծայրահեղությունների անհեռատես արտահայտություն էր: 18 տարի հետո 1940 թ. օգոստոսին ընդունվեց ծայրահեղություններից ազատված նոր ուղղագրության համակարգ, որ մինչև օրս բարեհաջող կերպով ծառայում է մեր ժողովրդին: Ովքե՞ր էին այդ հաձնաժողովի անդամները. Այդ ծայրայեղական «ռեֆորմը» իր սեւ գործը արեց, որքան որ ազատումներ կատարուեն...: Հր. Աճառյան, Գր. Ղափանցյան, Ստ. Մալխասյանց և Աս. Խաչատրյան: Հրաչյա Աճառյանը իր «Լիակատար քերեկանություն հայոց լեզվի» վեցերորդ հատորի 90-րդ էջում բերել է 1940 թ. օգոստոսին հանձնաժողովի ընդունած ուղղագրության փոփոխությունների ցանկը: Վերոյիշեալ պատկառելի գիտունների անունները յիշելով, ընթերցողի մօտ ուզում էք ստեղծել այնպիսի տպաւորութիւն, իբր նրանց յօժար կամքով էր ուղղագրութեան դեբիլացումը (պիտի ասէի դեբիլիզացիան): Թող պատմաբանները ասեն՝ սովետ բռնապետութեան մէջ, ինչպիսի կարգադրութեամբ ընդունւում էին օրէնքները, այն էլ 1922 թուականին: Վերոյիշեալք, դասական ուղղագրութեամբ ստացել են իրենց հայկական կրթութիւնը, հենց այդ պատճառով էլ, նրանք կարողացան լինել՝ Հր. Աճառեան, Գր. Ղափանցեան, Ստ. Մալխասեանց և Աս. Խաչատրեան: Այժմ ու՞ր են մեր նորօրեայ Աճառեանները, Ղափանցեանները: Այս առթիվ հետաքրքիր տեղեկություններ է մեզ հաղորդում Հր. Աճառյանի ուսանող հետագայում նրա մոտիկ բարեկամն ու գործակիցը՝ Գառնիկ Ստեփանյանը: Այդ տարի տերմինաբանական կոմիտեում կրկին քննվում էր նոր ուղղագրության մասնակի փոփոխության հարցը: Վերը հիշատակված հանձնաժողովը վերականգնել է և օ տառերը, այդ մասին եղել է պետական «դեկրետ»: -Երեկոյան,-գրում է . Ստեփանյանը,-գնացի Աճառյանի մոտ. պատմեցի ամեն ինչ: Ասացի, թե հրաժարվել եմ առաջնորդողը գրելուց: Գրիր, անպայման գրիր, ես էլ եմ համաձայնվել: (խոսքը կուսակցություն, սահմանադրություն, հեղափո-խություն, խորհրդային, նստաշրջան բառերի մասին է): «Ոչ թե հինգ բառ, 500 բառ էլ փոխեն, համաձայն եմ, միայն թե մեր լեզվից չհանեն է և օ տառերը1»: Այդ բառերը 1965 թ. վերականգնվեցին: 1940 թ. ընդունված ուղղագրական մասնակի փոփոխությամբ էլ մեր լեզվի ուղղագրությունը դարձավ առավել հնչյունային, առավել կատարյալ, և դարձյալ հիշեցնեմ, հինը չի կարող նորի դերը կատարել, հինը իր ամբողջ կարողությունը տվել է նորին, նորն է, որ պիտի կատարի մեր ժողովրդի նոր ժամանակի, նոր մակարդակի պահանջները, հետևաբար այս բնական և հասարակական համընդհանուր օրենքից դուրս չի կարող մնալ լեզուն իր բոլոր համակարգերով: Դարձեալ յիշեցնեմ, կրկին ինքդ քեզ կը հակասես: Փաստօրէն 1940-ին, 1965-ին հինը վերականգուել է, ուրախացնելով Աճառեանին: Բայց 20 - 21-րդ դարի այս բանդագուշակը կանգ չի առնում ոչ մի անհիմն, անբարո արտահայտության առաջ, ոտնահարում է ամեն մի սրբություն: Ահա թե ինչ է գրում այս պարոնը. «Մեծահանճար Մեսրոպ Մաշտոցի կերտած ուղղագրությունը այսօր էլ իր ստեղծումից 1600 տարի անց անթերի ծառայում է սփյուռքի հայությանը: Դրանից է՝ այն իրողությունը, որ սփյուռքահայերի լեզվաիմացությունը կատարյալ է»: Ես չգիտեմ, թե ինչ զգացումներ են ունեցել նախ «Նոր Հայաստան» թերթի հրատարակիչ Վահան Վահանյանը և այս հոդվածին ծանոթացած մեր արևմտահայ զգաստ ու շրջահայաց ընթերցողները: Սա ի՞նչ առ ու ծախ է «ընկեր նախկին կոմունիստ», քծնանքն էլ սահման պետք է ունենա: Ո՞ւմն է պետք քաղքենիական այս նեղ անձնական շահերի դրսևորումը, մտքի և բարոյականության այս խեղճությունը: Սա ի՞նչ ստորաքարշություն է, հաճկատարարության ինչպիսի անճարակ դրսևորում: Ո՞ւմը նկատի ունի «սփյուռքահայերի լեզվաիմացությունը կատարյալ է» արտահայտությամբ: Եթե նկատի ունի Վաչե Ղազարյանի նկարագրած Բոստոնի Հարվերդ համալսարանի դահլիճում հավաքված հայ անգլիախոս, անգլիամտած մտավորականներին և կամ նույն քաղաքի հայ եկեղեցու անգլիագիր և անգլիախոս հայ հոգևորականներին, ապա չարաչար սխալվում է: Իսկ եթե նկատի ունի «Նոր Հայաստան» օրաթերթի, «Նոր օր», «Մասիս» շաբաթաթերթերի հայագիր խմբագիրներին և հարյուրավոր ինքնասեր արևմտահայ հայագիր թղթակից-գրողներին, ապա ես կարծում եմ վերջիններս ներքին վրդովմունքով պետք է ընդունեն նման անտեղի ու անվայել քծնանքը: Բայց մենք բոլորս գիտենք, որ վատ, ապականված մտքերը ավելի արագ են տարածվում: Վերջերս «Նոր օր» շաբաթաթերթում (թիվ 24, 2002 թ.) կրկին վերահրատարակվեց «Յառաջ» թերթում լույս տեսած գրականագետ Սուրեն Դանիելյանի «Մեսրոպյան ուղղագրությունը՝ ազգային միասնության նախապայման» հոդվածը: Լ. Միրիջանյանի այս հավատարիմ ձայնակիցը իր քծնանքով ու շողոքորթությամբ հետ չի մնում: Սա էլ իր հերթին նեղ քաղքենիական նույն ոգով գրում է. «Եվ հետո չպետք է մոռանալ, որ մեր ժողովրդի լավագույն կեսը գրում է մեսրոպյան հավատարմությամբ»: Սա այլ կերպ չի կարելի գնահատել, քան հիվանդ մտքի դառնալեղի արտադրանք: Ուրեմն խորհրդային տարիներին հարյուրավոր գրողներ, ինչպես Դ. Դեմիրճյանը, Ստ. Զորյանը, Սիլվա Կապուտիկյանը, Պարույր Սևակը, համաշխարհային ճանաչման արժանացած գիտնականներ Վիկտոր Համբարձումյանը, Գրիգոր Գուրզադյանը, հայ երաժշտության պսակը զարդարող Արամ Խաչատրյանը և բազում մեծեր կազմում են մեր ժողովրդի եթե ոչ վատագույն գոնե հետամնաց կեսը, որովհետև վերը նշված մեր մեծերը գրել են նոր ուղղագրությամբ: Բանն այնտեղ է հասնում, որ այս երկու «երկվորյակ խելոքները» Հայաստանի և ներքին սփյուռքի ողջ մտավորականությանը և ժողովրդին համարում են անգրագետ, որովհետև նրանք գրել և այժմ էլ գրում են նոր, աշխարհաբարի ուղղագրությամբ: Իսկ ազգությամբ հայ օտարալեզու գրողներ Վիլիամ Սարոյանը, Զավեն Սուրմելյանը, Աշոտ Մալաքյանը, Մարիետա Շահինյանը և շատ շատեր, ըստ Ս. Դանիելյանի լավագույն հայեր չեն, որովհետև հայերեն չեն գրել, այն էլ գրաբարյան ուղղագրությամբ: Ճիշտ է ասված, երբ անհատը կորցնում է իր մտքի սանձերը, լավի ու վատի, հնի ու նորի զգացողությունը, երբ նրա մեջ եռում է նեղ, անձնական շահը, խելակորույս մխրճվում է քծնանքի աշխարհը, իմ կարծիքով, տվյալ պարագային նրանք արժանանում են արգահատանքի նույնիսկ իրենց տերերի կողմից: Ահա թե որտեղ են հասել այս երկու պարոնները: Ս. Դանիելյանը կանգ չի առնում ոչ մի անբարո, չկշռադատված արտահայտության առաջ: «Ծիծաղելին այն է,գրում է կրքեր բորբոքող այս պարոնը,-որ այսօր աբեղյանագիրը պարտադրում ենք սփյուռքահային և զարմանում, որ նա չի ենթարկվում մեզ»: Ապշում ես, որ բանասիրական գիտությունների աստիճան, կոչում ունեցող մասնագետը կարող է նման նենգամիտ հայտարարություններ կատարել և պատճառ դառնալ մի շարք արևմտահայ մտավորականների անարդարացի վրդովմունքին և զայրույթին: Ռուբեն Պարսումյանը դրանցից մեկն է: Վերջինս իր մի հոդվածում ամեն ինչի չափ ու սահմանը կորցրած՝ գրում է. «Այսօր այս «ժանտախտը» (իմա՝արևելահայերենը) հասած է սփյուռք, սկսած է տարածվել ամեն գաղութ, վարակելով մասնավորաբար Քալիֆոռնիան», և չբավարարվելով այսքանով պրն. Պարսումյանը շարունակում է. «Այսօրվան ահազանգն է՝ Հայաստանցի՛ք կուգան, հայաստանցի՛ք կուգան»: Եվ որպես դառն համադամ, դեսերտ, վճռական իրավունք ունեցողի հոգեբանությամբ և, ինչու չէ, նաև հավակնությամբ սպառնում է, թե առանց հայոց լեզվի ուղղագրության հարցի լուծման «սփյուռքահայերուն և հայաստանցիներուն միջև կարելի չէ հաղորդակցություն»: Եվ որպես նախազգու-շական քայլ այս իմաստակը առաջարկում է սփյուռքահայերին (իմա՝ արևմտահայերին) պատվաստել հայաստանցիների «ժանտախտի» դեմ: Պրն. Պարսումյանը իր «հանճարեղ» մտքի արտադրանքը ավարտում է ֆեդայական կոչով՝ «Ով որ քաջ է, ի՞նչ կսպասե»: Իսկ մենք կասենք՝ մեռնում և կամ կանգնած արդեն մեռած է նա, ով ապրում է միայն անցյալով, ով գրում է միայն անցյալի մասին: Իսկ դու, արդարութեան ձախաւեր փաստաբաններու խօսքը վկայելով (եթէ այդպիսի խօսք ասել ու գրել են), կը միտիս այնպիսի տպաւորութիւն ստեղծել, իբր Մեսրոպեան ուղղագրութեան պաշտպաններս՝ արեւելահայոց թշնամի ենք: Այդպէս չէ: Արդ, ակնհայտ է, թե Լ. Միրիջանյանի և Ս. Դանիելյանի քաղքենիական անհարկի քծնանքը ուր կարող է առաջնորդել արևմտահայ մի քանի անհեռատես, տաքարյուն մտավորականներին: Ս. Դանիելյանը զարգացնելով իր չարամիտ ու նենգ մտքերը, ոտնահարելով մարդկային և ազգային ամեն մի բարոյական նորմ, նախընտրելով ժամանակավոր անուն ու փառք ազնիվ ու մշտատև սկզբունքներից և վերջապես մոռանալով, հավանաբար գուցե և չգիտակցելով, որ մարդու չար գործերը նույնպես ապրում են իրենից հետո, Ս. Դանիելյանը գրում է, որ ինքը հասկանում է, որ աբեղյանական «հանդերձը» եղել է հաց, եղել ... մասնավոր դաս ու մենագրություն, ասպարեզ, ապա ավելացնում. «Այլապես թշնամանքով չէին լցվի արևմտահայերի հանդեպ, որն ... ինչ մեղք ունի, թե մեսրոպյան «հնակարկատն» է հային»: Եթե Պ. Հայրիկյանը անգիտակից, արկածախնդիր, պատահական արտահայտություններ է անում մեր լեզվի և ուղղագրության մասին, հասկանալի է, իսկ դոկ. պրոֆ. Սուրեն Դանիելյանը այն ինչ ասում Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted January 26, 2007 Report Share Posted January 26, 2007 (edited) Այո, Սիրէլի Հովիկ Ինձ համար միշտ առեղծուած է եղել թէ ինչ կապ է եղել մեր եւ այդ անիծեալ մշակոյթների հետ, թէ անոնք իրանց յետադէմ մշակոյթով պիտի տիպար դառնան մեր արդիական յառաջդիմական մշակույթին. Այստեղ, նշիր թէ անոնք ունին միայն 27 տառեր մինջ մենք ունենք 38, մեղա մեղա, 39-40. http://www.jewfaq.org/alephbet.htm For those who don’t know, and those who have a copy the Armenian version of that ‘Book of Lies”, taka the Old Testament, also known as Atouatsahounj , open to Սաղմոս/Psalms number 119/ ՃԺԹ and see their semi-ciilized, stone age /semitic Aleph-Bet, and pit that to that scientifically researched and linguistically corrected, devised Mesropian Ayb-Ben-Gim. Արի եղբայր փառաբանենք մեր Մէսրոպեան, մեր Հոգետառ, մեր հոյակաբպ Հայոց Լեզուն. Dear Ohan, I can’t find it anywhere, do you know who and where wrote the poem-”Ari eghbayr , Parabanenq mer hogetar Hayots Lezoun, Mer Achqi luys, mer dzerqi tour, Mer Hogelar Hayots Lezoun, Bkhel na mer sarerits mer darerits…Araksi pes misht …”? We are waiting for some idiot to add yet another key to the overcrowded, so called Armenian keyboard for W, TH , Qaf and Gaf and the Russian YE, the German SCH as in Schindler. Dsmn it! Can we narrow that overcrowded/overflowing keyboard to the original 36-38 Mesropian characters? And have A Unicode, I MEAN UNI-Code? As in EREB-UNI!! Edited January 26, 2007 by Arpa Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Johannes Posted January 26, 2007 Report Share Posted January 26, 2007 Այդ օրը Ս. Դանեիլյանին, Լ. Միրիջանյանին, Ռ. Պարսումյանին, Չարխուտյանին և սրանց համախոհներին կփրկի միայն քավարանը: Դու էլ նրանց խոստովանահա՞յրը: Այսօր Հայաստանից, Մերձավոր արևելքից և Պարսկաստանից արտագաղթած հայերի հոգեբանության, բարքերի մեջ նկատվում է փոփոխություն, ամերիկյան բարքերի յուրացում ընդամենը տասը տարիների ժամանակահատվածում, իսկ ի՞նչ կլինի հիսուն տարի հետո, այն, ինչ որ կատարվեց 20-րդ դարասկզբին Ամերիկա գաղթած արևմտահայերի հետ: Արևմտահայերը Ամերի-կայում և եվրոպական երկրներում գրել և այսօր էլ գրում են հին ուղղագրությամբ, վերջինս՝ հին կամ նոր, բոլորովին անտարբեր է անձի լեզվամտածողության փոփոխման նկատմամբ, անհատի լեզվամտածողությունը աստիճանաբար փոփոխվում է տիրող օտար լեզվի ամենօրյա ճնշման ու ազդեցության տակ: Նորի պաշտպանդ այժմ հինն ես փնտռում: Երբ հինը քո պաշտպանածն է՝ համաձայն ես, իսկ երբ հինը քո ընտրածը չէ, արդէն նորարարութեան, ժամանակի հետ քայլ պահելու սիրահարդ ընդվզում ես: Իսկ ինչ կը լինի հնչիւն-տառ յարաբերութեան պահպանումը. յիսուն տարի ետք: Գուցէ (անտարակոյս) այժմ արտասանուող բազում բառեր, յիսուն տարի ետք այլ կերպ պիտի արտասանուին: Պիտի փոխե՞ս բառի ուղղագրութիւնը: Ենթադրենք 87 տարի ետք հայ ժողովուրդը, «Սեւան» անունը, Տայուան կղզու անուան ազդեցութեամբ, սկսի արտասանել՝ Սայուան, պիտի փոխէ՞ք այդ լճի անունը: Այո՛, դուք կը փոխէք: 800 տարվա անջատվածությունը, պետականության, համընդհանուր տնտեսության և վերջապես կենցաղային առումով բացարձակապես անջատվածությունը, այս բոլորը պատճառ են դարձել մեր ժողովրդի երկու հատվածների ներկայացուցիչների լեզվամտածողության մեջ որոշ տարբերության: Հերիք է հատուածների մասին խօսէք: Ձեր գիրքը սկիզբէն մինչ եւ վէրջ, հայհոյանքն առընթեր, հատուածականութիւն կը բուրէ: Ինչպէս ասացինք նախապէս՝ տարբերութիւն նոյն ընտանիքի անդամների միջեւ իսկ, կարող ես գտնել: Բայց կրկին ու կրկին կրկնածդ կրկնութիւնների համար. կրկին կրկնեմ. ուղղագրութիւնը աղերս չ'ունի քո ասածի հետ: Դուք աւանդական ուղղագրութիւնը, արեւմտահայութիւնը, ամերիկահայութիւնը միմիանց հետ շփոթում էք: Կամ ուզում էք այնպիսի տպաւորութիւն տալ, իբր Մեսրոպեան ուղղագրութեան պաշտպանները ուծացած, ձուլուած ազգի ու հայրենիքի զգացումէ հեռացած ամերիկացիք են: Այդպէս չէ: Հարց է առաջանում, եթե իսկապես 4-րդ դարում հայերը ունեցել են գիր ու գրականություն, ինչո՞ւ մի օրինակ, մի նմուշ չի հասել մեզ: Հարցը շատ նուրբ է: Նրանք, ովքեր ժխտում են, չեն ցանկանում ընդունել, որ նախամեսրոպյան ժամանակաշրջանում եղել է հայ գիր ու գրականություն, նրանք աշխատում են փրկել չորրորդ դարի նոր, օտար կրոնի՝ քրիստոնյա քարոզիչների չարագործությունները ընդհանրապես, իսկ մեհենական գիր ու գրականության ոչնչացումը մասնավորապես: Ագատանգեղոսի «Հայոց պատմություն»ում կարդում ենք. «Նախ ճանապարհին հանդիպեցին քրմական գիտության դպիր, Որմզդի գրչի Դիվան կոչված, երազացույց, երազահան պաշտամունքի Տիր աստծու իմաստության մեհյանը և ամենից առաջ սկսեցին քանդել, այրել, ավերել»: Սա ոչ մի կասկած չի թողնում, որ նախամեսրոպյան ժամանակաշրջանում հայերը ունեցել են գիր և գրականություն, որը արմատապես ոչնչացվել է Գրիգոր Պարթևի կողմից: «Պետք է նկատի ունենալ նաև,-գրել է Ա. Աբրահամյանը իր վերը նշված աշխատության մեջ,-որ նախամեսրոպյան, այսինքն՝ հեթանոսական հայկական դպրությանը կործանարար հարված հասցրեց քրիստոնեությունը» (էջ 20): Մի հարց էլ ես տամ ձեզ, ինչպէ՞ս ուրարտական արձանագրութիւնները, որ աւելի հին են, պահպանուել են, իսկ նախամեսրոպեան հայերէն գիր-գրականութիւնը (եթէ կան) ոչ: Այո ոչնչացուել է նախաքրիստոնեական հայկական մշակոյթը, սակայն ուրարտական մեհենագրերն էլ հեթանոսական չե՞ն: Մի քարի կտոր, մի փշրա՞նք էլ չի մնացել: Խօսքը հայերէնի մասին է չէ՞, եւ ոչ պահլաւերէնի, յունարէնի կամ ասորերէնի մասին: Այսինքն՝ հեթանոս հայերէն դպրութեան մասին է խօսքը: Իսկ դու՛ք Մեսրոպից վրէ՞ժ էք լուծում: Երրորդ կամ չորրորդ դարերում քրիստոնեություն ընդունած ասորիներն ու հույները չհրաժարվեցին իրենց դարավոր մշակույթից, չկործանեցին իրենց գիր ու գրակա-նությունը այնպես, ինչպես այդ կատարվեց Հայաստանում Գրիգոր Պարթևի կողմից: Յոյները՝ այո, իսկ ասորիները՝ ոչ: Ինչո՞ւ: Հենց այս ինչուի տակ շա՛տ բան է թաղված: Երրորդ դարի վերջին քառորդում Մեծ Հայքը վերածվել էր ասորի և հույն քրիստոնյա աղանդի քարոզիչների ազատ ասպարեզի: Կեսարիայի հույն կրոնակական առաջնորդները ժամանակը ճիշտ ու հասունացած գնահատելով՝ ծնունդով պարթև, կրթությամբ և դաստիարակությամբ հույն Գրիգորիս Պարթևին հատուկ առաջադրանքով ուղարկեցին Մեծ Հայք, անշուշտ ոչ առանց Հռոմի գիտության: Ահա հունահռոմեական կայսրության այս գաղափարներով զինված Գրիգորիս Պարթևը մտավ Մեծ Հայք և հունա-հռոմեական կայսրության առաջադրանքը լի ու լի կատարեց: Բայց չէ՞ որ Հռոմը այդ ժամանակ հեթանոս էր տակաւին 301 թուին: Չէ՞ որ քրիստոնեայ Հռիփսիմէները, Նունէները հեթանոս հռոմից փախչելով գալիս էին հեթանոս Հայք: Դուք ուզում էք հաւատացնել, իբր մեր քրիստոնէացումը Հռոմի քաղաքականութիւնն է եղել, մինչ քրիստոնէութիւնը հռոմէական կայսրութեան պետական կրօն չէր դարձած տակաւին: Քանդեց ու ավերեց հազարավոր տարիների մեհյաններն ու բագինները, կործանեց հայ հեթանո-սական աստվածների արձանները և ոսկին ու թանկարժեք իրերը նվիրեց հույն վանականներին: Իսկ թե ինչ դաժանու-թյամբ էր դատաստան տեսնում հեթանոս հայերի նկամամբ, ակնհայտ է դառնում Ագաթանգեղոսի հետևյալ մեջբերումից. «Այնպես կործանեց, որ դրանից հետո ոչ ոք այդ տեղում չէր կարող որևէ հետք նշմարել՝ ոչ քարի, ոչ փայտի, ոչ ոսկու, ոչ արծաթի, և բնավ չէր երևում, թէ այնտեղ որևէ բան է եղել: Այն տեղում գտնվող քրմությանը ծառայող մարդկանցից շատերը կոտորվեցին, և նրանց ոսկորները անհետ եղան» (15 455), որը նշանակում է, սպանվածների դիակները կիտել են իրար վրա և այրել: Հակառակ եղբայրության, հավասարության, հեզու-թյան և համբերության քարոզների, Պարթև Գրիգորիսը քրիստոնեության գաղափարախոսությունը տարածում էր անսքող բռնությամբ, խոսում էր կամավորությունից, գործադրում էր հարկադրանքն ու բռնությունը, տարածում էր մահ ու ավերածություն: Այս առթիվ Ագանթանգեղոսը գրում է. «Դարձի եկած զորքերով այնտեղ հասածները, սուրբ Գրիգորը թագավորով հանդերձ, փշրեցին Անահիտ դիցուհու ոսկի արձանը, ամբողջ վայրը քանդեցին, փչացրին, ոսկին ու արծատը ավարի տվին: Այնտեղից այլ գետի վրայով այն կողմ անցան ու քանդեցին Արամազդի դստեր՝ Նանեի մեհյանը Թիլ ավանում: Երկու մեհյանների գանձերը ավարե-լով՝ Աստծու սուրբ եկեղեցու ծառայությանը նվեր թողեցին տեղերով հանդերձ»: Ահա այն կործանիչ հարվածը, որ քրիս-տոնեությունը հասցրեց Մեծ Հայքի հազարամյա նյութական արժեքների ոչնչացմանը: Բայց կար հայ հեթանոսական հոգևոր գրավոր մեհենական մշակույթը, որի ոչնչացման վրա էլ Գրիգոր Պարթևը կենտրոնացրեց իր ողջ ուշադրու-թյունը: Հայոց լեզուն արհամարհվեց, հեգնական, նվաստացուցիչ վերաբերմունքի արժանացավ հույն և ասորի վանականների կողմից, առաջին հերթին հենց Գրիգոր պարթևի կողմից: Համաձայն եմ: Եթէ կ'ուզես՝ մի բան էլ ես աւելացնեմ: Մեսրոպ Մաշտոցը ինչպէս գիտէք, կրօնապետական հայկական թագաւորութեան բանակի զինուոր էր: Ան մասնակցել է բազում հայերի ոչնչացման արշաւներին, անշուշտ կաթողիկոսի հրահանգով: Ինչու՞, պարզապէս այդ աւատական ընտանիքի (Լուսաւորիչի) ճորտերի շարքը երկարելու համար: Բայց այդ կուսակցութեան (քրիստոնեական) պատմագիրները ասում են, որ կարգ մը հայեր եկեղեցւոյ ճշմարիտ ուղիէն հեռացան եւայլն: Թող գան եւ այժմ տեսնեն «հաւատացեալ» հայ ժողովուրդը: Դարձեալ ու դարձեալ, կրկնելով կրկնեմ. Այս ամէնը կապ չունի, աղերս չ'ունի, առընչութիւն չ'ունի աւանդական եւ աբեղեանական ուղղագրութեանց հետ: Քրիստոնէութիւնը, հրեայ հոգեւոր կայսերապաշտութեան (իմպերիալիզմ) դրսեւորումն էր: Խնդայ: Երկար պայքար տեղի ունեցաւ Լուսաւորիչի Պարթեւ տոհմի, եւ Մանազկերտցիների (Աղբիանոսք) տոհմի միջեւ, միչեւ որ եկեղեցին որոշ չափով ազգայնացաւ: Հույն եպիսկոպոսներին հղած մի նամակում վերջինս պահանջում է Կեսարիայից և այլ վայրերից հույն վանականներ, քահանաներ ուղարկել Հայաստան: Հաւանաբար գտնուեցին եւ այնպիսի քրմեր, որոնք տեղւոյն վրայ ուրացան իրենց հեթան հաւատքը, եւ հագուեցին պետական նոր կրօնի՝ կղերական տարազը: «Ուրեմն աղաչում ենք ձեզ,-գրում է Գրիգոր Պարթևը հույն եպիսկոպոսներ Եղիազար և Տիմեթեոս եպիսկոպոսների, մեզանից մի խորշեք, այլ ամենայն վստահությամբ փութացեք գալ այդ մարդիկների հետ, որ ուղարկեցինք ձեզ մոտ: Եվ եթե կգաք, Հարքա և Եկեղյաց ամբողջ երկիրը ձեր առջև կդնենք. որ վիճակում և բնակվելու կլինեք՝ այն վիճակը ձերը կլինի, և կժառանգեք նրանք, որ ձեզնից հետո կհաջորդեն»: Այդպէս եղած են եւ էն տակաւին՝ հոգեւոր եւ աշխարհիկ իշխողները: Բայց ու՞ր է ուղղագրութեան խնդիրն այստեղ: Թե որքան է եղել հույն և ասորի եկվորների ընդհանուր թիվը հայտնի չէ, բայց հայտնի է, որ Գրիգոր Պարթևը Հունաստանից բերել տվեց կամ հրավիրեց 400 եպիսկոպոսներ, իսկ երեցների և վանականների թվի մասին խոսք չկա, նրանցից շատերը իրենք էին տեղափոխվում Հայաստան, ինչո՞ւ: Այդ հարցին պատասխանելու համար դիմենք քրիստոնյա ասորի Զենոբ լակին՝ Հայաստանը ոչ միայն նյութապես, այլև հոգեպես հոշոտողներից մեկին: Նախ նյութապես: Նա նամակներ էր հղում ասորի թե հույն բարեկամներին, ազգականներին, ծանոթներին հրավիրում Հայաստան կալվածքների տեր դառնալու նպատակով: Ինքը Զենոբ լակը, Գրիգոր Պարթևի հավատարիմ գործակիցը, միասին եկել էին Կեսարիայից: Իսկ որքա՞ն իրանցիներ կային Արշակունի Հայաստանում: Ես կարծում եմ նոյնքան շատ որքան յոյներն ու ասորիները միասին վերցրած: Ուրանու՞մ էք պարթեւական (իրանական) լեզուի եւ մշակոյթի ազդեցութիւնը Հայաստանի վրայ, որ ամէնաշատ դրսեւորուեց հենց Արշակունիների թագաւորութեան ժամանակահատուածում: Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted January 26, 2007 Report Share Posted January 26, 2007 (edited) Սիրելի Յուհաննէս, Քո յղումները չափազանց հետաքրքիռ են, բայց միաժամակ շատ դժուար եմ գտնում զանազանել թէ ով ինչ է ասել եւ երբ: Ներիր ինձ որ առաջարկեմ սա: Dear Hovik , I find your posts very interesting and educational, yet, at times, very difficult to follow as to who has said what and when.. Please forgive me to suggest that you use a few tricks. To quote someone else’s lines please envelope them between bracketQUOTE] , you can always either leave the posters name at the top or tell us who has said what and when, and to highlight a passage use immediately before the sentence and immediately after You will see that the above parentheses must be immediately before and after a sentence, with no spaces. If I may illustrate here. If you are quoting someone or something then place the above shown between “bracket-QUOTE-bracket” and “bracket-/QUOTE-bracket”, without the dashes of course. To highlight a passage use “bracket-b-bracket”passage“bracket/b-bracket” without space .Like this; bracketbbracketblah, blah, blahbracket/bbracket. I hope I am making sense. One of our geeks house may have a better way to show us. You apparently know how to size and color, you can combine them all just so we know what you are saying and what others have said. Orinak, (open bracket[)QUOTEHovannesn asav/QUOTE(close bracket]). Edited January 26, 2007 by Arpa Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Arpa Posted January 26, 2007 Report Share Posted January 26, 2007 As long as this is fast turning into a (cold)war of sorts let me repost what I had some time ago and see what the whole thing is about, re-ignite it into a hot war, short of Diaspora and Homeland WAR. See what this avanak of an economo-political scientist is braying about. Can we think of more differences to widen the gap between the “State and Diaspora”. Plese observe, as I had done before that he spells his name as Haroutiun, not Harutyun. Or even further russifying it by removing the H … Arutyun. One could only wish that linguists would tackle the problem and those self assigned "econo political scientists" mind their business of economy and politics. ====== ORTHOGRAPHY, STATE & DIASPORA A Political Analyst's View on Unified Spelling Problem By Haroutiun Khachatrian Armenian orthography has existed in two variants for 80 years now, which has become another dividing factor between Armenia and its Diaspora. If we overcome this problem, we can say that we are a nation capable of acting in accord, otherwise, we can hardly do so. Indeed, the change in our orthography does not affect any external forces' interests. They won't even notice what orthography we use in writing. This is only our problem and its solution (whichever variant we opt for) will certainly contribute to the unity of Armenians and vice versa. So far, mainly professional linguists have discussed the issue, i.e. whether it was right or wrong to reject the classical orthography in 1922. I'll try to analyze the problem as a public-political rather than a linguistic one, since the establishment of unified orthography in Armenia and in the Diaspora is a political issue that eventually will have to be solved by politicians. And so: Armenia and a sizable part of the Diaspora, i.e. the Armenians living in the territory of the former USSR (the so-called `internal Diaspora'), use the new orthography, and the `external Diaspora' and also the Armenian Apostolic Church have remained loyal to the `classical' orthography. A `compromise' between the two systems in impossible and senseless, as it would mean creating a third orthography with additional problems. That is, we must make a decision: either we all adopt the classical spelling system, or we all use the new one (the notorious problem with the Armenian letter conveying the sound - a digraph consisting of two elements - has nothing to do with it, and must be solved in any case). The argument of those who advocate the new orthography is naturally its easiness, and those supporting the return to the classical spelling system substantiate their opinion by the fact that by rejecting the classical orthography we severed ties with our classical culture. Without concealing that I myself am an advocate of the new orthography, below I'll try to give reasons why it is impossible to revert to the old spelling system not proceeding from my own preferences but basing on a sober analysis of the situation. RETROSPECTIVE VIEW ON CULTURE Paruyr Sevak used to say: in order to know Armenian perfectly, one must know four languages: Grabar (Old Armenian), Middle Armenian, Eastern Armenian and Western Armenian. It leads a non-professional to the obvious conclusion: Ashkharhabar (Modern Armenian) and Grabar (Old Armenian) are different languages (like, for example, Latin and Italian, the latter being a descendant of Latin) and consequently, it is not necessary that they should be written with the use of the same orthography. That classical orthography is more difficult and does not correspond to the current two Armenian languages is not new: it was not without reason that its reform became an agenda issue still at the beginning of the 20th century. The author of that reform (its initial variant) was not at all a Bolshevik evildoer who negated the past (often the reform of 1922 is branded as a `Bolshevik Conspiracy'). It was Manuk Abeghian, who is considered to be the greatest specialists in medieval Armenian literature until today. So, in fact, the aspiration of the supporters of a return to classical orthography is that all Armenians will know Armenian as perfectly as possible, i.e., that they will know not only Ashkharhabar (Modern Armenian) but also Grabar (Old Armenian). It is a very welcome aspiration, but, unfortunately, it is an unfeasible luxury for us. Let those who advocate classical orthography tell Italians: you break ties with your glorious Roman past, and in the name of restoration, adopt the Latin orthography. Or try to convince Germans to restore the pre-Lutheran orthography, and the Russians to restore their old orthography, explaining to them that after the spelling reform in 1918 (also initiated by the Bolshevik government) they lost the spirit of their epics. Be sure that your suggestion will at least perplex them. Your interlocutors will explain that the currently applicable orthography does not at all prevent them from being aware of their old culture (indeed, I am not sure that I can understand Narekatsi worse than the one who writes Modern Armenian using the Old Armenian orthography). True, there are languages, such as English for example, that have not changed their spelling for centuries, but many did change. But going back to the pre-change spelling system after an effected change is perhaps unprecedented. Don't we, Armenians, have any other domain to distinguish ourselves from others in the world? PERILS OF LITERACY Every spelling reform is painful for a literate man. The example of one German newspaper is notorious. The paper decided to study whether it was possible to waive the illogical rules of German spelling according to which upper case is used in writing all nouns. It started to publish one article every day with lower-case nouns. The experiment was put an end very soon to by the angered readership. From this perspective, the 1922 spelling reform (even if we consider it to be a fatal error) was carried out in a very convenient time when the sweeping majority of Armenia's population was illiterate. Due to that circumstance, there was no need to conduct a mass reeducation campaign: most people simply began to write and read using the modified orthography only. Today, the situation is different, and like in every country that has a high degree of literacy, an attempt to reform orthography in Armenia will meet with stiff public resistance. In case of change resistance is sure to emerge also in the `distant' Diaspora, but I dare predict that it will be on a smaller scale. The reason is evident: the Diaspora (I hate this to sound insulting) is less `literate' than Armenia when it comes to the mother tongue. I mean the following. All citizens of Armenia, including non-Armenians, study the language, while in Diasporan communities the study of the language is optional (unfortunately, only a minority chooses it). In Armenia schools are really Armenian, that is, they teach all subjects in Armenian - from history up to chemistry, while in the Diaspora children attending Armenian schools use their mother tongue only in studying the language proper, history and related subjects. In Armenia, written Armenian is an active language. The citizens of Armenia write in Armenian most of their daily correspondence, beginning from business contracts, bank receipts and court suits and ending with letters and kids' scrawl on walls. Most of Diasporan Armenians, even if they can write and read in Armenian, at best do so out of their business activities, simply, to say so, for their pleasure. There is one more problem, a change in the usual mode of spelling would create more difficulty for those who write, rather for those who read (for example, residents of Armenia can well read the texts written with the use of old orthography). And, as residents of Armenia not only read, but also write in Armenian more often than their Diasporan compatriots. In short, Armenian in Armenia is a state language, in the Diaspora - it is not. It obviously follows from what was mentioned above that to carry out a spelling reform in Armenia is a much more difficult thing to do than in the Diaspora. It would be so even if the new orthography was more difficult than the classical one, but as it is, in fact, vice versa, the complication gets tripled. TECHNICAL DIFFICULTIES Even if we agree that the 1922 spelling reform was a fatal error, then to make an opposite step in Armenia today would be an awfully difficult, not to say impracticable thing to do. The change in the spelling of the state language in Armenia must be carried out at once, at the state level, from top to bottom: more than one orthography cannot be applied in a country. It means that all citizens of the republic, in particular, all officials (from the president and judges to the lowest-ranked policeman) must admit that they are illiterate and begin studying an orthography alien to them. No one can predict from what moment it will be possible to consider that the country is already prepared for passing on to a new orthography. Meanwhile, in the `distant' Diaspora the reform can be made gradually, implanting the new orthography in the course of years. The application of two orthographies at a time is quite acceptable there. By the way, this phenomenon already exists - many of those who left Armenia recently use the new orthography, and there are even newspapers using the new orthography there. PSYCHOLOGICAL HANDICAPS There will emerge no less serious psychological obstacles to the re-establishment of classical orthography in Armenia. A considerable part of Diasporan Armenians, at least those whose active language is English or French, find it quite natural that there is no unequivocal interconnection between the way a word is written and pronounced. For example, a native speaker of English is used to spelling out a word unknown to his interlocutor (in a letter-to-letter way) after dropping it in a conversation. Meanwhile, an Armenian taught to write using the new orthography has no need for any `spelling', the orthography he knows makes it possible to decide the way the new word is to be written in 99 cases out of 100. For this reason, the following scenario can be predicted. When Armenia's Armenian hears the name of the French city of Marseilles (Marsel in Armenian), he puts it down without thinking, as he knows a clear rule: the sound [e] in an inner position is always written with the corresponding letter `e' (`yech', the 5th letter of the alphabet). The advocates of classical orthography will tell him: so that you maintain ties with your forefathers' high culture, from now on you must remember that the sound [e] in this word must be written with the use of `e', the 7th letter of the Armenian alphabet. Armenia's Armenian will naturally protest: `For which of my sins do I have to cudgel my brains? What has the city of Marseilles to do with Mesrop Mashtots?' POLITICAL PROBLEMS Let's consider the most formidable challenge - the political one. An orthographic reform in Armenia can only be carried out according to a decision made by its leadership - the President and Parliament, and, unconditionally, only through a referendum. Obviously, new difficulties besides those considered above will arise, and they will immediately become a subject of active political speculations. For example, it is not difficult to foresee the following. As we already mentioned, along with other traps, the reform is a very expensive pleasure to afford: first, teachers are to be retrained, then the entire population of the country is to be taught anew; new literature is to be printed in huge volumes; road signs, paper money, seals, passports and other things bearing inscriptions are to be replaced by new ones. What will be the source of financing this tremendous project if Armenia cannot even afford to pay its officials decently? They say that some philanthropists from the Diaspora have volunteered to allocate funds to this effect. But as soon as someone just mentions it, no doubt, there will begin a real storm in Armenia: `Don't we have anything else to spend money on? People do not have enough to eat and do not have proper clothes to wear, people are abandoning the country and you're wasting huge money only to complicate our orthography.' Only a leader inclined to political suicide will take the initiative. Let's not forget another aspect of our reality - emigration still looms large in the country as Armenians continue to abandon their homeland. They leave, of course, in search of livelihood. But for many of those leaving Armenia it has become something like itching, they concoct all imaginable and unimaginable excuses to convince their neighbors and themselves that Armenia `is the wrong place to live in'. I have no doubts that the probable change in orthography will give a fresh and drastic impetus to such sentiments. They'll say: `Armenia is the only country that makes the lives of its citizens miserable by means of complicating orthography. It's not a country to live in.' And we will no longer be able to object to this. It will, indeed, be the only such country in the world. WE MUST RESPECT THE STATE Hereby I could put a full stop to my arguments, but I find it necessary to add another remark, probably the most arguable one. I mentioned above that during the Bolshevist rule it was not only Armenian that underwent an orthographic change. Four years before the reform of Armenian orthography, in 1918, the Bolshevist government also carried out a reform of Russian orthography, simplifying the way of writing many words, abolishing a number of archaisms and even excluding some letters from the alphabet. Similarly, the reform in the Russian spelling system sparked off a vigorous protest among the Russian Diaspora. However, hardly a decade had passed that the Russian Diaspora put up with the new orthography, and the Russian Church followed suit. The Russian Diaspora, which, for sure, was no less opposed to the Bolsheviks than the Armenian Diaspora, did not consider itself to be entitled to oppose the decision of the then Russian State. Alas, the Armenian Diaspora was less respectful of the contemporary Armenian State. The most painful is that the Armenian Church acted the same way. And here is the result - we still have no Holy Bible orthographically meant for an Armenian living in Armenia. Even the latest Eastern Armenian translation was printed with the use of classical orthography alien to the residents of Armenia as if for maintaining the existing gap between the Church and the public at large. The foreign sectarians, whose fast spread in Armenia is a matter of widespread concern, take care not to make this elementary mistake in their preaching strategy: it does not occur to them to bring literature written in classical orthography to Armenia. By the way, I retract my statement made at the beginning of the article: there is at least one external force interested in our orthography's remaining divided, namely, the sectarians. From a political analyst's point of view, it is obviously the Diaspora and the Church rather that the Armenian Government that committed a fatal error for the simple reason that arguing with the state over this issue is improper. It is possible to dispute a pending change, but if the state has taken some step, it means that it is always right ever since. So, I urge my compatriots from the distant Diaspora and our Church fathers to start writing Old Armenian applying the orthography that has been used in the Armenian State by four generations of people, for as long as 80 years now. It will be both a way to pay tribute to the Armenian State and a contribution that can hardly be estimated in monetary terms. Simply, we must admit one thing: it is the Republic of Armenia that is, first of all, the center of Armenians. -- Haroutiun Khachatrian is an economy and political analyst in Yerevan, Armenia. He publishes articles in Armenian newspapers and on the www.eurasianet.org site. He is the Editor-in-chief of the Noyan Tapan Highlights weekly. Quote Link to comment Share on other sites More sharing options...
Recommended Posts
Join the conversation
You can post now and register later. If you have an account, sign in now to post with your account.