Jump to content

Ashot

Members
  • Posts

    5,065
  • Joined

  • Last visited

  • Days Won

    5

Everything posted by Ashot

  1. Yervant jan... there is nothing offensive towards you and not intended towards what you did... everyone has their function to take care of... but trust me brother this cool off thing is nothing but delaying this conversation to explode yet another time... I am sure the suck puppets are never going to cool down... so it's either coming to a final conclusion on what to do with them or eternal arguements!!! I know I will never cool off towards someone that has insulted me in many ways and especially Movses...
  2. Yete tentsa aveli lav... bayts naxoroq michev paqel@ mets kariq ka mi qani hoqu porterner@ teghner@ drvi... computori hetevi aryutsner@ giten te loxenq eli chenq kara vor petq lini teghner@ g@tnenq kamel jogenq te ov um suck puppetna... Mos jan gites qo asatsn im hamar orenqa...
  3. Yervant jan... Unless you are ready to bann me, please reopen the previous topic with this same name and do not delete the last 20 posts...
  4. Idion "ELLE" MOVSES IS THE OWNER OF THE FORUM, so shut the hell up before I start posting on your cause... You best leave before banned... at least that way you will have some self respect... Dumb ass, first of all I did not want to get envolved in the convo as you begged me before not to get involved in your conversations... but enough is really enough... get out, you are not welcomed here!
  5. ՆԱԽԱԲԱՆ Այն տոները, որ հայ ժողովուրդը նշում էր դեռևս հարյուր տարի առաջ, շատ քիչ են պահպանվել մեր կենցաղում: Հայաստանի Հանրապետության առանձին ազգագավառներում շարունակում են նշել Վարդավառը, որոշ տեղեր (մասնավորապես՝ ներկայիս Գեղարքունիքի մարզի Մարտունու, Վարդենիսի շրջաններում) մասամբ նշում են Համբարձումը, իսկ Զատիկի, Տյառնընդառաջի, Սուրբ Խաչի որոշ ծեսեր պահպանվել են համարյա ամենուր: Սակայն տոնակատարությունների ամբողջականությունը զգալիորեն կորուստներ է կրել: Սեկ հարյուրամյակ առաջ նշվող տոներն իրենց տԼւական պատմությունն են ունեցել, և նրանց ծիսականու բացահայտումն ու վերլուծությունը շերտ առ շերտ ցույց է տալիս ինչպես հայ ժողովրդի անցած պատմական ուղին, այնպես էլ՝ հազարամյակների ընթացքի տոմարական փոփոխությունները, մարդկանց միջև հարաբերությունների կաղապարները (տղամարդկանց ու կանանց, տարեցների ու երիտասարդների, ազգականների, համայնքի, սոցիալական խմբերի միջև) և դրանց պատճառաբանվածությունը, շրջակա միջավայրի հանդեպ մարդկանց ու անհատի վերաբերմունքը, բնությունից ու երկնային ուժերից ակնկալիքները, ապահով ու անապահով կյանքի մասին պատկերացումները, բնությունից, երկնային ուժերից, մարդածին ու բնական աղետներից, անհատ մարդկանցից սպասվող վտանգները, տագնապներն ու դրանցից պաշտպանվելու կերպը և այլն: Սեր տոների ժողովրդական արարողություններում կարելի է հանդիպել հայոց նախաքրիստոնեական աստվածությունների կերպարներին, Հայկի ու Բելի ավանդազրույցի դրսևորումներին, Նոյ նահապետի ու ջրհեղեղի մասին պատմությունների հետքերին, քրիստոնեության մուտքին և ընթացքին, քրիստոնեական տոնացույցի «հայացման-ազգայնացմանը» և նախաքրիստոնեական ծեսերի «քրիստոնեացմանը», Ավարայրի ճակատամարտի հիշողություններին, չարի ու բարու մասին հայ ժողովրդի ըմբռնումներին ու պատկերացումներին: Քրիստոնեության ընդունումից հետո, ինչպես աշխարհի շատ ժողովուրդների մոտ, հայ ժողովրդի ավանդական տոնացույցը ևս վերաձևվեց քրիստոնեական աշխարհայացքի և համակարգված տոնացույցի կաղապարով և այդ կերպ գոյատևեց ավելի քան մեկուկես հազարամյակ: Այսօրվա եկեղեցական տոնացույցն անվանապես արտացոլում է այդ մեկուկես հազարամյակի ընթացքում մեր ժողովրդի կենցաղում լիարյուն կյանքով ապրած բուն ժողովրդական և եկեղեցական տոների ամբողջությունը, հիրավի, այդ երկար ու ձիգ դարերի ընթացքում թե եկեղեցին, թե ժողովուրդը նշել են Ծնունդ, Տյառնընդառաջ, Ս. Սարգիս, Բարեկենդան, Ծառզարդար, Զատիկ կամ Ս. Հարություն, Համբարձում, Խաղողօրհնեքի կամ Վերափոխման, Ս. Խաչի տոները, Կանաչ-կարմիր կիրակիները, Վարդավառը: Թե եկեղեցին, թե ժողովուրդը նշել են այլ, ավելի կամ պակաս կարևվոր տոներ, եղել են ոչ համահայկական ընդգրկվածության, զուտ տեղական տոներ, թերևս դրանց մի մասը մոռացվել է, փոխարինվել ուրիշներով: Վերը նշվածներն այն տոներն են, որոնք 19-20 ՚դդ. սկզբին նշվում էին ողջ հայ ժողովրդի կողմից և, ըստ երևույթին, իրենց մեջ խտացրել են մեր ժողովրդի տոնականության ընկալումները, առօրյա կյանքից դուրս գալու և տոնական կյանքով ապրելու ձևերը: Ինչպե՞ս կոչել դրանք, ժողովրդակա՞ն, ազգայի՞ն, թե՞ եկեղեցական տոներ: Ընդհանուր առմամբ՝ դրանք մեծ չափով նույնն են: Տոների մեջ ամբողջացել, ընդհանրացել, նույնացել են ժողովրդականն ու եկեղեցականը: ժողովրդականը հաճախ դարձել է եկեղեցական և ընդունվել եկեղեցու կողմից, եկեղեցական-քրիստոնեականն էլ իր հերթին դուրս է եկել եկեղեցու պատերից և դարձել ժողովրդական կենցաղի անբաժանելի մասը: Անշուշտ՝ տոների ժամանակ կատարվող ժողովրդական շատ ծեսեր ոչ միայն եկեղեցու կողմից չեն ընդունվում, այլև հակասում են քրիստոնեության տրամաբանությանը: Դրանք բազմաթիվ են. զանազան գուշակությունները, չարխափան կանխարգելիչ ծեսերը, հմայական ծեսերը, վիճակահանությունները, նախաքրիստոնեական աստվածներին կամ ոգիներին ներկայացնող տիկնիկները, կրակի պաշտամունքին առնչվող խարույկները, ջրի պաշտամունքի արարողությունները և այլն: Սակայն դարերի ընթացքում հայ հոգևորականները կարողացել են հաշտվել դրանց անխուսափելի գոյության հետ և երբեմն նույնիսկ մասնակցել դրանց: Այսպիսով՝ բուն ժողովրդական, այսպես կոչված՝ ազգային սովորությունների մի մասը պահպանվել, փոխանցվել են սերնդեսերունդ եկեղեցական տոների միջոցով: Ուսումնասիրողները հայ ժողովրդի տոնացույցում բացահայտում են նրա վաղնջական շերտերը, տեսնում արևի ու կրակի, ջրի ու հողի պաշտամունքին նվիրված հանդիսություններ, նախաքրիստոնեական շրջանի աստվածություններին, մասնավորապես երկրագործական աշխատանքները և անձնական ու հասարակական բարեկեցությունը հովանավորող ուժերին նվիրված ծեսեր: Իրենց ծագումով դրանց զգալի մասը գալիս են մեր ժողովրդի ձևավորման շրջանից և պատմության ընթացքում անընդհատ ձևափոխությունների ենթարկվելով, կորցնելով, լրացվելով, «ծպտվելով», մասնատվելով և այլն, մինչև այսօր, այնուամենայնիվ, հնարավորություն են տալիս վերլուծել և թափանցել մեր մշակույթի վաղնջական շերտերը: Այս երևույթը առանձնապես բացառիկ չէ: Աշխարհի բազմաթիվ ժողովուրդներ կրոնական, գաղափարախոսական, քաղաքական համակարգերի փոփոխություններից հետո շարունակում են կատարել իրենց ազգային ծեսերը: Այս գրքում ներկայացվող տոները լիիրավ կարող են կոչվել ազգային-եկեղեցական տոներ Ինչը, սակայն, չի նշանակում, որ այստեղ ներկայացված են բոլոր եկեղեցական տոները: Այ( նշանակում է միայն, որ այստեղ ներկայացված տոների բացարձակ մեծամասնությունը առկա ե քրիստոնեկան տոնացույցում, և դրանցում մեծ չափով պահպանվել են նախաքրիստոնեակա( ինչպես նաև ետքրիստոնեական ժողովրդական արարողություններ: Սակայն այստե նկարագրված են նաև քրիստոնեական տոնացույցի հետ առնչություն չունեցող այնպիսի տոնե ինչպիսիք են Նավասարդը, Ամանորը, որոշ իմաստով՝ Սուրբ Սարգիսը, Բարեկենդան Անմիջապես պետք է ասել, որ այս տոներն էլ իրենց հերթին են «քրիստոնեացել», տոնե ժամանակ կատարվող ժողովրդական արարողությունները զգալի չափով ձեռք են բել քրիստոնեական բառամթերք, բովանդակություն, այն բովանդակությունը, որ ժողովուրդք տեսել քրիստոնեության մեջ: Բավական է հպանցիկ հիշել Սուրբ Սարգսի վերջին օրը տէ ունեցող հետևյալ արարողությունը: Սուրբ Սարգսի շաբաթ օրը վերջանում է հաջորդ, շատ սիրված տոնի՝ Բարեկենդանը ազդարարումով: «Սեծ պապն» է, որ պետք է ընտանիքները մտնի և հայտնի, որ Բարեկենդանը եկել է: Իրականում տան ավագագագույն անդամը՝ պապը կամ տատը, շաբաթ օրը առավոտյան եկեղեցուց վերադառնալով տնեցիներին հավաքում էր սեղանի շուրջը և ինքը դուրս էր գալիս: Ապա նա վերադառնում էր՝ ոչխարի մորթու մեջ փաթաթված, գլխին՝ խոշոր սրածայր քոլոզ, ձեռքին՝ մի հսկա գավազան: Տնեցիների ուրախ ծիծաղների ներքո նա մոտենում էր գինու կարասին, յուրաքանչյուրին մի-մի գավաթ գինի լցնում, հանձնում հերթական տիրոջը հետևյալ խոսքերով. «Եկավ Մեծ պապուկը, հազար բարով մեր Բարեկենդան»: Յուրաքանչյուրն իր գինու բաժակը ստանալով համբուրում էր «Մեծ պապի» աջը և կամացուկ ասում. Լույս Լուսավոր չին, Հավատք Քրիստոսին, Հայ քրիստոնյային, Մեռնեմ հավատքին: Տան փոքրերից մեկը բարձրաձայն հարցնում էր. «Ո՞վ է Մեծ պապը»: Դերակատարը պատասխանում էր. Լուսավորչի լույս արևն է, Մեր ժամերի լույս ճրագն է, Մեր տների շենք-շնորհքն է, Մեր վանքերի զարդն ու տերն է... Լայն իմաստով նկարագրված արարողությունը քրիստոնեական չէ, ավելին, որևէ եկեղեցական կանոն թույլ չի տա ինչ որ մի «Մեծ պապի» «Լուսավորչի լույս արև» կամ «Մեր վանքերի զարդ ու տեր» հայտարարել: Սակայն այն ամբողջովին տեղավորվում է քրիստոնեության ժողովրդական ըմբռնումների մեջ և այս կարգի երևույթների մենք դեռ կհանդիպենք տոնակատարությունների նկարագրությունների ընթացքում: Հասկանալի է, որ այս գրքում ընդգրկված չեն բոլոր եկեղեցական տոները: Դրանք զգալի թիվ են կազմում: Եկեղեցական օրացույցի համաձայն, տարվա օրերը բաժանվում են երեք խմբի՝ Տոնական օրեր, Արբոց օրեր և Պահոց օրեր: Տոներն իրենց հերթին բաժանվում են խմբերի, այն է՝ Տերունի տոներ, Աստվածածնի տոներ, Խաչի տոներ, Եկեղեցական տոներ և ազգային կամ կրոնական գաղափարներին նվիրված տոներ: «Տերունի» կոչվում են այն տոները, որոնք նվիրված են Տիրոջ՝ Հիսուս Քրիստոսի կենսագրության զանազան դեպքերին: Հայոց եկեղեցական տոնացույցում դրանք են՝ Ծննդյան և Մկրտության տոնը, Տյառնընդառաջը, Ծաղկազարդը, Սուրբ Հարությունը կամ Զատիկը, Համբարձումը, Վարդավառը կամ Այլակերպության տոնը: Այս բոլոր տոներն ընդգրկված են գրքում, սակայն ներկայացված են, ինչպես ասվեց, հիմնականում ժողովրդական սովորություններն ու ծեսերը: Աստվածածնի տոներն իրենց հերթին առնչվում են Մարիամ Աստվածածնի կյանքի դեպքերին, մասնավորապես նրանց, որոնք կապված են Հիսուս Քրիստոսի հետ՝ Հղություն, Ծնունդ, Վերափոխումն Ա. Աստվածածնի և այլն: Սույն գրքում հիշատակվում է միայն Վերափոխման տոնը, ընդ որում՝ դարձյալ հիմնականում ժողովրդական ծեսի շրջանակներում, այն պարզ պատճառով, որ Աստվածածնի ութ տոներից միայն Վերափոխման տոնն է ժողովրդականացել կամ, որ տվյալ դեպքում ավելի ճիշտ կլինի ասել, Վերափոխման տոնը շարունակվել է որպես քրիստոնեությունից առաջ գոյություն ունեցած անահտական տոներից մեկը: Այս գրքի նպատակը չէ հետազոտել տոների և դրանց արարողակարգի իմաստային դաշտերը, պատմական զարգացման ընթացքը, քննարկել այս կամ այն տոնի ու նրա հանդիսությունների բնույթը և արարողակարգի մեջ քրիստոնեության կամ պատմամշակութային զանազան հանգամանքների թելադրանքով կատարված փոփոխությունները, ինչպես նաև քրիստոնեական, բուն ժողովրդական և գիտական մեկնաբանությունները: Մեր խնդիրը շատ ավելի համեստ է՝ վերածանոթւմցնել մեր ժողովրդին այն տոներին ու նրանց ծիսականուն, որոնք ներդաշնակորեն միաձուլվել էին մեր ժողովրդի կյանքին՝ ընդհուպ մինչև այդ կյանքում տեղի ունեցած կտրուկ, ավերիչ փոփոխությունները: 1915-1920թթ. եղավ Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում ապրող հայերի բնաջնջման ու աշխարհասփյուռ լինելու շրջանը, միաժամանակ խաթարվեցին դարերի ընթացքում կերտված և ազգային դիմագիծը ամբողջացնող մշակութային շերտերը: 1920թ. Արևելյան Հայաստանում տեղի ունեցած քաղաքական ու հասարակական խոշոր փոփոխություններն իրենց հերթին կտրուկ փոխեցին անցյալից եկող ավանդական ազգային արժեքների բնականոն զարգացման ուղին, դրանց փոխարինելու եկան վարչակարգի գաղափարախոսությանը ծառայող և այդ գաղափարախոսությունը հաստատող արժեքները: Ավանդական ազգային տոնացույցն այդ արժեքների համակարգի մեջ չէր մտնում, ուստի և այն ոչ միայն չէր կատարվում, այլև հաճախ ենթարկվում էր գաղափարական հետապնդումների, իսկ կատարողները՝ քաղաքական հետապնդումների: Սա նույնպիսի հետևողական պայքար էր ազգային մշակույթի դեմ, ինչպիսին ժամանակին մղում էր նորամուտ քրիստոնեությունը: Եթե քրիստոնեությունը վերաձևեց ժողովրդական տոնացույցն իր կաղապարով, ապա ժողովրդական տոնահանդեսը գոյատևեց նրան զուգահեռ, նրա հետ միասին և այնուամենայնիվ՝ իր ուրույն կյանքով: Եթե նախաքրիստոնեական շրջանում հայ ժողովուրդն ուներ, դիցուք, կրակի պաշտամունքին նվիրված տոն, ապա քրիստոնեական Տյառնընդառաջի ժողովրդական տոնահանդեսը, քրիստոնեական արարողակարգի կողքին, շարունակեց պահպանել այդ նախաքրիստոնեական տոնի ազգային ծեսերը: Ավելին, քահանան իր մասնակցությունն էր բերում խարույկներ վառելու և նրանցով գուշակություններ անելու սովորույթին: Նույն կերպ քրիստոնեական Ս.Հարության, Համբարձման տոներում պահպանվել և նույնիսկ զարգացել են ժողովրդական Զատիկն ու Վիճակը: Տարբեր ձևերով, «ծպտվելով» քրիստոնեական հերոսների կերպարներում, երբեմն պահպանվել, գոյատևել և նույնիսկ զարգացել են որոշ նախաքրիստոնեական Աստվածների նվիրված ծեսեր (օրինակ, Սուրբ Սարգսին): Աա բնականոն զարգացման գործընթաց էր, այդ կարգի փոփոխությունների ենթարկվում են բոլոր ժողովուրդների մշակութային համալիրներն ընդհանրապես, տոները՝ մասնավորապես: Այլ էր 20-րդ դարի սկզբի բեկումնային շրջանը հայ ժողովրդի համար: Աշխարհասփյուռ արևմտահայ հատվածն այլևս հնարավորություն չուներ իր նախնիների տոնականուն վերադառնալու կամ դրանց զարգացումը շարունակելու: Ավելի ուշ առաջացած գաղթօջախներում, անշուշտ, եկեղեցական տոնացույցը շարունակեց գործել, բայց բնականաբար, հիմնականում եկեղեցական ծեսի շրջանակներում: Արևելահայ հատվածն էլ, շարունակելով ապրել իր հայրենիքում, արհեստականորեն դրվեց ոչ ազգային, հաճախ՝ մտացածին արժեքները խնկարկելու փաստի առջև: Նոր կուռքերը, սակայն, ժողովրդականություն չստացան և չմիահյուսվեցին տոնականու ժողովրդական պատկերացումներին, հինն էլ հետապնդումների ու պարսավանքների ենթարկվեց: Դրանց ներդաշնակ զարգացման ընթացքը խաթարվեց: Զգալիորեն նվազեց ժողովրդի, հասարակության ստեղծագործական մասնակցությունը տոնական մշակութաշինությանը. նրան մատուցվում էին պատրաստի ծեսեր (մայովկաներ, շքերթներ, հանդիսություններ), պատրաստի երաժշտություն, պատրաստի երգեր, պատրաստի ասմունք, որոշ իմաստով՝ ուտեստի պատրաստի, ստանդարտ տեսականի: Պակասեց ժողովրդական երաժշտական և տեքստային բանահյուսությունը, դրանց փոխարինելու եկան նոր, խորհրդային գաղափարախոսությունը ներկայացնող տոնական երգերը: Այսօր մեր ժողովուրդը հայտնվել է այն իրավիճակում, երբ իր ազգային գոյությունը շարունակելու երաշխիքներից մեկի՝ ազգային մշակույթի գիտակցված ընկալումը դարձել է առաջնային խնդիր: Շատ շատերը «ազգային մշակույթի» ակունքներին վերադառնալու փորձեր են անում, առանց հստակ գիտակցելու, թե ո՞րն է, կամ ի՞նչն է այդ «ազգային մշակույթը»: Այդպիսին է, օրինակ, ներկայացվում Միհրի պաշտամունքը, և Արևը խնկարկելու տոնահանդեսը քարոզվում է որպես ազգային տոն: Միաժամանակ՝ բազմաթիվ հասարակական կազմակերպություններից, մշակութային օջախներից, անհատներից հարցումներ են արվում, թե որո՞նք են մեր ժողովրդական տոները, ինչպե՞ս էին դրանք նշվում անցյալում, և ինչպե՞ս պիտի նշենք այժմ: Այդ հարցերին պատասխանելը թե հեշտ է, թե՛ դժվար: Դժվար չէ, որովհետև, ի վերջո, կարելի է նկարագրել թե երբ, որտեղ, ովքեր և ինչ ձևով էին նշում այս կամ այն տոնը: Դժվար է, սակայն, որոշակիորեն ասել, թե պե՞տք է, արդյոք, մենք նշենք նո՛ւյն տոները և ավելի դժվար է պատասխանել այն հարցին, թե ի՞նչ ձևով պիտի այդ արվի: Բանն այն է, որ նախկինում դրանք նշվում էին որոշակի իրավիճակում, որոշակի աշխարհայացքով, որոշակի կենցաղով, որոշակի հակումներով, որոշակի ճաշակով ապրող մարդկանց կողմից, որոնցից մենք այսօր բավականաչափ հեռացել ենք: Այն, ինչ խոր իմաստ ուներ հարյուր տարի առաջ ապրող երիտասարդի, աղջկա, երեխայի համար, համայնքի կամ հասարակության համար ընդհանրապես, կարող է անիմաստ, երբեմն նույնիսկ տարօրինակ թվալ այսօրվա սերնդի համար, որն ապրում է բոլորովին ուրիշ կյանքով, ուրիշ հավակնություններով, ուրիշ աշխարհայացքով: Անշուշտ բնականոն կյանքով ապրելու պայմաններում ժողովրդական տոները կզարգանային, կփոխվեին հասարակության փոփոխությունների հետ համաքայլ, և տոնական արարողակարգը, առանձին ծեսերը ոչ միայն չէին իմաստազրկվի, այլև նոր որակով կխաղային ազգային կյանքով ապրելու գործընթացում ՏՈՆԻՆ վերապահված դերը: Քանզի ՏՈՆ– ը երևույթը, գաղափարը, դեպքը պարբերաբար վերահաստատելուց զատ, և նույնիսկ վերահաստատելու համար, պետք է շաղկապված լինի մարդկային տվյալ խմբի կյանքի ռիթմին և կատարի մարդկանց համախմբելու և նրանց հույզերի միասնականությանը արտաքին դրսևորում տալու իր կարևորագույն դերը: ՏՈՆ-ը, թերևս, մշակույթի այն տարրն է, որն առավել պահպանողականն է ազգային արժեքների պահպանման գործում, ինչը խիստ կարևոր է մշակույթի բազմաթիվ տարրերի ապազգայնացման մեր դարաշրջանում: Բազմաթիվ ժողովուրդներ տոնական օրերին են վերապահել ազգային խոհանոցի, ազգային տարազի, ազգային երգ ու պարի, ազգային խաղերի պահպանման ու ժառանգորդման գործը: Ահա այդ կարևորագույն դերը կատարելու համար ժողովրդական տոնի հանդիսակարգը պետք է հարազատ և ընդունելի լինի այս կոնկրետ կյանքով ապրող մարդկանց: ժողովրդական ՏՈՆ-ի ժամանակ ոչ թե պետք է «բանահյուսական-ազգագրական» խմբեր ելույթ ունենան, այլ ՏՈՆ-ի բոլոր մասնակիցները պետք է ընդգրկվեն այդ «բանահյուսական-ազգագրական» կոչվող երգ ու պարի կատարման մեջ: Բոլոր ընտանիքներում տվյալ տոնի օրը պետք է եփվեն նույն ճաշատեսակները, թող որ դրանք հարստանան տանտիկնոջ կարողություններով, այցելությունների անհրաժեշտ կարգը պահպանեն, նույնիսկ հագուստի մեջ ազգային տարազի գոնե որևէ մաս պահպանեն՝ դիցուք ազգային զարդաձևերի ւսնհրաժեշտ առկայությունն ապահովեն: Ներկայացման տարրեր ունենալով հանդերձ՝ ՏՈՆ-ը ներկայացում չէ: Այն կատարողներ ու հանդիսատեսներ չունի, համենայն դեպս՝ չպիտի ունենա: Տոնի ընթացքում բոլորը մասնակիցներ են, բոլորը կատարողներ են և ուրեմն՝ մշակույթի ազգային արժեքների հաղորդակիցներ: Այդ իմաստով տոնը պարբերաբար անդրադարձ է համազգային մշակութային արժեքներին տոնի բոլոր մասնակիցների կողմից: Հենց դրանից է զուրկ եղել մեր ժողովուրդը տասնյակ տարիների ընթացքում և հենց դրան վերադառնալն է դժվարն ու կարևորը: Դա է, որ ժողովրդական տոնը տարբերում է եկեղեցական կամ պետական, այլ կերպ ասած՝ պաշտոնական արարողակարգից և այդ պրոցեսում է, որ հիրավի ծաղկում են ժողովրդական երգարվեստը, պարարվեստը, բանահյուսությունը, խաղարվեստը, հարստանում խոհանոցը, ազգային զվարճաձևերը և այլն: Ամանորի երգերը, ծննդյան ու Զատիկ-Հարության ավետիսները, Ծառզարդարի շրջիկ խմբերի երգերը, վիճակի բախտագուշակ քառյակները ժողովրդական հավաքական երգարվեստի փայլուն նմուշներ են, բայց դրանք կանգ են առել 20– րդ դարի սկզբի մակարդակին և իրենց բովանդակությամբ ու կատարողական կողմով արտահայտում են այդ շրջանի հասարակական հարաբերությունների բնույթն ու մարդկանց հոգեբանությունը, պատկերացումներն ու ակնկալիքները: Դժվար չէ պատկերացնել, թե դրանց մեխանիկական վերականգնումն ի՞նչ արդյունք կտա. մասնագիտացված կամ սիրողական խմբերը կկատարեն, հանդիսատեսները կնայեն, կլսեն, և տոնի, տոնականության ու տոնահանդեսի համընդհանուր դրսևորում դառնալու փոխարեն դրանք տոնը կդարձնեն ներկայացում՝ անցյալի կյանքի մասին: Տոնի անքակտելի մասը դառնալու, լինելիության քննություն բռնելու համար այստեղ կպակասի տևական ստեղծագործության պահը, ընդ որում՝ ոչ թե անհատի, մասնագետի, այլ՝ ժողովրդական, զանգվածային, համընդհանուր ստեղծագործության, հանպատրաստի ստեղծագործության, որի կարևորագույն նախապայմանը համընդհանուր հուզականությունն է: Պետք է ավելացնել, որ Հայաստանի անկախացումից հետո հաստատված պետական պաշտոնական տոնացույցը զգալիորեն ներդաշնակ է հայ ժողովրդի ակնկալիքներին: Սակայն այդ տոնացույցի նորամուտ տոները՝ Անկախության, Պետականության, Սահմանադրության, բոլորովին ժողովրդական ծիսակարգ չունեն և երբեք չեն դառնա համաժողովրդական տոնահանդեսներ, քանի դեռ դրանք կսահմանափակվեն պետական պաշտոնական ընդունելություններով: Այս գրքում փորձ է արվում համալիր ներկայացնել մոտ հարյուր տարի առաջ մեր ժողովրդի կենցաղում կատարված տոները: Պարզ, առանց մեկնաբանությունների, առանց պատմական քննության նկարագրելով մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայ ժողովրդի կյանքում նշվող տոների կատարողական կողմերը, արարողակարգը, չի առաջարկվում դրանց վերադառնալ: Մարդկանց հայեցողությանն է թողնվում այս կամ այն տոնի այս կամ այն ծեսը, հանդեսը, սովորույթը իրենց կյանքում կիրարկելու հնարավորությունը: Վերստին կժողովրդականա՞ն արդյոք ժողովրդական տոները և եթե այո, ապա ի՞նչ ձևով: Հարցի պատասխանը թողնվում է գործնական կյանքին: Առհասարակ՝ այս հարցում պատրաստի դեղատոմսեր չեն կարող լինել, քանի որ, ինչպես ասվեց, ժողովրդական տոնը ծրագրված երևույթ չէ, այլ ժողովրդի հավաքական ու տևական ստեղծագործության արդյունք, կատարողական կողմով անընդհատ փոփոխությունների ենթակա, բայց միաժամանակ՝ խիստ պահպանողական իր հիմնական բաղադրիչներով: Թվում է, թե երբեք ժամանակավրեպ չեն կարող լինել Ա. Սարգսի տոնին խաշիլ, Համբարձմանը՝ կաթնապուր եփելու, Զատկի «ախառի» սովորույթները, Վարդավառի ջրախաղերը, Ամանորին «Տարի հաց» թխելու ավանդույթները, Բարեկենդանի, Զատկի, Կրկնազատկի կամ Կանաչ կիրակիի խառը կամ խմբական պարերը և այլն: Այլ բան է, որ հավանաբար կփոխվեն դրանց կատարման ձևերը, երգերի տեքստային բովանդակությունը: Հազիվ թե այսօր որևէ մեկը Ծառզարդարին հարսնացուին եկեղեցում նվիրաբերություններ կատարի կամ նույն Ծառզարդարին վերապահի նորահարսին «դարձ» տանելու սովորույթը, բայց այդ օրը նորաբողբոջ ճյուղերով բնակարանը զարդարելու և միմյանց նվիրելու սովորույթը, մանուկների ու պատանիների «ճեռ» ու «կարկաչայի» ժամանակակից ձևերով զինված շրջայցերը, անշուշտ, կյանքի մեջ գեղեցիկ տոնական զանազանություն կբերեն: Զատիկին ձվեր ներկելու, զարդարելու, նախշելու, փնջելու ավանդույթը այնքան գեղեցիկ է, որ այն պահպանած ժողովուրդներն այդ սովորույթը վեր են ածել ժողովրդական ստեղծագործության ուրույն մի բնագավառի և հասցրել այնպիսի կատարելության, որ ամբողջ սրահներ են պետք լինում դրանք ցուցադրելու համար: Հայ ժողովրդական զարդարվեստի և դասական մանրանկարչության վերազարթոնքի դրսևորման ձևերից մեկը կարող է դառնալ Զատկին ձուն գունավոր թելերով «փնջելու», ուլունքներով զարդարելու ու վրձինով, չորացրած կանաչներով նախշելու ավանդույթի վերականգնումը: Երեխաների մեջ գեղագիտական ճաշակ դաստիարակելու հիանալի միջոց է նրանց ծնողներին կամ միմյանց նվիրելու համար Զատկին այդպիսի մեկ ձու պատրաստելու հանձնարարականը: Ավանդական տոնացույցի տարեկան համալիրի մեջ կարևոր դեր էր խաղում զանազան ձևերով դրսևորվող ժուժկալությունը: Կային կանոնիկ՝ պարտադիր և կամավոր, համընդհանուր և անհատական ժուժկալության դրսևորումներ: Կանոնիկ ժուժկալությունը սահմանված էր եկեղեցու կողմից պասերի միջոցով, իսկ կամավոր ժուժկալությունը մարդիկ իրենք էին սահմանում իրենց համար: Որևէ իղձի հասնելու համար մարդիկ ուխտ էին անում հեռու մնալ այս կամ այն գայթակղությունից: Դրանք պարզ, անպաճույճ ուխտեր էին, բայց մարդու օրգանիզմի վրա, անշուշտ, որոշակի բռնության կարոտ: Օրինակ, ուխտ էին անում մինչև այսինչ տոնը խնձոր չուտել, կամ այսինչ տոնի զվարճահանդեսներին չմասնակցել: Հատկապես դժվար և ուրեմն՝ կարևոր էր Զատիկից մինչև Համբարձում ընկած քառասուն օրերի ընթացքում կաթնեղեն չուտելու ուխտը: Այս ուխտի կարևորությունը պայմանավորված էր նրանով, որ մինչև Զատիկ կանոնով յոթ շաբաթ պաս լինելով՝ մարդիկ զրկված էին կաթնեղեն ուտելու իրավունքից, և այդ երկար, բայց հարկադրական ժուժկալությունից հետո դժվար էր դիմանալ գայթակղությանը և այս անգամ էլ կամավոր զսպել կաթնեղեն ուտելու ցանկությունը: Բայց իղձի իրականացման հնարավորությունը մեծանում էր զոհաբերության մեծության չափով: ժուժկալության ուխտը միայն ուտելիքների վրա չէր տարածվում: Կային թե կանոնակարգված, թե կամավոր ժուժկալության դրսևորումներ հագուստի, սեռական հարաբերությունների, որոշակի աշխատանքներից խուսափելու և այլ բնագավառներում: Կային դեպքեր, երբ երիտասարդ աղջիկները ուխտ էին անում զարդեր չկրել այս տոնից մինչև այս տոնը կամ այս կամ այն տոնահանդեսին, նորատի կանայք՝ սեռական հարաբերություն չունենալ, իրենց սիրելիներին չհանդիպել և այլն: Այստեղ նույնպես ուխտի որոշումը, ձևը հաճախ պայմանավորված էր անհատի երևակայությամբ, պատկերացումներով: Ինքնազսպման ուխտի երևույթը բնորոշ է բազմաթիվ ժողովուրդների, բայց հայոց մեջ այն իրականացվում էր տոնական համակարգում: Քրիստոնեական եկեղեցին կանոնակարգել էր պասերը՝ որպես ժուժկալության և հաճույքներից զրկվելու ճանապարհով հոգու մաքրման, ապաշխարհանքի միջոց: Պասը, անշուշտ, միայն քրիստոնյաներին չէ, որ բնորոշ է: Զանազան ձևի ու տևողության պասեր կան ինչպես տարբեր կրոնական համակարգերում, այնպես էլ ժողովուրդների աշխարհիկ մշակույթներում: Այս աշխատանքում չանդրադառնալով «պաս» երևույթի էթնա-մշակութային դրսևորումներին առհասարակ, հիշենք, որ հայ եկեղեցու կողմից սահմանված կանոնիկ պասերը, ընդհանուր առմամբ ընդհանրական լինելով քրիստոնեական մշակույթի հետ, ունեն նաև որոշ առանձնահատկություններ: Հայ առաքելական եկեղեցու կողմից սահմանված պասերը խմբավորվում են հետևյալ սկզբունքով: • Օրական պասեր - շաբաթվա չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերը: Այս պասերը հանձնարարված է առաքյալների կողմից բոլոր քրիստոնյաներին: Չորեքշաբթի օրը քրիստոնյաները պաս են պահում ի հիշատակ Քրիստոսի մատնության, ուրբաթ օրը՝ ի հիշատակ չարչարանքի: • Շաբաթապահք - Եղիական, Հոգեգալստյան, Ս.Գրիգոր Լուսավորչի նշխարաց գյուտի, Հիսնակի առաջին կիրակիի, ԼԼՀակոբի ու Վարագա խաչի պասերը, տևում է մեկ շաբաթ: • Նավակատիքների պաս - սրանք այն պասերն են, որ նախորդում են հինգ գլխավոր տո¬ներին (Տաղավար տոներ) - Ծննդյան ութ օրերը, Հարության ութ օրերը, Վարդավառի, Վե¬րափոխման և ԼԼԽաչի հինգ օրերը: Այս պասերը սովորաբար կոչվում են իրենց հաջորդող տոների անուններով: • Քառասնորդական կամ Մեծ Պաս - այս պասը նույնպես հանձնարարված է առաքյալների կողմից: Այն պահվում է ի հիշատակ չարչարանաց շաբաթվա և տևում է քառասուն օր: Քա¬նի որ Քառասնորդական պասին հաջորդող Ավագ կամ չարչարանաց շաբաթը նույնպես պասի շրջան է, ապա միասին այս պասերը իրականում կազմում են քառասունութ օր: • Առաջավորաց պաս - Ա.Գրիգոր Լուսավորչի կողմից հաստատված պաս է՝ հինգ օր տևողությամբ: Այս պասը պահում են միայն հայերը: Նախորդում է Ա.Աարգսի տոնին: Այսպիսով հայոց մեջ պաս օրերի ընթացքը զուգահեռվում է մասամբ ընդհանուր քրիստոնյա աշխարհի հետ, մասամբ՝ զուտ հայկական կանոնակարգով է: Առաքյալների կողմից քրիստոնյա աշխարհին հանձնարարված օրական պասերին և քառասնորդականին զուգահեռ հայոց մեջ գործել են Շաբաթապահքերը, մասամբ՝ Նավակատիքների պասերը, Առաջավորացը: Հայոց մեջ տարվա ընթացքում պաս օրերի ընդհանուր թիվը, այսպիսով, կազմում է 158 օր: Ինչպես ընթերցողը նկատեց, «պաս» բառի հետ այստեղ որևէ սրբի անուն չգործածվեց: Հայոց եկեղեցին սրբերին նվիրված պասեր չունի: Սակայն ժողովրդի մեջ գործածական են «Ա.Աարգսի պաս», «ԱՀակոբի պաս» և այլ արտահայտությունները: ժողովուրդն այդպես է անվանել այն պասերը, որոնք նախորդել են այս կամ այն սրբի տոնին: Սույն աշխատանքում օգտագործվում է ժողովրդական բառամթերքը: Ընդհանուր առմամբ «պաս» հասկացության մասնակի զուգահեռն է «Կիրակին»: Դեռևս հարյուր տարի առաջ մեր նախնիները մեծ լրջությամբ էին վերաբերում կիրակիներին: Տոն և կիրակի օրերին աշխատելը ընդհանրապես շատ դատապարտելի երևույթ էր: Սովորաբար քահանաներն ու տարեցները հսկում էին, հատկապես ամռանը, երկրագործական աշխատանքների ակտիվ շրջանում, որպեսզի մարդիկ չաշխատեին: Երբեմն այդ օրերին նույնիսկ մարդ էին ուղարկում հանդերը և եթե թաքուն աշխատող էին հայտնաբերում, նրան կամ մեկ օրով բանտարկում էին, կամ՝ տուգանում: Ինչպես կանոնիկ պասերին զուգահեռ մարդիկ կամավոր ժուժկալության կամ ինքնազսպման ուխտեր էին անում, այդպես էլ կիրակի օրերը աշխատելու քրիստոնեական արգելքը կամավոր աշխատանքային ինքնարգելքի նորանոր դրսևորումներ ուներ: Պարզվում է, որ հայոց մեջ ընդունված էր առանձին աշխատանքային օրեր աշխատանքի որոշ տեսակներից հրաժարվել՝ դրան տալով ծիսական, զոհաբերության բնույթ: Սովորական, օրացույցային կիրակիներից զատ, ընդունված էին զանազան «կիրակիներ», այսինքն՝ աշխատանքային արգելքներ, որ մարդիկ կամավոր իրենք դնում էիմ իրենց վրա: Օրինակ, Սեծ պասից մինչև Համբարձում, օրացույցային կիրակիներից զատ, «կիրակի էին պահում», այսինքն՝ չէին աշխատում բոլոր երկուշաբթիները նույնպես: Այս գրքում այդպիսի օրինակներ շատ կան: Կամավոր կամ ուխտյալ «կիրակիները» միշտ նպատակ էին ունենում, արտերը պաշտպանել մկներից, պաշտպանվել ջրհեղեղից, կարկուտից և այլն, առհասարակ՝ կւսնխել որևէ հնարավոր աղետ կամ չարիք: ժողովրդական լեզվամտածողության մեջ «կիրակի պահել» հաճախ նշանակել է ինքն իրեն զրկել աշխատելու իրավունքից, եթե նույնիսկ այդ աշխատանքը խիստ հրատապ է: Սակայն տոնական կամ ծիսական «կիրակիների» զգալի մասն ունենում էին խիստ որոշակի աշխատատեսակների արգելքներ, և, ինչպես կտեսնենք տոների նկարագրության մեջ, «կիրակի էր պահվում» շատ որոշակի նպատակով: Այստեղ օրինակի համար ասենք, որ արևելահայոց մեջ «կիրակի» էին պահում բոլոր չորեքշաբթի և ուրբաթ երեկոները («գըրգըրյուգու յա», այսինքն՝ «կիրակի երեկո է»): Համարվում է, որ չորեքշաբթի օրն արած աշխատանքը «բարաքյաթ չի ունենա», իսկ ուրբաթ արված աշխատանքը վատ հետևանք կունենա՝ կրակին զոհ կգնա հագուստ, գույք, երեխա: Կիրակի օրը չաշխատելու անհրաժեշտությունը գովերգվել է բանահյության մեջ, ստեղծվել են աշուղական երգեր, քառյակներ: Հիշենք դրանցից մեկը: Մեր Տերն յոթ օր ստեղծմունք ըրեց, Առաջ ինք պահեց սուրբ կիրակին, Տվեց մեզի թանպեհ ըրեց, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որն որ Աստուց կենե, Ականջ չենե սուրբ կիրակվան, Ան մարդ քընց անօրեն դեն է (անօրենից վատ է), Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի արտ կը վարե, Անոր գործք մահուց չար է, Արքայութենից պեպեր է(զուրկ է), Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի արտ կը ցաքե, Իր մարմնույն բան կը հոգա, Մարմին ող է, հոգին տըքա, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի արտ կը քաղե, Թշնամուն բնաղուն կաղա՜, Մարմին ող է, հոգին կոպ է, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի սել (սայլ) կը բանա, Աստուծո օրենք կը խառնե, Պատիժ կուգա վըրեն չառնե, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի էրան կ՚էնե, Անոր հաղթող քահանան է, Թարա ընող սուրբ սեղան է, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Որ կիրակի փետ կը տաշե, Անոր կրակ զայն կը խաշե, Մարմին ողջ է, հոգին մաշե, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Կիրակվան շատ կա հիսա, Որ նոր կ՚ելնե, զոր կը կիսե, Ականջ ըրիր մեղա ք՛իսա, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Մեր մեծավոր Լուսավորիչ, Մարդ կա գիտուն, մարդ կա ոչինչ, Գրիր քսան ու չորս պատիժ, Որ չպահե սուրբ կիրակին: Կիրակմտի զորն էլ շատ է, Որն որ անոր ղադր գիտե, Հարժամ (միշտ) զանոր մուրատ կուտա, Մաքուր պահեք սուրբ կիրակին: Հոտաղն ըսեց կիրակմտից, Մելվոր սելն էն տեղ արձկեց, Կես գիշեր բարձուկ կալ բերեց, Մաքուր պահված սուրբ կիրակմուտ: Մութն աշխարհիս բաներ սուտ է, Որ սուրբ պահեց կիրակմուտ է, Դատաստանին հոգուն ումուտ է, Որ մաքուր պահե կիրակմուտ է: Աշըղ Միրզոն հալպաթ կըմեռնի, Աս աշխարհ հեմ քաղցր է, հեմ դառն է, Օր մը Գաբրիել հոգին կ՚առնե, Գովա զկիրակին ու զկիրակմուտ: Տոնի, տոնական հանդիսության անքակտելի մասն էին կազմում խաղերը: Այսօր դրանք շատ են հեռացել իրենց ազգային ձևերից, իսկ զանգվածայնության իմաստով ուղղակի աղքատացել են: ժամանակին բոլոր տարիքի մարդիկ, կին թե տղամարդ, ընդգրկվում էին ակտիվ խաղերի մեջ: Ընթերցողի ուշադրությանն առաջարկվող այս գրքում նկարագրված է մի քանի խաղ, բայց մեր ժողովուրդն ունեցել է բազմաթիվ սիրված խաղեր, որոնք ժամանակակից կյանքում ոչ միայն ժամանակավրեպ չեն լինի, այլև, հարստացնելով երեխաների, երիտասարդների, ինչու չէ՝ նաև չափահաս մարդկանց կյանքը, միաժամանակ կհագեցնեն ազգային կյանքի մթնոլորտը: Տոների ժամանակ կատարվող խաղերն ունեցել են մի շարք պայմանավորող գործոններ, նախ՝ դրանք այս կամ այն չափով համապատասխանել են տվյալ տոնի բովանդակությանը (օրինակ՝ Զատկի ձվախաղերը, Համբարձման և Վարդավառի ճլորթին ու ճոճախաղերը, Բարեկենդանի մրցախաղերը և այլն), երկրորդ՝ տվյալ տոնի սեզոնին (ձմեռային-գարնանային-ամառային խաղեր), երրորդ՝ տոնակատարության անցկացման վայրին (ուխտավայր, գյուղ, տան ներսում, դրսում, բակում, կալում), չորրորդ՝ խաղացողների սեռա– տարիքային կազմին (մանկական խաղեր, երիտասարդական, կանանց, տղամարդկանց, խառը կազմով) և այլն: Շատ են եղել ձիարշավները, ընբշամարտերը, վազքի մրցույթները, բանավիճային խաղերը, թատերախաղերը և այլն: Բոլոր դեպքերում խաղերը պահանջում էին մտքի ու մարմնի ճկունություն, սրամտություն, ֆիզիկական ուժ, բնաշխարհի իմացություն: Վ.Բդոյանի «Հայ ժողովրդական խաղեր» եռահատոր աշխատությունում նկարագրված բազմաթիվ խաղեր վերստին կարելի է վերականգնել՝ վստահաբար համոզված լինելով, որ խաղացողների կողմից դրանք կստանան իրենց դրսևորման ժամանակակից ձևերը: Իսկ տոներին ուղեկցող շատ խաղեր պարզապես անհրաժեշտ է իրենց նախկին կյանքին վերադարձնել: Մեր տոների ժողովրդական կատարումների զգալի մասը վկայում է, որ ժողովուրդը տոներին ի ցույց է դրել մարդու և բնության ամբողջականությունը, փոխկապակցվածությունը, միասնականությունը և տարբեր ձևերով միմյանց օգնելու ներդաշնակ կապը: Օրինակ, գարնան տոների մեջ կարմիր թելի նման անցնում է բնության զարթոնքի հետ մարդու հաղորդակցվելու և բնության հղության հրաշալի պահին մի կողմից հողը չվնասելու, մյուս կողմից հողի բարեբեր վիճակին առնչվելու և օգտվելու ձգտումը: Գարնան կենարար ցողը տարբեր ձևերով օգտագործելու, մարդկանց և անասուններին օծելու, բուժիչ և առատացնող խոտաբույսերը հավաքելու, ողջ տարվա ընթացքում խնայողաբար օգտագործելու և բազմաթիվ այլ սովորություններ, որոնց կհանդիպենք Մեծ պասից սկսած մինչև Վարդավառ ընկած տոների ժամանակ, հենց դրա վկայությունն են: Համբարձման տոնի «դյութիչ», «կախարդական» գիշերը, երբ ողջ տիեզերքը սիրով էր շնչում, իսկ սիրահար աստղերը գրկախառնվում ու համբուրվում էին, ամուլ զույգերը, ականատես դառնալով այդ տիեզերական համբույրին, կենակցում էին՝ պտղավորվելու հույսով, հավատալով, որ սիրո գիշերվա ամենազոր կախարդանքը կազդի իրենց ամլության վրա, ինչպես այն ազդում է ծառ ու ծաղկի, հողի, ընդերքի վրա: Տոներին միջոցներ են ձեռնարկվել նաև բնության ուժերին օգնելու, ինչպես, օրինակ, Ծառզարդարին պատանիները շրջում էին դաշտերում և ավետում գարնան գալուստը՝ կոչ անելով հողին արթնանալ: Վանում Մեծ պասի միջինքին ընտանիքի ամուրի անդամը, լիներ երիտասարդ, թե պատանի, արևածագից առաջ գնում էր իրենց ձյունից դեռ չմաքրված ցորենի կանաչող արտը՝ ավետելու գարնան գալուստը հետևյալ խոսքերով. «Աշխարհն լույս տալու եկողը թող քեզ էլ լիություն տա»: «Հողին օգնելու» նպատակով մատաղներ են արվել հանուն հողի (օրինակ՝ Համբարձման տոնի ժամանակ կաթնով են արել և շաղ տվել դաշտերում), Տյառնընդառաջի խարույկի մոխիրը և Ա.Աարգսի փոխինդը շաղ են տվել դաշտերում, Զատիկից մինչև Համբարձում, կիրակի օրերից բացի, ուրբաթ օրերը նույնպես տղամարդիկ հերկ չէին անում, աշխատում էին առհասարակ հողը չշարժել, «չտանջել», «շուռ չտալ» և այլն: Ջրին օգնելու նպատակով՝ կաղանդել-շնորհավորել են ջուրը, զոհաբերություններ են արվել ջրերի ակունքների, աղբյուրների մոտ և այլն: Սակայն տոնական ծեսերի ամենամեծ բաժինը, անշուշտ, անհատ մարդկանց և մարդկանց խմբերին օգնելու նպատակ են ունեցել, դրանց զգալի մասն ուղղված էր հասարակական ներդաշնակության ու սիրո ապահովմանը, սերնդաշարունակությանը, բերքի և նյութական բարեկեցության ապահովմանը: Նախաբանի ընթերցողն, անշուշտ, նկատեց, որ այստեղ խոսք չգնաց տոներին բնորոշ խնջույքների, ուտելիքների, այցելությունների, նվերների, տոնական հագուստի, երգ ու պարի մասին: Դրանք առկա են բոլոր տոներում, յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունը և այդ մասին կխոսվի յուրաքանչյուր տոնի նկարագրության ընթացքում: Այստեղ երկու խոսքով ասենք, որ տոնական կյանքում այս երևույթներից և ոչ մեկն ինքնանպատակ չեն: Խնջույք չի կազմակերպվում պարզապես ուտել-խմելու համար, յուրաքանչյուր տոնին կազմակերպվող խնջույքը պիտի համապատասխաներ տվյալ տոնի իմաստին, և դրան համապատասխան ընտրվում էր խնջույքը կազմակերպելու վայրը, ժամը, նրա ուտեստի տեսականին, մասնակիցները (ներսո՞ւմ, թե դրսում, սարո՞ւմ, թե դաշտում, գիշե՞րը, թե ցերեկը, առավոտյա՞ն, թե երեկոյան, ընտանիքո՞վ, թե հասակային խմբերով): Տոներին մենք գործ ունենք ծիսական, սրբազան խնջույքի հետ, որտեղ ամեն ինչ՝ բնորոշ և անհրաժեշտ ուտեստի տեսականուց սկսած մինչև մատուցման և վայելման կարգը, հերթականությունը, ժամը և այլն խորհուրդ ունի և սահմանվում է սրբազան իրականությամբ: Հակառակ ընդունված կարծիքի՝ բոլոր տոներին չէ, որ տոնական խնջույքը պահանջում է առատ մսեղեն: Ընդհակառակն, Նոր Տարվա, Ա.Սարգսի, Համբարձման խնջույքի սեղանին մսեղեն բոլորովին չի եղել, սակայն դա չի խանգարել լիաթոք զվարճանալ: Ավելին, հայոց ավանդական մշակույթը վկայում է, որ մի շարք տոների ժամանակ կատարվել են ոչ մսեղեն զոհաբերություններ: Սուրբ Աարգսին՝ փոխինդ և աղանձ, Համբարձմանը՝ կաթնով են զոհաբերել Լւ, ինչպես ընդունված է մսեղենի դեպքում այսօր էլ, բաժանել են յոթ տեղ: Նույն սկզբունքով տոնական խնջույքների մի մասը տարիքային հասցեականություն ուներ, կային պատանեկան խնջույքներ, աղջիկների խնջույքներ, տղաների խնջույքներ և այլն, և սրանք նույնպես պատճառաբանված էին ոչ միայն և ոչ այնքան հասարակական հարաբերությունների մշակույթով, այլև՝ տոնի ծիսական գործառույթներով: Օրինակ, Համբարձմանը դաշտերում, նորածիլ խոտերի ու ծաղիկների մեջ տեղի ունեցող աղջկական խնջույքի վաղնջական հիմնական միտումը երկու բեղմնընդունակ ուժերի՝ հողի ու երիտասարդ, պտղունակ տարիքի կանանց համակցմամբ ինչպես հողի, այնպես էլ՝ աղջիկների բեղունությունը զորացնելն էր: Տարվա այդ շրջանում հողը երիտասարդ աղջկա ունակություններով էր օժտված: Տոներում շատ կարևոր և զգայուն տեղ ունի սիրո թեման: Համարյա բոլոր տոներին աղջիկների և տղաների փոխհարաբերությունների սահմանված նորմեր կան, որոնք տարբերվում են սովորական օրերի հարաբերություններից: Դրանք ոչ միայն միմյանց հանդիպելու հնարավորություններ են, այլև՝ սիրո խորհրդանիշեր փոխանցելու (խնձոր, փնջած ձու և այլն), սիրո տաղեր երգելու, պարելու, սրամտելու, առհասարակ իրենք իրենց ցույց տալու: Իսկ սիրո թեմայով արվող կանխատեսումները, հմայությունները, գուշակությունները տոներին անթիվ են: Հայոց տոները շատ հարուստ երգեր ու պարեր ունեին: Երգերի բովանդակությունը համարյա միշտ համապատասխանել է տվյալ տոնի իմաստին; Նոր տարվա երգերում հնչել են ընտանիքի բարեկեցության ու անհատի երջանկության մաղթանքներ, Տյառնընդառաջի, Բարեկենդանի տոներին՝ հասարակական բարեկեցության, սիրային, չարխափան-հմայական երգերն էին շատ, Զատկի տոնից մինչև Վարդավառ՝ դաշտերի առատության, մարագների լիության, զույգերի երջանկության, սերնդաճի մաղթանքները, Վարդավառին՝ կատակերգերը, սիրային պչրանքը, ծաղրը և այլն: Ընտանիքներին ցորեն, գարի, հաց, յուղ, մեղր, շատ անասուններ, ոսկի ու արծաթ մաղթող երգերում թեման շարունակվում էր իղձերին հասնելու ցանկությամբ, սոցիալական դիրքի բարձրության մաղթանքով: Անթիվ են քնարական երգերը՝ սքանչելի համեմատություններով, բնության ու մարդկային հույզերի նրբագույն Ելևէջների ներկայացմամբ, կարոտով ու սիրով թաթախուն, ուրախ ու տխուր, թախծոտ ու կենսունակ, սրամիտ, սյուժետային, հաճախ՝ սերնդե-սերունդ փոխանցված, երբեմն՝ հանպատրաստի: Տոնական երգ ու պարին մասնակցելը, դրանց իմացությունը մարդու գեղագիտական և հասարակական դաստիարակության մաս էին կազմում: Յուրաքանչյուր տարիքային խումբ ուներ իրեն հատկացված դերակատարումը: Ծննդյան, Հարության ավետիսները, Նոր Տարվա և Ծառզարդարի երգային բարեմաղթություններն ավելի շատ պատանիների դերակատարումներն էին, Բարեկենդանի, Զատիկի, Վարդավառի խմբային պարերի, գիշերային պարահանդեսների հիմնական մասնակիցները երիտասարդներն էին և այլն: Սակայն դրանց ուսուցումը կարևոր խնդիր էր և հասարակությունը այս կամ այն ձևով ու չափով կարգավորում էր այդ հարցը: Որպես օրինակ հիշենք Նոր Նախիջևանի հայկական համայնքում այդ գործընթացի կազմակերպումը: Այստեղ քաղաքի բոլոր թաղերն ունեին իրենց «Ավետիսի տները», որտեղ ձմռան ամիսներին երեկոները հավաքվում էին երիտասարդները: «Ավետիսի տունը» հիմնականում վարձված տուն կամ սենյակ էր: «Ավետիսի տները» կառավարելու համար թաղի երիտասարդների կողմից ընտրվում էին երկու երիտասարդ, որոնց պարտականությունն էր կարգ ու կանոն պահել «Ավետիսի տներում», զսպել անկարգ անդամներին, լուծել թաղային երիտասարդության կոնֆլիկտները, Զատկի և Վարդավառի ժամանակ մեծ ճոճ կամ ճլորթի կապել և ճոճել թաղի երիտասարդ աղջիկներին, նորահարսներին, տոների ժամանակ մրցախաղեր կազմակերպել և այլն: Այստեղ էր, որ կազմակերպվում էին Բարեկենդանի ներկայացումները, որոնք հետո պետք է հեղեղեին փողոցներն ու կալերը: Այս տներում էր, որ անչափահասներին սովորեցնում էին տոնական երգերը, պարերը, նույնիսկ երգ ստեղծելու արվեստը, դիմակավորվելը, շրջայցերը, խնջույք կազմակերպելու, նվերներ տալու և, հատկապես, նվերներ ստանալու արվեստը: Ինչպես կտեսնենք տոների նկարագրություններում, դրանք խիստ կարևոր գիտելիքներ էին: Ինչ վերաբերում է ազգակցական կապերին, ապա տոներին դրանք տարբեր ձևերով, անշուշտ, արտահայտվել են: Սակայն տարին մի անգամ խոշոր ազգակցական համակարգը՝ գերդաստանը, ազգակցական կապերի ծիսական նորոգում է արել, վերահաստատալով ազգակցական կապերի ամրությունն ու կարևորությունը, և դա՝ Բարեկենդանին: «...Աշտարակում,– պատմում է Ե.Շահազիզը,– բուն բարեկենդանի կիրակի երեկոյան, երկու շաբաթվա կերուխումից, ուրախություններից, զվարճություններից ու գժություններից հետո, որոնք կատարվել են հրապարակավ, գյուղամիջում..., գյուղը հանգստացել է, և ամեն մարդ յուր ծանոթ-բարեկամին մնաս-բարև է ասել ու մտել յուր տունը, յուր հարկի տակ: Սակայն այդ հանգստությունը եղել է միայն արտաքուստ, իրոք դրանք, այդ ուրախություններն ու զվարճությունները, չեն վերջացած եղել, այլ շարունակվել են, միայն որ նրանք փոխադրվել են տները և փոխել իրենց աղմկալի բնույթը, ու դարձել համեստ, անմեղ, ընտանեկան զվարճություններ: Պապերի ու տատերի՝ տոհմի այդ զառամյալ ազգապետի շուրջը, նրանց հարկի տակ, հավաքվել են նրանց ազգուտակը, բերելով իրենց հետ, կապոցներով, իրենց տներում բարեկենդանից մնացած ուտելիքները, որովհետև այդ երեկո տոհմի անդամ ընտանիքներից և ոչ մեկի տանը օջախ չպիտի վառվեր, ծուխ չպիտի դուրս գար, բացի ազգապետի տանից, որտեղ պիտի օջախը վառեր, և այն՝ միայն բերանփակեքի ձվածեղը պատրաստելու համար: Այդտեղ նրանք համբուրել են ազգապետ զույգերի ձեռքերը, շնորհավորել են նրանց բարեկենդանը, բաց են արել իրենց կապոցները, խառնել իրենց բերածները նրանց տանն եղածի հետ, սեղանակից եղել, տատերի բաժանած տնային աղանդերով՝ կախանով, փշատով, շուջուխով և ալանիով, բերանները քաղցրացրել, ասել, խոսել, կատակներ արել, զվարճացել և մի-մի կտոր ձվածեղով բերանները փակելուց հետո, առել ազգապետների օրհնությունը ու ցրվել, գնացել իրենց տները: Դրանով նրանք տարենը մին վերանորոգած ու ամրացրած են եղել իրենց կապերը բուն տոհմային տան հետ, որտեղից նրանք հեռացած են եղել տարիներ առաջ..., և պապենական սրբազան օջախից տարած պեծուկեծով վառել իրենց նոր օջախները»: Սակայն սրբազան, տոնական հարաբերություններում ազգակցական հարաբերությունները միշտ կանոնակարգված էին և յուրաքանչյուր տոնի ունեին իրենց առանձնահատկությունները: Այս գրքում նկարագրված տոների մի շարք հանդիսութուններ իրենց ամբողջությամբ, անկասկած, միայն հայ ժողովրդին չեն բնորոշ: Այս կամ այն տոնին խարույկ վառելու, ջրախաղերի, ծաղկահավաքների ու ծաղիկ նվիրաբերելու, գուշակությունների, ծիսական հմայությունների, տոնական շրջայցերի սովորությունները բնորոշ են բազմաթիվ ժողովուրդների: Հայոց ժողովրդական տոնա-ծիսական մշակույթը մասնավոր ընդհանրություններ ունի հատկապես հնդեվրոպական մշակութային աշխարհի հետ։ Սակայն դրանք տարբերվում են իրենց կատարման, դրսևորման և ընկալման ձևերով, ինչը և նկարագրված է ըստ տոների: Անհրաժեշտ է ավելացնել, որ մեր ժողովուրդն ուներ շարժական և անշարժ տոներ: Անշարժն այն տոներն են, որոնք նշվում են պարբերաբար միշտ նույն օրը, ինչպես Ամանորը (հունվարի 1), Ծնունդը (հունվարի 6), Տյառնընդառաջը (փետրվարի 14) և այլն: Շարժական տոների նշման օրերն ամեն տարի փոխվում են: Մեր տոնացույցի շարժական տոների օրերը պայմանավորված են Զատկի տոնի՝ տվյալ տարին նշվելու օրով: Առանց պատճառներին անդրադառնալու հիշեցնենք, որ Զատիկը նշվում է գարնանային գիշերահավասարից հետո, լուսնի լրմանը հաջորդող կիրակի օրը և կարող է ընկնել մարտի 21-ից մինչև ապրիլի 25-ն ընկնող որևէ կիրակի: Բազմաթիվ տոմարագիտական աշխատանքներում տարբեր ձևերով հաշվելով պարզել են անցյալ ու ապագա մի շարք տարիների նշման օրերը, իսկ եկեղեցական օրացույցում ամեն տարի հրատարակվում է տվյալ տարվա Զատկի, ինչպես նաև նրանով պայմանավորված տոների օրերը: http://i99.photobucket.com/albums/l290/fantasyautosales/1234.jpg
  6. WOOOOO HOOOOO We are going to party for sure!!!
  7. Հրանուշ Խառատյան-Առաքելյան ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՈՆԵՐԸ ԳՐՔԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՌԹԻՎ Ռուսաստանում, Սարատոփան Պովոլժիեյում, 1996 թվականին հետազոտություն Էր արվել տարածքի տաս հիմնական ազգությունների մեջ՝ պարզելու Էթնիկ ինքնության Լւ Էթնիկ մշակույթների հետ կապված որոշ խնդիրներ1: Բացի զուտ գիտական հետաքրքրությունից, մեզ համար այն մասնավորվում Է նաև այդ ազգությունների ցուցակում հայերի ընդգրկվածությամբ: Չանդրադառնալով բերվող աղյուսակներում հույժ հետաքրքիր այլևայլ տվյալներին, ուշադրություն դարձնենք բոլոր մյուս ազգությունների պատասխաններից նկատելիորեն տարբերվող հայերի որոշ պատասխաններին: Այսպես, ուսումնասիրված 10 ազգությունների 100-ական ներկայացուցիչների մեջ այն հարցին, թե «ո՞ր ազգության ներկայացուցիչ եք դուք ձեզ զգում», «միայն իմ ազգության ներկայացուցիչ» պատասխանը ընտրածների ամենաբարձր ցուցանիշը հայերինն Է՝ 75 (տես աղյուսակ 1-ը): Աղյուսակ 1 Ի՞նչ ազգության ներկայացուցիչ եք դուք ձեզ զգում միայն իմ ազգության ներկայացուցիչ - հիմնականում իմ ազգության ներկայացուցիչ - և՛ իմ, ազգության ներկայացուցիչ, և՛ ռուս - ռուս - իմ ազգային պատկանելությունը չեմ զգում - այլ ղազախ - 58 - 17,5 - 7 - 5 - 3,5 - 0 թաթար - 55 - 17 - 14 - 4 - 2 - 1 մորդվա - 28 - 6 - 35 - 6 - 8 - 0 չուվաշ - 48 - 7 - 27,5 - 14 - 3,5 - 0 գերմանացի - 30 - 13 - 14 - 16 - 10 - 1 հրեա - 18 - 21 - 41 - 12,5 - 3,5 - 0 հայ - 75 - 8 - 11 - 1 - 3 - 0 վրացի - 53 - 0 - 20 - 1,5 - 3 - 0 ադրբեջանցի - 53 - 0 - 20 - 1,5 - 3 - 0 ռուս - 72 - 3 - 7 - 0 - 0 - 3 «Ո՞ր ժողովրդի մշակույթի հետ եք առավել մոտ» հարցին «իմ ժողովրդի մշակույթի հետ» պա¬տասխանը ընտրածների ամենաբարձր ցուցանիշը դարձյալ հայերինն Է՝ 63 (տես աղյուսակ 2-ը): Աղյուսակ 2. Ո՞ր ժողովրդի մշակույթի հետ եք առավել մոտ ռուսական մշակույթի - իմ ժողովրդի մշակույթի - այլ ժողովուրդների - որևէ ժող.–ի մշակույթի հետ մերձավորություն չունեմ ղազախ - 27 - 49 - 14 - 7 թաթար - 25 - 50 - 7 - 5 մորդվա - 56 - 21 - 4 - 4 չուվաշ - 55 - 17 - 14 - 10 գերմանացի - 55 - 21 - 4 - 5 հրեա - 73 - 16 - 0 - 4 հայ - 17 - 63 - 11 - 2 վրացի - 20 - 33 - 27 - 0 ադրբեջանցի - 38 - 48 - 3 - 0 ռուս - 72 - 0 - 4 - 6 Իսկ ահա «Ի՞նչ տոներ եք նշում, «ազգային», «ռուսական պետական», «ռուսական կրոնական», «իմ ազգային պետության տոները» հարցերին հայերի պատասխանները ամենացածր ցուցանիշներն ունեն՜ ընդամենը 8, 6, 2, 2: Միաժամանակ «ազգային տոներ չենք նշում» պատասխանը հայերի մոտ ոչ միայն ամենաբարձրն է, այլև՝ շատ բարձր է՝ 86: Պարզվում է, որ «միայն իր ազգի ներկայացուցիչ» ընդամենը 30 հոգու պատասխան ունեցող գերմանացիներից, օրինակ (տես աղյուսակ 1), որոնցից 55-ն էլ «առավել մոտ է ռուսական մշակույթին» (տես աղյուսակ 2), «նշում են իրենց ազգային տոները» 55 հոգի, իսկ «ազգային տոներ չեն նշում» ընդամենը 6 հոգի: Իսկ ահա հայերի 86 տոկոսն ուղղակի ազգային տոներ չի նշում, մնացածներն էլ խիստ հազվադեպ նշում են որոշ տոներ (տես աղյուսակ 3): Իսկ «Իմ ազգային պետության տոները» հայերից նշում են ընդամենը... 2 մարդ: Աղյուսակ 3 Ի՞նչ տոներ եք նշում ազգային տոներ - ռուս.պետական տոներ - ռւսական կրոնական տոներ - Իմ ազգային պետութ. տոները - այլ - ազգային տոներ չենք նշում - ուրիշ Ժողովուրդ. ազգային տոներ ղազախ - 72 - 83 - 7 - 3 - 2 - 3 - 0 թաթար - 75 - 52 - 5 - 7 - 5 - 3 - 0 մորդվա - 38 - 57 - 47 - 11 - 2 - 4 - 0 չուվաշ - 53 - 37 - 50 - 3 - 3 - 3 - 0 գերմանացի - 57 - 45 - 19 - 8 - 6 - 6 - 0 հրեա - 18 - 78 - 9 - 0 - 22 - 5 - 0 հայ - 8 - 6 - 2 - 2 - 2 - 86 - 0 վրացի - 33 - 53 - 20 - 7 - 0 - 20 - 0 ադրբեջ. - 65,5 - 65,5 - 14 - 7 - 10 - 0 - 0 ռուս - 0 - 49 - 73 - 0 - 5 - 5 - 4 Չանդրադառնալով հիշյալ ուսումնասիրության մանրամասներին, վավերացնենք երեք իրողություն, որոնք, թերևս, բխում են պատասխանների տրամաբանությունից, նախ, հայերը, ցավոք, տոներ շատ քիչ են նշում կամ չեն նշում առհասարակ, հայերն իրականում վատ գիտեն իրենց ազգային տոնացույցը և, ի վերջո, հայերն ուղղակի չգիտեն իրենց ազգային պետության տոները: Ի միջի այլոց պետք է ասել, որ վերոհիշյալ երեք փաստագրումներն էլ այս կամ այն չափով տարածվում են նախ և առաջ Հայաստանում ապրող հայերի վրա: ժողովրդի մեջ, սակայն, տոն ունենալու և տոն նշելու ձգտումը շատ մեծ է: Այլ բան է, որ երկրում ոչ մի կերպ չի կարգավորվում տոնական կյանքը, քանզի տոնը ոչ թե հայտարարված տոնական օրն է, կամ՝ որևէ օր «ոչ աշխատանքային» հայտարարելը, այլ՝ այդ օրվա բովանդակությանը և ժողովրդի մշակութային նորմերին համապատասխան տոնա-ծիսական արարողակարգը: Թերևս հենց այս բացը ինքնակարգավորման մեխանիզմով լրացնելու միտում ունի եվրոպական տոների իմիտացիան, ինչպես, օրինակ, Ս.Վալենտինի և այլ օրերը նշելու փորձերը: Ակնհայտ է, որ ետքրիստոնեական երրորդ հազարամյակի նախաշեմին մեր ժողովուրդը շվարած շուրջն է նայում՝ որո՞նք են հայ ժողովրդական և հայաստանյան տոները: Իրականում մեր ժողովուրդն իր հարուստ մշակութային անցյալում նաև հարուստ տոնացույց ունի՝ հայ ժողովրդի և Հայաստանի պատմա-մշակութային անցած ուղին պարբերաբար վերահաստատող և հասարակական, հուզական, ընտանեկան, խմբային, անհատական կյանքը կարգավորող, ստեղծագործական մեծ լիցք ունեցող բոլոր նորմերով: Մեր պետությունը նույնպես պաշտոնապես հաստատված տոնացույց ունի, այլ բան է, որ այդ տոնացույցի տոների արարողակարգը չի հստակեցված: Գերաշնորհ Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Աշճյանի հետ տոների մասին իրականացված մի շարք հեռուստահաղորդումների բուռն արձագանքը վկայեց այս նյութի մասին բարձրաձայն խոսելու անհրաժեշտությունը: Այսպես ծնվեց «Հայ ժողովրդական տոները» գիրքը գրելու գաղափարը: Գրքի առաջին հրատարակությունը հաստատեց, որ բարձրացված է խիստ այժմեական հարց: Տպաքանակը սպառվեց անմիջապես, և հասարակության բոլոր խավերից անընդհատ դիմում են՝ «Հայ ժողովրդական տոները» գիրքը ձեռք բերելու խնդրանքով: Գիրքը փնտրվում է ինչպես անհատ մարդկանց կողմից, այնպես էլ՝ դպրոցների, մշակութային կենտրոնների: Հայաստանի որոշ դպրոցներում ուսուցիչների ջանքերով փորձեր արվեցին վերստեղծել ժողովրդական տոն նշելու միջավայրը: Շատ տեղերում դրանք անցան մեծ հաջողությամբ: Թե՛ ուսուցիչները, թե՛ աշակերտներն այդ փորձերի ընթացքում զգալիորեն արդիականացնում էին տոնակատարությունները, դրանց բնորոշ ծեսերը: Նրանց ստեղծագործական մոտեցումից տոների կատարումները միայն շահում էին: Այդ գրքի միջոցով հնարավոր եղավ իրականացնել նաև դպրոցականների ինտերնետային օն-լայն ուսուցում և հարցում, որի արդյունքում բազմաթիվ դպրոցականներ նախ ճանաչեցին մեր ժողովրդական տոները, ապա նաև՝ լրացուցիչ նյութերով հարստացրին գիրքը: Բազում տեղերից արվող հարցումներին և խնդրանքներին բավարարելու նպատակով շարադրվեց «Վարդավառ» տոնի սցենարը, և այդ սցենարով Վարդավառի տոնակատարություն կազմակերպվեց Հայաստանի բոլոր տասը մարզերի գյուղերում և այլ բնակավայրերում: Տոնակատարության ընթացքում մարդիկ այդ սցենարը համալրում էին իրենց գիտելիքներով, իրենց ստեղծագործական կարողություններով, իրենց պատկերացումներով: Այս ամենը անհրաժեշտ դարձրին գրքի երկրորդ հրատարակությունը: Իմ՝ հեղինակիս, ամենամեծ ցանկությունն էր՝ հրատարակության պատրաստել «Հայ ժողովրդական տոների» գիտական ուսումնասիրությունը: Սակայն տուրք տալով պահանջարկին և անհրաժեշտությանը, ընթերցողին է ներկայացվում «Հայ ժողովրդական տոները» գրքի երկրորդ, լրամշակված տարբերակը: Տոներից յուրաքանչյուրի նկարագրությունն ավարտվում է տվյալ տոնի վերաբերյալ գոյություն ունեցող հիմնական գրականության ցանկով, որով ընթերցողներից յուրաքանչյուրին հնարավորություն է տրվում ինքնուրույն փնտրտուք կատարել և գտնել իրեն հետաքրքրող ծեսի, տոնի նկարագրությունը կամ՝ դրանց վերաբերյալ գիտական վերլուծությունները: Գրքի վերջում ներկայացվում է նաև «Վարդավառ» տոնի ժամանակակից կատարման հնարավոր սցենարը: Միաժամանակ, չդիմանալով գայթակղությանը, տպագրվում է վերլուծական երկու հոդված, որոնցում հայ ժողովդական տոների ծեսերի միջոցով ներկայացվում է տղամարդու և կնոջ փոխհարաբերությունների հայկական մշակութային ընկալման մի տարբերակ, մի քանի սրբերի կերպարների ժողովրդական ընկալումները: Գրքում հրատարակվող պատկերների բացարձակ մեծամասնությունը՝ տոնական խորհրդանշային «գործիքները» (Ամանորյա ծառը, զատկական սկուտեղները, Պաս պապը, Արուս տիկնիկը, Խնդումի ծառը և այլն) սիրով պատրաստված են նկարչուհի, արվեստագետ Լուսիկ Ագուլեցի Սամվելյանի կողմից: Լուսիկն իր տանն էլ հավատարմորեն պատրաստում Լւ գործածում է այն ամենը, ինչ այստեղ ներկայացված է: Հրանուշ Խառատյան
  8. Aper patrastvi, esor liq@ gorts ka gisher@!!!
  9. Bravo Armenia!!! All I can say is this - Armenia being the size it is has a very big impact on the world, and it is showing the greatnes and being so small showing it's power in the world... Little by little we will grow to be recognized and be appreciated for who we are and what we represent!!! With this said there is only one thing to say "BOW DOWN to ARMENIA"
  10. Yerevan-Moskva Tranzit 3 P01 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P02 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P03 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P04 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P05 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P06 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P07 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P08 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P09 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P10 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P11 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P12 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P13 Yerevan-Moskva Tranzit 3 P14
  11. Arpa jan, hopevully the $1,713,000 that will bring significant and essential upgrading to the entire area will include the easier acess highway and the 00=confort station!!!
  12. Ashot + Armine = @ntaneakan Lusan@kar
  13. Yeghishe Gasparyan_Yeghishiki par
  14. Ashot

    Hangavorvac Zruyc

    Ani jan, to be more exact - You would need to go to the Literary Works section
  15. Ashot

    Hangavorvac Zruyc

    For more information on how to copyright your work please go to http://www.copyright.gov
  16. KAREN Kavkazskaya Plennitsa
  17. Arthur Davtyan - Shax Tur Haykakan
  18. That's what we are here for!!! To help one another!!!
  19. Sulamita jan - here is where we discussed the topic! http://hyeforum.com/index.php?showtopic=17784 This is where all of the questions are asked - http://serzhsargsyan.livejournal.com/ and This are the questions we asked - http://serzhsargsyan.livejournal.com/1016....=112888#t112888 Our questions have not been answered yet, they will be answered soon, hopefully!!
  20. Ashot

    Guarneri Violin

    The older the fiddle, the sweeter the tune A rare Guarneri violin that was kept for a century in a private collection has been played for the first time in public in Moscow. The Guarneri instruments are even more revered by some players than those made by the legendary Antonio Stradivari. The violin was recently bought by a 35-year-old Russian businessman and collector. Maksim Viktorov reportedly paid a record price of $US 3.5 million for the instrument at a private auction sale in London. Viktorov has a world-class collection of violins and regularly lends them to performers. "I am very glad that the maestro has never taken and played publicly with any instrument except his own for the last twenty-eight years. Now, this is a true exception done purely for Moscow," Maksim Viktorov said. The violin was played in the hall of the famous and newly-restored Pashkov mansion in Moscow. Watch the Video Russia Today
  21. Defendants admit they knew of plot to kill Hrant Dink 22.03.2008 14:46 Two Turkish soldiers admitted in court Thursday they knew of a plot to kill Turkish-Armenian journalist Hrant Dink months before the murder happened, the Turkish Daily News reports. The two are the first members of the security forces to stand trial in the Black Sea city of Trabzon, where the murder was planned, amid widespread allegations that some officials condoned the killing. One of the defendants told the judge Thursday he had been informed of the plot in August 2006 by a relative of its alleged mastermind Yasin Hayal. He passed the tip-off to his superiors at the local gendarmerie force policing rural areas, but no action was taken, he said. "We did not do anything afterwards because we were given no instructions or orders," said the defendant, identified only as O.S. His superiors fabricated documents after the murder to create the impression they had no prior knowledge of the plot, he alleged. He had come under "psychological" pressure to collude and lie to government inspectors who probed the conduct of the security forces, he added. The other defendant, identified as V.S., agreed with the statement of his colleague. The two soldiers risk between six months and two years in jail for "abuse of power." The judge decided to ask prosecutors to launch an investigation into the officials the defendants had implicated at Thursday's hearing. Lawyers for Dink's family say the police also withheld and destroyed evidence to cover up the murder, including footage from a bank security camera near where Dink was killed. Public Radio of Armenia
  22. Armenian peacekeepers awarded with orders 22.03.2008 14:09 The ceremony of awarding the Armenian servicemen that carried out mission in Iraq and Kosovo was held at the Peacekeeping Battalion of RA Armed Forces today. The ceremony featured RA Defense Minister Michael Harutyunyan. According to the Minister’s decree a number of servicemen were awarded “Andranik Ozanyan,” “Drastamat Kanayan,” “Garegin Nzhdeh,” “Vazgen Sargsyan” and “Admiral Isakov” orders and certificates. Another two servicemen – Armenian Officer, Captain Georgy Nalbandyan, who was wounded in Iraq, and Captain Vasili Avetisyan received “Bronze medal” Orders from the Polish Army for operational readiness demonstrated during carrying out peacekeeping mission in Iraq. All in all, 42 servicemen were awarded. “Today we have gathered to give credit for servicemen who proved brilliant when carrying out their mission. The peacekeeping mission is more than binding, honorable and demands great devotion. It provides an opportunity to the soldier to use his profession to defend peace, and we can state with pride that the Armenian peacekeepers are carrying out their mission with particular willingness. I’m sure that it’s connected not only with the professionalism, but also with the peculiarity of being guided by universal Christian values,” Michael Harutyunyan said, greeting the peacekeepers. The Defense Minister assured that the Armenian peacekeepers will continue expanding their participation in defending international peace. The aspiration to get integrated with the European community creates moral responsibilities of contributing to the resolution of problems the states committed to European values face. “Therefore, we cannot stay apart from the international efforts directed at reinforcement of universal security, since we are not only the consumers, but also creators of that peace, Michael Harutyunyan added. Public Radio of Armenia
  23. DM Michael Harutyunyan met with representatives of CSTO Secretariat and Joint Staff 22.03.2008 13:35 On March 22 RA Defense Minister Michael Harutyunyan received the representatives of the Ministries of Defense of the Russian Federation and the Republic of Tajikistan, as well as the Secretariat and the Joint Staff of the Collective Security Treaty Organization (CSTO), Press Secretary of RA Minister of Defense, Colonel seyran Shahsuvaryan informed. The interlocutors discussed the “Rubezh 2008” military exercises of the CSTO. The 4th stage of the maneuvers will be held in Armenia August 1-5. Public Radio of Armenia
  24. Bryza: The date and place of the next meeting of the Presidents remains unclear 22.03.2008 12:42 The issue of the date and place of the next meeting of the Presidents of Azerbaijan and Armenia remains unclear, the US Co-Chairman of the OSCE Minsk Group Matthew Bryza told Trend News. According to unofficial information, the meeting of the Presidents of Azerbaijan and Armenia regarding peaceful settlement of the Nagorno-Artsax conflict may take place at the beginning of April in Bucharest within the NATO summit. Yerevan and Baku highlighted their preparedness to re-establish the negotiations process which was suspended as a result of presidential elections in Armenia in February. The U.S. Co-Chairman said that the President of Armenia, Robert Kocharyan, who completes his presidential term will not participate in the NATO Bucharest summit, and the newly elected President of Armenia, Serge Sargsyan, will come to the presidential oath no earlier than 9 April, Bryza said, adding that it remains unclear when the next meeting of the leaders of the two countries will take place. The U.S. politician considers that the fair and sustainable settlement of the Nagorno-Artsax conflict remains as one of the key issues of the US-Azerbaijan partnership. “The United States and Azerbaijan are satisfied with the deep friendship and strong strategic partnership. The high-ranking officials of Azerbaijan clearly made aware Washington that they intend to, in every possible way, strengthen and intensify our close relations in a wide diapason of issues of mutual interest,” said the Deputy Assistant Secretary of State for European and Eurasian Affairs, Matthew Bryza. Public Radio of Armenia
  25. Jackie Speier: Our world is more dangerous if it is allowed to dismiss the Armenian Genocide 22.03.2008 12:24 At the Bay Area Armenian National Committee's annual "Hye Tad Evening" in San Francisco, Armenian-American congressional candidate Jackie Speier talked about the power of her Armenian roots, her record passing laws on issues important to the Armenian-American community, and her commitment to pursue those issues in Congress. "When I get elected to Congress, the epicenter of Armenian-American representation in Congress will be right here," said Speier, pointing out that the Bay Area Congresswoman Anna Eshoo is also of Armenian descent. "I attribute my ability to withstand adversity and survive in the political arena to my Armenian blood," Speier said. Referring to the 1978 Jonestown, Guyana mass murder during which Congressman Leo Ryan was killed and Speier, his young staffer, was shot five times, Speier said, "As I lay on the tarmac shot several times and left to die… I think my ability to survive can be attributed to my Armenian heritage. As you know, Armenians are known for their ability to withstand atrocities greater than anyone can imagine. It's also possible that my stubborn Armenian genes played a part as well." Speier also spoke about her early education about the Armenian Genocide. "Growing up I remember my Mother sharing stories about her relatives who were killed during the Armenian Genocide," she said. "And I have read over and over and over again Ambassador Henry Morgenthau's telegram to the Secretary of State, dated July 16, 1915: 'Deportation of and excesses against peaceful Armenians is increasing and from harrowing reports of eye witnesses it appears that a campaign of race extermination is in progress under a pretext of reprisal against rebellion.'" "We are told by some to forget the Armenian Genocide. We have a Secretary of state that says, 'Get over it.' But we will not forget and we will not get over it. We demand justice, because we know as students of history that our world is more dangerous to everyone if it is allowed to dismiss the Armenian Genocide. We demand justice because we cannot allow the murder of a nation with impunity. If the US is to be the leader of the free world, we need to lead on this issue, not follow the Turkish government's immoral attempts to bury the truth." said Speier. Speier criticized the U.S. government for removing the U.S. ambassador to Armenia. "Shame on America for first muzzling and then punishing Ambassador Evans for his speech and his acknowledgement of the Armenian Genocide, and then offering a denier of the Armenian Genocide as his replacement," said Speier. She also criticized the government for doing nothing to stop Azerbaijan's continuing eradication of Armenian historical landmarks in Azerbaijan, and it's military threats against Artsax. She reminded the audience that she has been working alongside the ANC for many years, and as a California state legislator, she authored 16 bills related to Armenian issues. In 1989, she advocated for the law mandating the Department of Education to include instruction on the Armenian Genocide in public schools. Every year thereafter, she co-sponsored the resolution commemorating the Armenian Genocide, including the 2005 bill that made the commemoration permanent law. In her final term, Speier introduced a measure that allows Armenian Genocide victims or their beneficiaries to file claims against banks doing business in California, that refuse to pay for deposited or looted assets of Armenian Genocide victims. As a member of Congress, Speier said she would also work to provide development and humanitarian aid to Armenia and Artsax, and help them become more democratic and prosperous. Referring to the recent Armenian government police actions against demonstrators in Yerevan, Speier said, "A democratic government must represent the will of its people, never to oppress or violate their rights." Speier said she would rally support for Section 907 of the Freedom Support Act, limiting aid to Azerbaijan, until it lifts its blockade of Armenia and Artsax. Section 907 is currently not in effect due to a waiver by President Bush. "Turkey cannot strangle Armenia into submission by circumventing Armenia's territory in every regional infrastructure project. Turkey must include Armenia in these projects, because this is the only way to lasting peace." Public Radio of Armenia
×
×
  • Create New...