ՀՐԱՉՅԱ

[SAS]

Հրաչյա Աճառյանի «գործով» զբաղվել է անձամբ Հայաստանի ՆԿՎԴ-ի պետ Մուղդուսին: Նախաքննությունն ավարտելուց հետո նա գիտնականի առաջ դնում է պատրաստի արձանագրությունը:

 

- Հրաժարվում եմ ստորագրել,- ասել է Աճառյանը:

- Իսկ գիտե՞ք, թե այդ դեպքում ձեզ ինչ է սպասում:

- Գիտեմ, բայց չեմ կարող:

- Ինչո՞ւ:

- Որովհետեւ արձանագրության մեջ ինձ վիրավորող մի խոշոր անճշտություն կա:

- Ի՞նչ անճշտություն:

 

-Ելնելով իմ լեզուների իմացությունից, դուք գրում եք, որ ես հանդիսանում եմ անգլիական, ֆրանսիական, գերմանական, իտալական, ճապոնական եւ, թուրքական, ինչպես նաեւ մի շարք այլ երկրների հատուկ ծառայությունների գործակալ: Այդ բոլորը ես ընդունում են: Ավելին, ես տիրապետում եմ ևս մի քանի տասնյակ կենդանի եւ մեռած լեզուների, այնպես որ, հանգիստ կարող եք ավելացնել այդ լեզվով խոսող երկրների հատուկ ծառայությունները նույնպես: Սրա հետ ևս ես համաձայն եմ: Բայց, կրկնում եմ, արձանագրության մեջ կա մի մեծ անճշտություն:

 

- Ի՞նչ անճշտություն:

- Ես թուրքական լրտես չեմ: Հանեք այդ մեղադրանքը, կստորագրեմ արձանագրությունը,- եղել է Աճառյանի պատասխանը:

Edited May 21, 2008 by SAS

[Arpa]

Հրաչյա Աճառյանի «գործով» զբաղվել է անձամբ Հայաստանի ՆԿՎԴ-ի պետ Մուղդուսին: Նախաքննությունն ավարտելուց հետո նա գիտնականի առաջ դնում է պատրաստի արձանագրությունը:

====

- Ես թուրքական լրտես չեմ: Հանեք այդ մեղադրանքը, կստորագրեմ արձանագրությունը,- եղել է Աճառյանի պատասխանը:

Բարեւ նորից սիրելի ՍԱՍ.

Խնդրեմ մեզ բացատրիր թէ ով եւ ինչ են ՆԿՎԴ ը եւ Մուղդուս ը. Եւ թէ ինչու գրում են սովետա աբեղեան դրոյթով:

Այո, մենք գիտենք որ, ոչ Աճառեանը եւ ոչ ալ Մաշտոցը լրիւ ծանօթ էին (յայսաւուր) այսօրուայ լէզուական Բաբելական խառնարանին: Միթէ, եթէ նրանք ապրէին այսօր պիտի գտնէին մեր եւ Վիէտնամցիների լեզուական կապ?

[hetanos]

Բարեւ նորից սիրելի ՍԱՍ.

Խնդրեմ մեզ բացատրիր թէ ով եւ ինչ են ՆԿՎԴ ը եւ Մուղդուս ը. Եւ թէ ինչու գրում են սովետա աբեղեան դրոյթով:

Այո, մենք գիտենք որ, ոչ Աճառեանը եւ ոչ ալ Մաշտոցը լրիւ ծանօթ էին (յայսաւուր) այսօրուայ լէզուական Բաբելական խառնարանին: Միթէ, եթէ նրանք ապրէին այսօր պիտի գտնէին մեր եւ Վիէտնամցիների լեզուական կապ?

 

NKVD- Narodny komitet vnutrennix del. Predecessor of KGB. Many Armenians perished during the purges of 1930s, including my grandfather(20 years in Gulag for not attending comsomol meeting). As you can see, not only Western Armenians suffered in Armenia in 40s.

 

[hetanos]

Here is an article that would somewhat paint a picture of those days.

 

 

 

 

The White Paradise

 

Rafik Arzumanov and Goga Khvorostian were the most hairy men at the Yalta beach. They were both lieutenants wearing the neat awe and respect inspiring uniforms of the NKVD, Stalin’s secret police, however, when naked, Goga lost in rank because Rafik was more hairy. Nevertheless, in terms of yearning for white-skinned women they were equal. The difference was that Rafik concealed his hairy self from the attention of the people in the shadow, and from his shelter appraised the beauty of women’s forms, whereas Goga would dart back and forth on the white-hot sand and like a summer-time fly buzzed over women’s hips, breasts and buttocks. But the main criterion for them was the whiteness of skin. There was abundance of slim white-skinned beauties on the Yalta beach. And that was their trouble since the choice was done not by the eye of a methodical connoisseur of colour but – more importantly – by the whim of the indefatigable lust. The choice was enormous but there was no time to spare. In the end, appeared those maidens who according to Rafik and Goga could be recognised as the whitest of the whitest women on the Yalta beach. These were two Jews: the fair-haired plumpish Eve Weissbrod and the bony red Sara Bitler. Both from Odessa, both fired from corps-de-ballet: one for excess flesh, the other for just as excessive thinness. It was this inviting plumpness that drove Rafik from the shadow.

 

“This one is for me, Goga-jan, she’s mine!” entreated Rafik with an instantly husky voice. “Just for my sake, for our friendship’s sake, please, get by with this skeleton for twenty days!”

 

Bones or flesh were all alike for Goga’s heavy-weight vessel of lust as long as they were packed in snow-white wrappings. Goga was also content when twenty days turned into a month. The brunette Caucasians caught the fancy of the dancers from Odessa so much that they moved from the squeaky beds in the small rented summer-house in Yalta to equally squeaky beds in Yerevan.

 

Our lieutenants fixed Sara and Eve up for a job in the ballet of Yerevan Opera House, and from now on Arzumanov and Khvorostian would meet their dancers after performance at the back door every day plunging into the white paradise.

 

The year 1941 proceeded into its second half which was enveloped in the war. The NKVD in Armenia received a confidential letter from their Commander in Moscow, Lavrenty Beria, who instructed them to round up all ethnic Germans and prepare them for exile from the republic to the designated peripheral regions of the Soviet Union.

 

The Armenian NKVD ransacked the whole republic and failed to find anybody but Armenians, Moslem Kurds, heathen Kurds, Russians from the Molokan sect and a few Greeks. The Armenian NKVD was confused but managed to find a saving response without losing its loyalty: “The German engineers who built the hydropower plant at Lake Sevan had been exiled as back as in 1937.”

 

The second instruction came in the form of a telephone call voiced by Beria himself:

 

“Add to the number of Germans their concealers, their direct concealers and those who tried to conceal them by establishing kinship, etc.”

 

The second order alarmed the Armenian NKVD and out of self-preservation this task was cunningly assigned to Beria’s own cadre, the experienced operatives Arzumanov and Khvorostian. Thus Rafik and Goga started to search and put together the list.

 

“The wife of Abovian, the Armenian enlightener of the 19th century, was German”, said Goga. “We learned that at school.”

 

Rafik opened the list with the Abovians. Next to them he wrote “twenty people”. Goga turned “twenty” into “thirty”.

 

“There are plenty of Abovians in Armenia,” he said.

 

A message came from Leninakan psychiatric hospital that some inmate there regarded himself as a descendant of the Arian race and proclaims himself a German. The Arian Matsak Mnatsakanian was detained and all sane members of his family were dragged with him.

 

Nevertheless, it was hard to compile the list. And one morning Arzumanov and Khvorostian were summoned to the office of the chief. The chief himself gave the phone receiver to Rafik who heard Beria’s replete voice:

 

“You son of a bitch… where are Armenia’s Germans… who is hindering… or you are waiting…” and burst into such vigorous cursing that a smile emerged on Rafik’s face and moved to Goga’s face and then to the chief’s. “If there are fewer names than the number I ordered, you can add your own into the list,” said the greatest secret police chief of them all using the same vigorous words.

 

“Yes, sir, Mr. Beria… I’ll do my best,” promised Rafik to the beeping receiver and the chief and Goga were following the movement of his lips.

 

Despite all Goga’s and Rafik’s efforts to overstretch the list, it was two names short. If there were three names missing, may be Goga’s train of thought would move into another direction, but the word “two” made his stare tense and met another tense stare, and fearing each other, they saw eye to eye.

 

“Weissbrod in German means ‘white bread’,” said Goga somehow belatedly.

 

“In German?”

 

“In German.”

 

“Who told you?”

 

“Eve herself.”

 

“And Bitler…” Arzumanov was about to ask but in his mind “B” was immediately replaced with “H” and without further ado he added the two names to the list.

 

At night the two pure-breed Jews, Eve Weissbrod and Sara Bitler were taken from the Opera back door to the NKVD cellar and a few days later in the capacity of Germans the dancers in their points were trotting upon the Siberian snow.

 

In the summer, captains Arzumanov and Khvorostian went to Yalta again.

 

And seven summers later, in 1949 when Arzumanov and Khvorostian were entered into the list of pan-Armenian exile, Goga recalled that he was of Slavic origin and went out of his way to present evidence and documents. But everything was done in passing, inconsistency was consistent and instead of Yalta, Rafik and Goga went to Siberia, and were inquiring everybody about two Jewish dancers with whom they had often intruded the white paradise.

[Arpa]

NKVD- Narodny komitet vnutrennix del. Predecessor of KGB. Many Armenians perished during the purges of 1930s, including my grandfather(20 years in Gulag for not attending comsomol meeting). As you can see, not only Western Armenians suffered in Armenia in 40s.

Yes, of course dear Hetanos ( I will never forgive you for stealing my nickname ), thank you.

How did I not see that ՆԿՎԴ= NKVD??

[Arpa]

Here is an article that would somewhat paint a picture of those days.

The White Paradise

Rafik Arzumanov and Goga Khvorostian were the most hairy men at the Yalta beach. They were both lieutenants wearing the neat awe and respect inspiring uniforms of the NKVD,

in Yalta to equally squeaky beds in

====

and documents. But everything was done in passing, inconsistency was consistent and instead of Yalta, Rafik and Goga went to Siberia, and were inquiring everybody about two Jewish dancers with whom they had often intruded the white paradise.

That is a wonderful story if a little mcabre (Danse Macabre)

How true is it that Anasatas Mikoyan pumped those bullets in the head of that SOB Beria?

Danse Macabre by Saint Saens http://www.youtube.com/watch?v=psniDKk-wsw

http://www.youtube.com/watch?v=69NfJpK5j_k...feature=related

Edited May 21, 2008 by Arpa

[hetanos]

That is a wonderful story if a little mcabre (Danse Macabre)

How true is it that Anasatas Mikoyan pumped those bullets in the head of that SOB Beria?

Danse Macabre by Saint Saens http://www.youtube.com/watch?v=psniDKk-wsw

http://www.youtube.com/watch?v=69NfJpK5j_k...feature=related

 

I don't know about that claim but it is a fact that Mikoyan promoted Beria to the top. I know that Beria and 6 of his associates were tried under military tribunal.

Zhukov actually arrested Beria while marshall Konev was the chief judge at the tribunal.

[SAS]

Բարեւ նորից սիրելի ՍԱՍ.

Խնդրեմ մեզ բացատրիր թէ ով եւ ինչ են ՆԿՎԴ ը եւ Մուղդուս ը. Եւ թէ ինչու գրում են սովետա աբեղեան դրոյթով:

Այո, մենք գիտենք որ, ոչ Աճառեանը եւ ոչ ալ Մաշտոցը լրիւ ծանօթ էին (յայսաւուր) այսօրուայ լէզուական Բաբելական խառնարանին: Միթէ, եթէ նրանք ապրէին այսօր պիտի գտնէին մեր եւ Վիէտնամցիների լեզուական կապ?

Բարի օր, Արփա

 

ՆԿՎԴ = Ներքին Գործերի Ժողովրդական Կոմիսարիատ(ինչպե՞ս հայերեն թարգմանել՝ կոմիսարների տո՞ւն ): Եթե գրեի ՆԳԺԿ, ապա այդ հապավումն ավելի՞ հասկանալի կլիներ:

 

Իսկ ՀԱՏՈՒԿ ԱՆՈՒՆ Մուղդուսին(մահտեսի-հաջի)՝ այդ ՆԳԺԿ-ի պետն էր՝ կոմիսարը: Հայ էր, Մուղդուսի են ասել: Իրեն էլ հետո բանտ նստեցրին ու թխկացրին:

Edited May 22, 2008 by SAS

[Johannes]

«Ազդակ» օրաթերթ, 9 Օգոստոս 2008

 

«Հրաչեայ Աճառեան գիտնականն ու հալածեալը» խորագրով Անուշ Թրուանցի յօդուածէն հատուածաբար մէջբերում.

 

1923-ին, երբ Երեւանի մէջ արդէն կը գործէր Պետական համալսարանը, Աճառեանն այդ ժամանակ կը պաշտօնավարէր Թաւրիզ: Ան Թաւրիզէն կը դիմէ Ալեքսանդր Միասնիկեանին՝ «Ինձպէսներու համար կա՞յ գործ աշխատելու», եւ անմիջապէս կը հրաւիրուի Հայաստան՝ դասաւանդելու Պետական համալսարաանին մէջ: Համալսարանը կը դառնայ մեծ գիտնականի կեանքին հետագայ 30 տարիներու արգասաբեր օրրանը...

 

Զրպարտուած գիտնականը

 

Խորհրդային տարիներու լօյս տեսած գիրքերը, հանրագիտարանները (որոնց մէջ կը նշուի Աճառեանի գիտական գործունէութեան մասին) իբրեւ կանոն, լռութիւն պահպանած են բոլոր այն հալածանքին եւ զրկանքնին մասին, զորս ստալինեան իրականութեան մղձաւանջային տարիներուն կրած է գիտունը...

 

Աճառեան 1923-ին Հայաստան եկած է կնոջ՝ Արուսեակին հետ (որուն ան ծանօթացած էր տակաւին Շուշիի մէջ ուսուցիչ աշխատելու տարիներուն):

 

Երկու տարի ետք Երեւանի մէջ Արուսեակը կը մահանայ: Աճառեանի նամակներուն մէջ կայ մեկը, որ հասցէագրուած է կնոջ Իրան բնակող հարազատներէն մեկուն. «Եւ այսպէս, խեղճ Արուսեակս մահացաւ՝ իւրայիններէն հեռու, նոյնիսկ չարժանացաւ անոնց կարեկցանքին: Գիշեր-ցերեկ անդադար զայն կը յիշեմ, կ’ողբամ եւ կը ցաւիմ: Այսօր յատկապէս շատ դառը յուշերու մէջ էի, կը վախնամ, որ խելագարիմ, տունը բոլորովին առանձին եմ, մեկը չկայ, եթէ արկած մը պատահի ինձի, փողոցի շան վիճակէն ալ վատթար կ’ըլլայ դրութիւնս»:

 

Աճառեան շատ կապուած եղած է կնոջը, շատ սիրած է զայն, ուստի շատ ծանր տարած է կորուստը: Ան կնոջ ամենէն սիրած շրջազգեստը կախած էր պատէն եւ ամեն օր, համալսարանէն վերադառնալէ ետք, կը զրուցէր հագուստին հետ: Անգամ մը գողերը, մտնելով իր տուն, գիրքերէն եւ ձեռագրերէն զատ ոչինչ գտնելով, կը գողնան պատէն կախուած զգեստը: Գիտնականը կը վշտանայ, հոգեկան ծանր ապրումներ կ'ունենայ: Օր մը Աբովեան փողոցը անցնելու պահուն կը տեսնէ Արուսեակին զգեստը, զոր կին մը կը կրէր: Անմիջապէս կը կեցնէ զայն, հարցուփորձ ընելով կը գիտնայ, որ կինը զայն գնած է անծանօթ երիտասարդէ մը: Աճառեան կը պահանջէ անմիջապէս հանել զգեստն ու վերադարձնել իրեն: Վիճաբանութիւն տեղի կ'ունենայ, եւ միայն ոստիկանական միջամտութենէն ետք, երբ գիտնականը կը վճարէ հագուստին համար, կնոջ թանկագին յիշատակը տուն կը բերէ, կը կախէ նախկին տեղը, միայն այն ատեն կը վերագտնէ հոգեկան անդորրը:

 

Բայց զգեստը այլեւս օտարացած էր, դարձած էր անհարազատ, եւ Աճառեան զայն կ’իջեցնէ, փոխարէնը կը կախէ կնոջ իւղաներկով դիմանկարը, եւ այնուհետեւ կը հաղորդակցէր նկարին հետ:

 

Արուսեակէն ետք մինակ ապրիլը բոլորովին փոխած էր Աճառեանի կենցաղն ու բնաւորութիւնը, բան մը, որ կը մտահոգէր անոր մտերիմները ու գործընկերները: Անոնք կ’որոշեն, որ իրենց ընկերոջը կը փրկէ միայն նոր ամուսնութիւնը: Աճառեան սկիզբը այդ մասին լսեր իսկ չէր ուզեր, սակայն կամաց-կամաց կը համոզուի եւ կը խնդրէ, որ կինը, որուն պիտի ծանօթացնեն, պոլսեցի ըլլայ (ինչպէս ինքը), որ գիտնայ պոլսական կենցաղը, սովորութիւնները, խոհանոցը...

 

Աճառեանին կը ծանօթացնեն Սոփիկ անունով կնոջ մը, որ հետագային պէտք է կարեւոր դեր խաղար մեծ գիտունի կեանքին մէջ՝ անոր հետ հաւասարապէս կրելով ամուսինին բաժին հասած դառնութիւններն ու դժուարութիւնները՝ ուղիղ 18 տարի ըլլալով անոր հաւատարիմ ընկերն ու բարեկամը: Տակաւին նոր կանոնաւորուած էր Աճառեանի կեանքն ու հոգեկան ներաշխարհը, երբ հերթական փորձութիւնը (որուն շատերը պէտք է ենթարկուէին) կը թակէ անոր դուռը: 1937 թուականն էր... Ստալինեան մղձաւանջը՝ անտարբեր չանցաւ նաեւ քաղաքականութեան հետ ոչ մեկ աղերս ունեցող, ոչ մեկ կուսակցութեան պատկանող եւ միայն գիտութեան նուիրուած Աճառեանի քովէն: Անոր կը սպասէին 800-էն աւելի դաժան ու տառապալի օրեր՝ Երեւանի բանտերուն մէջ:

 

Մեծ գիտունին կալանաւորեցին 29 սեպտեմբեր 1937-ին՝ բռնագրաւելով գրամեքենան եւ ձեռագիրները, միեւնոյն ժամանակ գոցելով եւ կնքելով սենեակին դուռը: Կնոջը՝ Սոփիկին եւ տան ծառայող Պոլինային ձգեցին միայն խոհանոցը: Ամբողջ գիշեր Սոփիկն ու Պոլինան կը մտածեն, թէ ինչպէս փրկեն իրենց հարազատին տասնեակ տարիներով կատարած աշխատանքը: Բարեբախտաբար սենեակէն խոհանոց բացուող պատուհան մը կար. Սոփիկը (որ մարմնով աւելի բարեկազմ էր), ձեւով մը ներս կը սողոսկի այդ լուսամուտի օդանցքէն եւ կը կարողանայ դուրս հանել ձեռագիրներէն մաս մը: Քեռիին օգնութեամբ Սոփիկը զանոնք կը տեղափոխէ Նոր Բութանիա եւ երկաթեայ արկղի մէջ դնելով կը թաղէ քեռիի պարտէզին մէջ, փոքրիկ առուէն հեռու ծառի մը տակ: Երկու տարի այդ ծառը չեն ջրեր, որպէսզի ձեռագիրները չխոնաւնան:

 

Իսկ ինչի՞ մէջ կը մեղադրուէր պրոփեսորը: Զարմանալի է, բայց ան կը մեղադրուէր իբրեւ անգլիացիներու կողմէ ատրպայճանի մէջ նշանակուած գործակալ եւ երեւանի համալսարանի մէջ իբրեւ թէ գործող պրոփեսորներու հակայեղափոխական-ֆաշիստական խումբի անդամ: Երեք անգամ ան կը տարուի հարցաքննութեան՝ ենթարկուելով ծեծի եւ հայհոյանքի: Աճառեանին կը խոստանան «յանցանքը» խոստովանելու եւ մեղայական խոստովանութիւն գրելու պարագային քանի մը օրէն ազատ արձակել: Եւ 61-ամեայ հիւծուած, ահաբեկուած եւ անօգնական գիտնականը, ստոր եւ դաժան քննիչի հարկադրանքով եւ թելադրանքով, իր ձեռքով դիմում կը գրէ ներքին գործոց ժողովրդական կոմիտէին՝ «խոստովանելով» իր գլխուն բարդած յանցանքը: Թէ ինչպէ՜ս եւ ի՛նչ տանջանքի գնով: Աճառեանէն կորզած են այդ ստորագրութիւնը, հետագային պատմած են անոր ընկերները: Հարցաքննութիւններէն մեկուն ընթացքին, քննիչի այն մեղադրանքին, թէ Աճառեանը իբրեւ գերմանական, ֆրանսական, անգլիական, ճափոնական եւ տաճկական լրտես է, Աճառեան սրամիտ պատասխան տուած է. «Եթէ կան յիմար մարդիկ, որոնք կը հաւատան, թէ հայ գիտնականը, հայ լեզուաբանը կրնայ լրտես ըլլալ, եւ եթէ այդպիսի սուտը շատ անհրաժեշտ է ձեր գործունէութեան համար գրեցէք, եւ ես կը ստորագրեմ: Բայց որ ես՝ հայ գիտնական Աճառեանս, տաճկական լրտես եմ, այդ մեկը զառանցանք է, չտեսնուած վիրաւորանք, եւ եթէ զիս կտոր-կտոր ալ ընեն, ես այդպիսի զրպարտանք հանդուրժել չեմ կրնար եւ, հաւատացած եմ, որ իր արժանապպատւութիւնը չկորսնցուցած ամեն մեկ հայ նոյնը կ’ըսէ ձեզի»:

 

Այս համարձակ պատասխանին համար քննիչը անասնաբար, իր ամբողջ ուժովը ապտակած է թոյլ եւ տկար ծերունին: Բայց Աճառեան ինքզինք չէ կորսնցուցած եւ աւելի մեծ «ապտակ» հասցուցած է քննիչին՝ արհամարհական ոճով ըսելով. «Ինչ մեծ հերոսութիւն է քեզի՝ նման ուժեղ երիտասարդի մը, ձեռք բարձրացնել ինծի նման հիւանդ ծերունիի մը վրայ»:

 

Այլ հարցաքննութեան մը ժամանակ, չկարենալով բռնութեամբ խոստովանեցնել խեղճ ծերունին, քննիչը, բերանէն հանելով վառած ծխախոտը, զայն ուղղակի մարած է Աճառեանի ճակատին եւ այնքան ծեծած է զայն, որ ուժասպառ եւ յուսահատ գիտնականը, երկու անգամ իյնալով աստիճաններուն վրայ, հազիւ հասած է նատի իր խցիկը: Ատկէ ետք միայն Աճառեան պիտի զրպարտէր ինքզինք եւ գրէր դիմում՝ «խոստովանելով», իբրեւ ինք, յիրաւի 1915-ի օգոստոս եւ սեպտեմբեր ամիսներուն ծառայած է Բագուի տեղական յեղափոխական իշխանութեան քով՝ «իբրեւ հետախոյզ մարմնի գործակալ»: Ան գրած է նաեւ, որ ինք, համալսարանի մէջ՝ մերձաւորներու շրջանին մէջ, ինչպէս նաեւ դասախօսներու հետ խօսակցութեան միջոցով թոյլ տուած է ազգայնականութիւնը եւ անգլոփիլիական արտայայտութիւններ:

 

Սակայն, այս «մեղայականէն» ետք ոչ թէ քանի մը օր, այլ աւելի քան մեկ ու կէս տարի կ’անցնի, մինչեւ վերջնական քննութեան կը դրուի Աճառեանի գործը: Աճառեանին կը վերագրեն հետեւեալ մեղադրանքը՝ ազգայնականութիւն, անգլամոլութիւն, լրտեսութիւն, համալսարանին մէջ դաշնակցական խմբակի ղեկավարում, Հայաստանը Ռուսիայէն զատելու եւ միեւնոյն ժամանակ Արցախը Հայաստանին միացնելու կողմնակից, լեզուաբանութենէն մարքսական ուսմունքը դուրս հանելու գաղափարախօս եւ այլն: Զայն կը դատապարտեն վեց տարուան ազատազկրման:

 

Բայց 1939 թուականին 19 դեկտեմբերին, շուրջ երկու տարի երեք ամիս կալանքի մէջ գտնուելէն ետք, Աճառեան կ’ազատի բանտէն: Անմիջապէս, չես գիտեր ինչ հրաշքով, կը վերականգնին անոր դասախօսական իրաւունքը: Հասնելով համալսարանի շէնք՝ ան լացակումած կը համբուրէ համալսարանի շէնքին պատերը:

 

 

[Arpa]

Այս հոյակապ յոդուածը չափազանց երկար է,քանի նման կայքերը կանհետանան մի ատեն վերջ, ուրեմն պիտի ուղագրեմ պարբերակներով:

Սքանչելի գիր, լման կենսագրական, երբեմն փափուկ սիրավէպ, հրճուալի եւ ողբերգական, ընկճեալ կեանք, յաղթական վերադարձ եւ վերջապէս յուզումնալից եւ խաղաղ վախճան:

A cruel irony that he was named Hrachia, fire eyed, when his eye(s) were burned by the fire of the sun. Ես չգիտէի որ Հրաչեան միականի էր:

ՅԳ, Ես, երկար ատեն է այսքան չեմ յուզուել եւ արտասուք թափել:

Նաեւ տես Անահիտի բաղդատանքը Մաշթոցի եւ Հրաչեայի միջեւ, ինչպէս երբ Մաշթոցը 5-րդ դարու Սուրբ էր , Աճառեանը 20-րդ դարու

 

==========

http://www.hayernaysor.am/news.php?p=11&c=7&t=0&r=0&year=2009&month=08&day=15&shownews=2813&LangID=4

=====

Հրաչյա Աճառյան`

Հայ լեզվաբանության հսկան, որն իր ողջ կյանքը ժառանգեց ազգին

Անահիտ Ասլանեան

 

1 Վաղ Տարիներ

 

Միայն տասնամյակներ ու հարյուրամյակներ անց մեզ է տրված գնահատական տալու այն ողջ ավանդին, որ թողել են մեծ անուն ու համբավ վաստակած մարդիկ, եւ այն վերաբերմունքին, որին արժանացրել է նրանց հասարակարգը: Ցավով ու ինչ որ տեղ նաեւ մխիթարությամբ, որ այնուամենայնիվ իսկական մեծությունները չեն ընկրկել ստորության առաջ եւ իրենց ազնիվ գործի համար պայքարել են անմնացորդ նվիրումով, թերթում ենք Խաչատուր Աբովյանի, Եղիշե Չարենցի, Ակսել Բակունցի, Լեռ Կամսարի, Գարեգին Նժդեհի ու շատ շատերի արխիվային արդեն հնամաշ փաստաթղթերը` աշխատելով բաց չթողնել որեւէ մանրուք, որը կարող է այդ ժամանակների ու իրադարձությունների դատավորը լինել: Եվ ահա այս անգամ իմ ձեռքն ընկավ հայ ականավոր լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի անձնական գործը: Պարզվում է` չարաբաստիկ 37–ը նրա կողքով եւս անտարբեր չի անցել:

 

Նրա ապրած կյանքը համարվեց մեծագույն սխրանք, եւ մահից հետո Հրաչյա Աճառյան անձնավորության շուրջ բազմաթիվ լեգենդներ հյուսվեցին, բնականաբար իրական հենքի վրա: Մեծ գիտնականի կյանքում թերեւս չի եղել այնպիսի շրջան, որ հիշարժան ու բացառիկ դեպքերով համեմված չլինի: Ահա ինչու նրա էությունը բացահայտելու եւ նրա բացառիկ երեւույթը վեր հանելու ու ներկայացնելու համար մենք կքննենք լեզվաբանի կյանքի բոլոր անցումային փուլերը` ընդհուպ մինչեւ կյանքի վերջին տարիները:

 

Աճառյանի հայրական պապը` կոշկակար Հարությունը, Մարմարա ծովի ափին գտնվող Ռոդոսթո հայաշատ քաղաքից դեռեւս 18 դ.-ի վերջում ընտանիքով տեղափոխվել էր Կոստանդնապոլիս եւ բնակություն հաստատել Սամաթիա թաղամասում` հայոց եկեղեցու մոտ: Հենց այդտեղ էլ 1850-ին ծնվում է Հարությունի երկրորդ որդին` Հակոբը` Աճառյանի հայրը, որը նախնական կրթություն է ստանում Սամաթիա թաղի տարրական դպրոցում: Բայց թողնելով դպրոցը` աշակերտ է ընդունվում ոսկերչի մոտ, թեեւ արդյունքում ընտրում է հոր արհեստը` զբաղվելով կոշկակարությամբ: Ուստա Հակոբը խելացի, աշխատասեր ու հնարամիտ մարդ էր: Աճառյանը հետագայում կհիշի, որ նա իր խնամքով մշակած այգում աճեցրել էր մի ծառ, որի վրա տարբեր պատվաստներ էր արել, եւ ծառի երեք տարբեր ճյուղերի վրա տարբեր պտուղներ էին աճում` դեղձ, ծիրան եւ սալոր: Նա իր արհեստում նույնպես հնարամիտ ու նորարար է եղել, կարել է ոչ միայն ամուր, այլեւ նորաձեւ կոշիկներ: Դրա համար էլ շատ հաճախորդներ է ունեցել: Հետագայում, երբ նրանք ընտանիքով տեղափոխվել են Էջմիածին, ուստա Հակոբը հոգատարությամբ մաքրում եւ բարեկարգում է վեհարանի անխնամ այգին, տնկում նոր ծառեր եւ բանջարեղենների նոր տեսակներ աճեցնում, որոնք նորություն էին Արարատյան դաշտավայրում: Դրանով նա արժանանաում է Վեհափառ հայրապետի` Խրիմյան Հայրիկի, գովեստներին:

 

Աճառյանի մայրը` Ընծան, թեեւ անգրագետ կին էր, բայց լավ էր հասկանում ուսման եւ կրթության արժեքը: Նա իր ազգական մի քահանայից ժառանգություն էր ստացել «Հայոց պատմության» մի գիրք, որը հետագայուն պիտի դառնար Հրաչյայի կյանքի ուղեկիցը:

Մոր մասին Աճառյանը հիշատակել է, որ չափազանց մաքրասեր էր, լավ տնտեսուհի` ուշադիր ամուսնու եւ երեխաների նկատմամբ, հյուրասեր ու բարեկամասեր էր: Հրաչյան Հակոբի եւ Ընծայի երրորդ երեխան էր: Բացի իրենից, կային եւս մեկ տղա եւ չորս աղջիկ: Հետագայում իր «Կյանքիս հուշերից» գրքում Աճառյանը մանրամասնորեն կնկարագրի իրենց գերդաստանի պատմությունը, որտեղ էլ կպատմի, որ երկու քույրերը մահացել են դեռեւս փոքր հասակում, մյուս երկուսը ծնողների հետ եկել են Հայաստան` նախ Էջմիածին, ապա Շուշի, որտեղ էլ ամուսնացել են: Իսկ ընտանիքի ամենափոքրը` Հայկը, մահացել է 14 տարեկանում մինինգիտից, երբ ծնողները Պոլսում էին:

Աճառյանը ծնվել է 1876 թ.-ի մարտի 8-ին Կոստանդնապոլսի Սամաթիա թաղամասում: Կնքահայրը երեխային Հրաչյա է կոչել` ի պատիվ Պոլսում բարի համբավ ունեցող մի վաճառականի:

 

Մոր պատմելով` երեխան մեկ տարեկան էր, երբ նրա հետ մեծ դժբախտություն է տեղի ունենում, որը իր անջնջելի կնիքը պիտի թողներ նրա հետագա ողջ կյանքում: Մի արեւոտ օր մայրը երեխային գրկած այգի է իջեցնում: Երեխան երկար ժամանակ նայելով պայծառ արեւին` սկսում է լաց լինել: Մայրը նրան տանում է տուն, պառկեցնում, բայց երեխան չի հանգստանում ամբողջ գիշերը: Առավոտյան աչքերը չեն բացվում: Այդպես անցնում է մի քանի օր, երբ վերջապես երեխային տանում են մի ‎ֆրանսիացի ակնաբույժի մոտ, որը զննելով երեխայի աչքերը` բիբերի վրա նկատում է սպիտակ բծեր եւ հրաժարվում է բուժելուց: Հրաչյային տանում են մեկ ուրիշ` այս անգամ հայ ակնաբույժի մոտ` Ճելալյան ազգանունով: Բժիշկը կարողանում է օգնել մանչուկին, բայց նրան հաջողվում է միայն աջ աչքը բուժել: Ձախը բուժելու համար խորհուրդ է տալիս սպասել մի քանի տարի: Տասնվեց տարի անց, երբ Հրաչյան արդեն Կեդրոնական վարժարանի աշակերտ էր, տեսուչը նրան խորհուրդ է տալիս աչքը բուժել: Այդ ժամանակ Ճելալյանն արդեն թողած է լինում ակնաբուժությունը: Ուստի դիմում են մի շատ նշանավոր ակնաբույժի, սակայն պարզվում է չափազանց ուշ էր որեւէ բան անելու համար: Միակ օգնությունը այն է լինում, որ նա ներկում է կույր աչքի սպիտակած բիբը: Հետո իր հուշերում Աճառյանը կգրի . «Այսպես ես իմ ամբողջ կյանքում միակնանի մնացի…»: Բայց մի աչքով լինելը նրան բոլորովին չխանգարեց հսկայական արմատական բազմահատոր բառարանը եւ հինգ հատորանոց «Անձնանունների բառարանը, տասհատորանի «Լիակատար քերականությունը» գրել եւ ավանդել սերունդներին:

Դեռ մանկությունից Հրաչյան մեծ սեր ուներ գրի եւ գրականության նկատմամբ: Դպրոց չէր հաճախում, երբ հայերենի այբուբենը առանց գրքի սովորել էր իրենց հարեւանի` իր խնամակալի աղջկանից` Արտեմից: 7 տարեկան չկար, երբ հայրը նրան ընդունել է տալիս Սամաթիա թաղի մասնավոր «Արամյան վարժարանը», որտեղ միաժամանակ երեք լեզու էին դասավանդում` հայերեն, ‎ֆրանսերեն, թուրքերեն: Հրաչյան ընդամենը մեկ տարում յուրացնում է այդ երեք լեզուներն էլ: Դա բավական չէր, այդ վունդերկինդը մեկ - երկու տարում սովորում է դպրոցական ամբողջ ծրագիրը: Աճառյանն իր հուշերում պատմում է, որ հետագայում իր առաջին ուսուցիչ Գառնիկ Սուճյանը իր մասին լեգենդներ է պատմել` իր 7-8 տարեկան աշակերտին ուսուցչապետից, փիլիսոփայից եւ աստղաբաշխից ավելի բարձր դասելով: Այդտեղ նա այլեւս անելիք չուներ, եւ տղայի ուսուցիչ Գառնիկ Է‎ֆենդի Սուճյանը կանչում է տղայի հորն ու խորհուրդ տալիս որդուն տանել Սամաթիայի ազգային վարժարան: Հայրը, 9 տարեկան Հրաչյայի ձեռքը բռնած, մտնում է Սամաթիա բարձունքի վրա գտնվող սպիտակ մարմարից շարված երկհարկանի դպրոցը` Սահակյան արական վարժարանը: Հրաչյային ընդունում են փոքրերի բաժինը, սակայն մի քանի օրից, տեսնելով նրա կարողությունները, տեղափոխում են մեծերի բաժին: Ավելի ուշ Աճառյանը կխոստովանի, որ իր ձեռքբերումներով ինքը պարտական էր այդ դպրոցին, որտեղ ուսանում է 4 տարի: 1889-ին 13 տարեկանում նա «լավ», «քաջալավ», «լավագույն» եւ «գերազանց» գնահատականներով ավարտում է նաեւ Սամաթիայի թաղային վարժարանը: Հայրը երկընտրանքի մեջ է ընկնում. ի՞նչ անել, տղային տալ արհեստի, մեղք է, նրա էությունը միայն սովորելն է, իսկ ուսումը շարունակելու համար միջոցներ չուներ: Լսելով կնոջ` Ընծայի թախանձանքները` հայրը Հրաչյային տալիս է Կեդրոնական վարժարան, որտեղ ուսման վարձը համեմատաբար ցածր էր:

 

Գերազանց հանձնելով ընդունելության քննությունները` Հրաչյան միանգամից նստում է երկրորդ դասարան: Հենց այս վարժարանում էլ կնքվում է նրա Աճառյան ազգանունը: Քանի որ մահմեդականներն ազգանուններ չունեն, հետեւաբար ապրելով նրանց մեջ` հայերը եւս կարիք չեն զգացել ազգանուններ գրանցելու, փոխարենը նրանք կոչվում էին իրենց անուն հայրանուններով: Սամաթիայի դպրոցում Հրաչյան մատյաններում գրանցվել է Հրաչյա Հակոբի: Սակայն օրերից մի օր դպրոցի հոգաբարձությունը մտածում է, որ ավելի ճիշտ կլինի աշակերտներին ազգանուններով գրանցելը եւ առաջարկում է բոլոր աշակերտներին ծնողների միջոցով որոշել, թե իրենք ինչ ազգանուն պետք է կրեն: Հրաչյայի հայրը որոշում է տղային տալ իր հոր` Հարությունի անունից կազմված ազգանուն: Բայց տղային դա դուր չի գալիս, քանի որ երկար էր եւ շատ տարածված: Հորաքույրը առաջարկում է գրվել իրենց նախնիների անունով` Հյուպրյուքյան: Դա էլ անբարեհունչ էր: Այդ ժամանակ նա որոշում է օգտագործել հոր մականունը, որին իր կարճահասակության համար Կռճին Ակոբ էին ասում: Եվ նա դպրոցում գրվում է Կռճինյան ազգանունով: Բայց դասընկերները սկսում են ծաղրել նրան` կանչելով Կռճիկ, Պռճիկ, Մռճիկ, Տռճիկ: Դա դաս է լինում նրան, որ Կեդրոնական վարժարան նոր ազգանունով ընդունվեր: Գրաբարյան կռճիկ բառը թարգմանելով աշխարհաբար աճառ բառով` Կեդրոնականի փաստաթղթերում գրանցվում է Հրաչյա Հակոբի Աճառյան:

 

Կեդրոնականում նրան դասավանդում են անվանի մանկավարժներ, գրողներ ու գրականագետներ, հոգեւորականներ ու երաժիշտներ: Այստեղ նա սովորում է 4 տարի` համալրելով իր լեզուների պաշարը եւ խորանալով սովորածների մեջ: 13 տարեկան պատանին արդեն տիրապետում էր 8 լեզուների: 1893թ.-ին Աճառյանը ավարտում է նաեւ այս կրթօջախը: Բայց ուսումը շարունակելու ձգտումը չի լքում նրան: Նա արտասահմանում սովորելու մասին էր երազում եւ շուտով հնարավորություն է ստեղծվում Սորբոն մեկնելու:

Edited November 18, 2009 by Arpa

[Arpa]

2 Սորբոն Փարիզ

 

1895 թ. Պոլսում նա անձնագիր է ստանում, պատրաստում իրերը` մի անկողին, մի վերմակ եւ գրքերով լի մեկ պայուսակ: Հայրը նրան տանում է նավահանգիստ, որտեղից Աճառյանը պիտի մեկներ Մարսել: Արդեն հոկտեմբեր ամսին նա Մարսելից գնացքով հասնում է Փարիզ: Փարիզի առաջին տպավորությունը հիասթափեցնող էր. տղամարդիկ եւ կանայք հագնված էին շատ սովորական, ինչպես Բերա թաղամասում, չկար տրամվայ, երթեւեկում էին սովորական կառքեր, իսկ Աճառյանը այս շքեղ քաղաքի մասին բոլորովին այլ բաներ էր լսել:

 

Նա ընկերների հետ քաղաքի ուսանողական թաղամասում` նախկին Մուրադյան վարժարանի դիմաց, մի փոքրիկ սենյակ է վարձում: Սորբոնի հին ու խարխուլ շենքում երկու տարի սովորելուց հետո ուսման երրորդ տարում համալսարանը տեղափոխվում է Փարիզի կենտրոնում վեր խոյացած մի հոյակապ սպիտակ շենք «վեր խոյացող փայլուն գմբեթով, ընդարձակ ու լուսավոր լսարաններով, շքեղ դահլիճներով ու մի քանի գրադարաններով»:

 

Ուսման նկատմամբ անհաղթահարելի սեր ունեցող այս տղան չէր վարանում նաեւ դասերից ազատ ժամանակ այդ թանկ ու կրակ քաղաքում ապրելու միջոցներ հայթայթել: Իր հետ Փարիզ բերած գումարը նրան բավականացնում էր միայն օրական մեկ - երկու անգամ էժանագին ճաշարանում սնվելու եւ մեկ երկու անհրաժեշտ գրականություն ու գրենական պիտույքներ գնելու համար: Սակայն այս համեմատաբար անհոգ կյանքը տեւում է ընդամենը մեկ տարի: Ունեցած դրամը սպառվում էր: Աճառյանի կյանքում ծանր օրեր էին սկսվում:

 

Այդ տարիներին օտարության մեջ Հրաչյան օրերով անոթի էր մնում: Լավագույն դեպքում կարողանում էր հինգ կոպեկի հաց եւ երկու երեք գազար գնել ու բավարարել ստամոքսի պահանջները: Այդ ժամանակ նրա ամսական ծախսը կազմում էր ընդամենը 3 ‎ֆրանկ: Բայց որքա՞ն կարող էր դիմանալ ապագա լեզվաբանը այդպիսի սուղ պայմաններին: Հորից ժառանգած հնարամտությամբ նա շուտով սեփական նախաձեռնությամբ մի շահավետ գործ է հիմնում: Բոլորովին պատահաբար Փարիզի խանութներից մեկում նկատում է Պոլսում մեծ պահանջարկ վայելող Ֆըստըխները, որով ‎ֆրանսիացիները կերակրում էին հավերին: Իսկ Պոլսում այն բովում եւ ուտում էին: Հատկապես գարեջրի հետ շատ համեղ էր լինում: Նա ընկերներից երեք ‎ֆրանկ է վերցնում, խանութից գնում է արախիս, թղթից փոքրիկ տոպրակներ է պատրաստում եւ բոված այդ արախիսը լցնելով դրանց մեջ` սկսում է շրջել զբոսայգիներում, սրճարանների ու գարեջրատների դռներին` անցորդներին բարձրաձայն առաջարկելով գարեջրի հետ համտես անել Կոկահյուետը, ինչպես որ ‎ֆրանսիացիները անվանում էին ֆըստըխը: Ու որպեսզի համոզի մարդկանց, որ համով է, առաջինը ինքն է ատամով կոտրում ու ուտում: Առաջին օրվա հաջողությունը ցնցող էր: Նա 7 ‎ֆրանկ է վաստակում: Երկրորդ օրվա շահույթը կազմում է 5 ‎ֆրանկ: Եվ աստիճանաբար նրա եկամուտը սկսում է պակասել` կազմելով ընդամենը 20 սանտիմ: Միայն հետագայում, երբ իր կյանքի այդ տարիները շատ հեռու անցյալում էին, Աճառյանի դստեր` Քնարիկի պատմածով, կոկահյուետը Աճառյանի մեջ միշտ տխուր հուշեր է առաջացրել` հիշեցնելով փարիզյան իր թշվառ օրերը:

 

Եվ որպեսզի հնարավորինս կրճատի ծախսերը որպես կացարան էժանագին խցիկ է վարձում մի շենքի 8-րդ հարկում` պարզապես կտուրի տակ, առանց տարրական հարմարությունների, որը չուներ անգամ լուսամուտ, մահճակալի մասին խոսք անգամ չկար. լրագրեր է փռում հատակին, բարձի փոխարեն գլխի տակ թերթ էր դնում եւ առանց վերմակի քնում ուղղակի քարե հատակին:

 

 

 

Շուտով երիտասարդ ուսանողը կանգնում է գիշերային աշխատանք գտնելու խնդրի առաջ, որպեսզի աշխատանքը չխանգարեր իր դասերին եւ որոշ ժամանակ որոնելուց հետո աշխատանքի է անցնում կայարանում, որտեղ վագոններն էր մաքրում եւ լվանում լուսամուտները: Իր խուցն էր վերադառնում լուսադեմին` ժամը չորսին` դասերից առաջ գոնե մի քանի ժամ քնելու, իսկ առավոտյան ժամը ութին գնում էր դասի: Այնուհետեւ մինչեւ երեկոյան տասը մնում էր համալսարանի տաք ու լուսավորված շենքում` խորասուզվելով ընթերցանության մեջ: Մութն ընկնելուն պես սակայն վերսկսում էր Փարիզի մարդաշատ փողոցներում կոկահյուետ, լրագիր կամ շաքար վաճառել, իսկ հետո շտապում էր կայարան:

 

Տառապալից ու անքուն գիշերները անհետեւանք չմնացին կիսաքաղց ուսանողի համար: Նա լիովին հյուծվել էր, սաստիկ գլխացավեր էր ունենում, ընկել էր օրգանիզմի դիմադրողականությունը: Բժիշկը նրա համար միակ դեղ նշանակում է ուժեղ սնունդը: Ծիծաղելի էր նրա համար այդ դեղատոմսը, քանի որ անգամ տարրական պայմաններ ու սովորական սնունդ հայթայթելու հնարավորություն չուներ: Բայց դեպքերի հետագա ընթացքը խնդրի լուծման լավագույն տարբերակ է առաջարկում Աճառյանին: Նրա կյանքում մի նոր փուլ է սկսվում` ավելի լուսավոր ու ավելի անհոգ:

 

Սովորական մի օր Աճառյանը իր սովորույթի համաձայն մինչեւ գրադարանի փակվելը խորասուզված կարդում էր: Փակվելու զանգը ազդարարելուց հետո նկատում է, որ գրադարանում կա եւս մի երիտասարադ: Նրանք միասին են դուրս գալիս գրադարանից: Խոսակցությունը սկսում է Աճառյանը: Պարզվում է, որ մյուս երիտասարդը լյուքսեմբուրգցի էր` ազգությամբ հրեա եւ ուսումնասիրում էր արեւելյան լեզուներ: Միասին անցնում են Սեն Միշելի հանրածանոթ սրճարանի մոտով: Նոր ընկերը Հրաչյային հրավիրում է գարեջուր խմելու, սակայն Աճառյանը մերժում է` պատճառաբանելով, որ ինքը հիմա պիտի իր գործով զբաղվի: Եվ մինչ զարմացած նոր ծանոթը կմտածեր, թե ինչի մասին էր խոսում Աճառյանը, նա արագ մտնում է իր խցիկը, փոխում ուսանողական շորերը, հագնում կարճ տաբատ, դնում անգլիական կեպին, վերցնում զամբյուղը եւ «կոկահյուետ» բղավելով հասնում լյուքսեմբուրգցուն: Սա զարմանում է այդ կերպարանափոխությունից, եւ Աճառյանը շտապում է բացատրություն տալ: Միայն դրանից հետո նրանք հրաժեշտ են տալիս միմյանց: Աճառյանը մտքով անգամ չէր կարող անցկացնել, որ հրեա բարեսիրտ ընկերը կարող էր մտահոգվել իր վիճակով: Հաջորդ օրը համալսարանում մոտենալով Հրաչյային` նա առաջարկում է թուրքերեն պարապել երկու մարդկանց հետ: Մեկը համալսարանի հունարենի դասախոս Փսիքարին էր, երկրորդը` ‎ֆրանսիացի մի զինվորական, որին միանում է նաեւ նրա կինը: Աճառյանը յուրաքանչյուրի հետ պարապում էր ժամը հինգ ‎ֆրանկով, երբեմն էլ` օրական 2 ժամ` ստանալով 10-ական ֆրանկ:

 

Եվ այսպես հաջողությունները հաջորդում են միմյանց երջանիկ ու լուսավոր հերթականությամբ: Շուտով նա պետք է ունենար մի շքեղ սենյակ իր կահավորումով: Այդ առիթով նա իր օրագրում կլրացնի. «Իմ քարահատակ խցիկից փոխադրվեցի այս սենյակը, ուր ունեցա մի փառավոր, լայն մահճակալ, թանձր անկողին, բմբուլի վերմակ եւ բարձ, մի սեղան, մի աթոռ, մի հայելի, թուջե վառարան եւ կերակրի ամաններ: Երկու հատ էլ վենուսի արձաններ գնեցի եւ սենյակս զարդարեցի»:

 

Ավելի մեծ հաջողությունը դեռ առջեւում էր: Նոր էր սենյակի տեր դարձել, երբ իր ընկերներից մեկը, որ որպես քարտուղար ծառայում էր մեծահարուստ իշխան Լուսինյանի մոտ, հրաժարվում է աշխատանքից եւ իր փոխարեն առաջարկում է Աճառյանի թեկնածությունը: Աճառյանը մտնում է աշխատանքի ամսական 100 ‎ֆրանկ աշխատավարձով: «Այսպիսով վերջացան իմ դառը օրերը, եւ ես այդ գումարով կարող էի շատ հանգիստ ապրել»:

 

Փարիզում սովորելու երեքուկես տարիների ընթացքում Աճառյանը ոչ միայն կլանում է Սորբոնում դասավանդվող բոլոր դասախոսությունները, բազմապատկում իր իմացած մեռած կամ կենդանի լեզուների թիվը, այլեւ աներեւակայելի եռանդով ձեռնամուխ է լինում հարստացնելու հայագիտության գանձարանը իր բազմաթիվ հոդվածներով ու աշխատություններով: Եվ վերջապես այստեղ է, որ Աճառյանը ընտրվում է Փարիզի լեզվաբանական միջազգային ընկերության եւ արեւելագետների միջազգային կոնգրեսի անդամ, արժանանում Հյուբշմանի հավանությանը եւ հրավիրվում Ստրասբուրգ, որտեղ սովորելու 6 ամիսներն անցնում են ավելի խաղաղ ու ապահով:

[Arpa]

3 Վերադարձ

 

Ավարտելով դասընթացները` Աճառյանը աշխատելու բուռն փափագով մեկնում է իր հայրենիք` Էջմիածին: Այդ ժամանակ նա արդեն պոլիգլոտների շարքում առաջիններից էր, գիտեր ավելի քան 18 լեզու եւ նպատակ էր դրել իր ստացած գիտելիքները ծառայեցնել հայրենիքին ու ժողովրդին: Ահա ինչու ընտրեց Էջմիածինը, ուր տեղակայված էր իրեն այնքան հոգեհարազատ Գեւորգյան ճեմարանը: Այստեղ ծանոթանում է Խրիմյան Հայրիկի հետ, որի վրա բավականին լավ տպավորություն է թողնում: Երիտասարդի կիրթ արտաքինը, խելացի պատասխանները դուր են գալիս վեհափառին, եւ նա Աճառյանին նշանակում է ճեմարանի տաճկերեն լեզվի ուսուցիչ: 1902 թ.-ի ամռանը հրավեր ստանալով Շուշիի դպրոցներից մեկում հայոց լեզվի ուսուցչի պարտականությունները ստանձնելու` ուղեւորվում է Ղարաբաղ եւ Շուշիում նշանակվում թեմական դպրոցի ուսուցիչ: Ազատ ժամանակ նա առիթը բաց չէր թողնում անծանոթ բարբառը ուսումնասիրելու համար, հաճախ էր շփվում Ղարաբաղի բարբառով խոսող տեղաբնակների հետ, լսում նրանց զրույցներն ու ավանդապատումները:

 

Շուշին մեկ այլ առումով եւս անմոռանալի է դառնում Աճառյանի համար` մի այլ ձեւով իմաստավորելով ու ամբողջացնելով նրա կյանքը: Հենց այստեղ նա հանդիպում է իր առաջին կնոջը: Ընդհանրապես սիրո հարցերում Աճառյանը շատ զգայուն էր, շատ շուտ կարող էր հրապուրվել ու սիրահարվել: Գեղանի Արուսյակը դառնում է Աճառյանի կյանքի հավատարիմ ուղեկիցն ու անմնացորդ նվիրված կողակիցը. նա ամեն ինչ նվիրաբերում է ամուսնուն, նրա նպատակներն ու ցանկությունները դարձնում իրենը: Այդ կինը իր ձեռագրով պիտի արտագրեր «Արմատական բառարանի» եւ «Հայոց լեզվի» պատմության հազարավոր էջերը, երեխայի նման փայփայեր դրանք, ամուսնու հետ հազարավոր կիլոմետրեր կտրեր` գրաստներով ու սայլերով, երբեմն ոտքով շալակած տանելով այդ գոհարները, փրկեր հազար ու մի դժբախտությունից` անտեսելով սովը, հոգնածությունն ու տանջանքները:

 

Նրանց սերը եղել է անկեղծ ու փոխադարձ: Եվ ամեն ինչ կարող էր հրաշալի ընթանալ, եթե վրա չհասներ համաշխարհային եւ համահայկական աղետը: 1914 թ.- ին բռնկվում է առաջին համաշխարհային պատերազմը, Հայաստանում ջարդարար թուրքերը նախաձեռնում են հայոց կոտորածն ու գաղթերը: Բաքվում նույնպես սկսվել էր հայերի կոտորածն ու տեղահանությունը: Շամախու կոտորածից փրկված մոտ 600–ի չափ հայեր, որ հանգրվանել էին Բաքվում, այժմ պետք է տեղափոխվեին ավելի ապահով վայր` Էնզելի: Նրանց մեջ էր նաեւ Աճառյանը կնոջ հետ: Նրանք ժամանակավորապես հաստատվում են այդ քաղաքում` կացարան գտնելով Աճառյանի ընկերոջ տանը:

[Arpa]

4 Սէր Կորուստ եւ կրկին Սէր

 

1923 թ.-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության հրավերով Աճառյանը ժամանում է Երեւան եւ դասախոսական աշխատանքի անցնում Երեւանի պետական համալսարանում: Համալսարանը դարձավ նրա կյանքի հետագա 30 տարիների արգասաբեր օրրանը: Մինչեւ ուղնուծուծը մանկավարժությամբ օժտված Աճառյանը կրթեց ու դաստիարակեց տասնյակ սերունդներ, շարունակեց բեղմնավոր գիտական աշխատանք ծավալել:

 

Հայաստանի կառավարությունը Աճառյանին բնակարան հատկացրեց Աբովյան եւ Աղայան փողոցների խաչմերուկի երկհարկանի տան երկրորդ հարկում: Այստեղ նա կնոջ հետ ապրեց 14 տարի` մինչեւ 1937 թ.-ը, երբ նրան նոր բնակարան տվեցին արդեն Տերյան եւ Մոսկովյան փողոցների խաչմերուկի շենքում: Սակայն այդ կացարանն էլ ժամանակավոր էր, քանի որ կյանքում տեղի ունեցած տհաճ մի դեպքից հետո, որին դեռ կանդրադառնանք, նրան տեղավորեցին «Սեւան» հյուրանոց եւ միայն մեկ տարի հետո` 1940–ին, երեքսենյականոց բնակարան հատկացրեցին ներկայիս Մաշտոցի պողոտայի հյուսիսային մասում` իններորդ փոստի բաժանմունքի շենքի երրորդ հարկում, որտեղ նա ապրեց մինչեւ կյանքի վերջը: Նրանից այս շենքում մնացել է միայն կիսանդրին, որ կանգնեցվել է մուտքի մոտ:

 

Կնոջ` Իրանում բնակվող բարեկամներից մեկին գրված նամակներից մեկում, որ թվագրված է 1924թ.-ին, տեղեկանում ենք, որ Աճառյանը գոհ էր իր այդ ժամանակվա կյանքից, աշխատանքից: «Մենք կատարելապես գոհ ենք այնտեղ գալուց, կյանքը բոլորովին հանդարտ է, ոչ մի անկարգություն, կռիվ, ղալմաղալ չկա, ամեն մարդ իր գործին շարունակում է աշխատել»: Նույն մարդուն հասցեագրված հաջորդ նամակից, որը գրվել էր արդեն մեկ տարի հետո, իմանում ենք սիրելի կնոջ մահվան մասին. «Եվ այսպես խեղճ Արուսյակս մեռավ յուրայիններից հեռու, նույնիսկ չարժանացավ նրանց կարեկցությանը: Ես միայն մնացի, որ գիշեր ցերեկ անդադար հիշում եմ, ողբում ու ցավում: Այսօր հատկապես շատ դառն հուշերի մեջ էի, վախենում եմ, որ ես էլ կգժվիմ, տանը բոլորովին մենակ եմ, ոչ ոք չունիմ եւ եթե մի արկած պատահի ինձ, փողոցի շան դրությունից էլ վատթար է լինելու դրությունս»: Արուսյակի նկատմամբ Աճառյանի սիրո, նվիրվածության ու տառապանքների մասին ամենից լավ թերեւս տեղեկացված էր նրա ուսանող Գառնիկ Ստեփանյանը, որը շատ մտերիմ էր ուսուցչի հետ: Ստեփանյանը պատմում է, որ ինքը պրո‎ֆեսորի հետ ծանոթացել է Արուսյակի մահից 8 տարի հետո, բայց նրա տանը` գրասեղանի վերեւում կախված է տեսել կնոջ յուղաներկ նկարը: Ստեփանյանի վկայությամբ Աճառյանն անգամ կնոջ ամենասիրած շրջազգեստը կախել էր պատից եւ ամեն օր դասերից վերադառնալիս զրուցում էր այդ շրջազգեստի հետ, պատմում նրան իր անցկացրած դասերի եւ գալիք օրերի ծրագրերի մասին: Կնոջ օգտագործած իրերն ու առարկաները չէր հավաքել: Դա հնարավորություն էր տալիս նրան ամեն օր զգալ Արուսյակի ներկայությունը եւ ապրել նրա հետ հետմահու, բաժանել նրա հետ իր հուզումներն ու ուրախությունը, երբեմն էլ խորհուրդներ հարցնել:

 

Կյանքի հավատարիմ ընկերոջ կորուստը կատակասեր Աճառյանին դարձրեց լռակյաց, մռայլ: Բժիշկների խորհրդով վիշտը փոքր-ինչ մոռանալու համար նա իր բնակարանը ժամանակավորապես տրամադրեց ծանոթներից մեկին եւ մեկնեց ճանապարհորդության` Մոսկվա, Լենինգրադ, Բաքու: Վերադարձին նրան տհաճ անակնկալ էր սպասում: Չափազանց մաքրասեր իր ընկերը կարգի էր բերել բնակարանը, մաքրել, ամանները տեղադրել պահարանում` չիմանալով, որ դրանով քանդել էր Աճառյանի հոգու խորքում կառուցված պաշտամունքի մի ամբողջ տաճար: Չափազանց զգայուն ու ավանդապահ այդ մարդը հանդիմանում է ընկերոջը ու երեխայի նման լաց լինում: Սակայն Աճառյանին ավելի մեծ վիշտ է պատճառել, երբ գողերը մտնելով իր տուն եւ ձեռագրերից բացի ոչինչ չգտնելով` տարել էին պատից կախված զգեստը: Խեղճ մադը ընկնում է հոգեկան անհավասարակշիռ վիճակի մեջ: Ոչ ոք չկարողացավ հանգստացնել նրան այնքան ժամանակ, մինչեւ որ նա Աբովյան փողոցով անցնելիս Արուսյակի զգեստը տեսել է մի կնոջ հագին: Անմիջապես կանգնեցրել է նրան, հարցուփորձով իմացել, որ կինը այն գնել էր անծանոթ մի երիտասարդից եւ պահանջել է անմիջապես հանել զգեստը, վերադարձնել իրեն. չէ՞ որ դա միայն ու միայն Արուսյակը կարող էր հագնել: Հավաքվել են մարդիկ, փորձել են հանգստացնել պրո‎ֆեսորին, բայց նա անհողդողդ էր եւ պահանջում էր, որ զգեստը անմիջապես իրեն վերադարձնեն: Չի օգնել անգամ ոստիկանության միջամտությունը եւ միայն ոստիկանատանը վճարելով զգեստի համար այդ կնոջ ծախսած գումարը եւ թանկագին հիշատակը տուն բերելով` Աճառյանը կախել էր այն նախկին տեղում: Բայց զգեստը այլեւս խորթացել էր, դարձել էր անհարազատ եւ երբ մի երկու օրից հետո նրան է այցելել Գրիգոր Չուբարը եւ հարցրել, թե այլեւս իրեն մենակ չի՞ զգում, պրո‎ֆեսորը պատասխանել է. «Ավելի անտանելի վիճակ է ստեղծվել ինձ համար. երբ խոսում եմ հետը, նա այլեւս ինձ չի պատասխանում: Արուսյակի փոխարեն շրջազգեստի միջից ինձ հետ խոսում է մի ուրիշ կին»: Եվ Աճառյանը օտարացած շրջազգեստը իջեցրել է պատից ու փոխարենը կախել կնոջ յուղաներկ նկարը, իսկ ավելի փոքր լուսանկարը դրել է իր գրասեղանին. այդուհետ հաղորդակցվել է լուսանկարների հետ: «Օրվա մեջ մի քանի անգամ սպիտակ շորով մաքրում էր փոշին, նայում ու ինչ որ բաներ մրմնջում: Գրելիս էլ հանկարծ բարձրացնում էր գլուխը, դիտում նկարը», - գրում է Գառնիկ Ստեփանյանը:

 

Արյուսակից հետո միայնակ ապրելը բոլորովին փոխել էր Աճառյանի կենցաղն ու բնավորությունը. դրսում ճաշելը, ընկերների հետ սակավադեպ հանդիպումները, ինքնամփոփ ու լռակյաց դառնալը մտահոգում էր նաեւ իր մոտիկ ընկերներին: Եվ նրանք որոշում են, որ իրենց ընկերոջը կփրկի միայն նոր ամուսնությունը: Աճառյանը սկզբում անգամ լսել չէր ուզում այդ մասին. «Արյուսակից հետո ո՞վ պետք է լինի, որ այդ տարիքում, իսկ նա արդեն 60-ին մոտ էր, իր հոգսերը հոգա ու հավատարիմ լինի իրեն»: Ընկերներին մի կերպ հաջողվում է համոզել նրան ու իմանալ նրա ճաշակը. «Ոչ գեր լինի, ոչ նիհար, բռնելու մկան ունենա, ոչ շատ մեծ լինի, ոչ էլ շատ փոքր, պոլսեցի լինի, որ նրանց կենցաղն իմանա ու իր համար պոլսական ճաշեր պատրաստի»,- այսպիսին էին Աճառյանի ակնկալիքները: Սակայն իր ապագա կնոջը պետք է գտնի ինքը եւ ոչ թե միջնորդ ընկերները: Մի օր ընկերուհու հետ պրոֆեսորին է այցելում բժշկական ինստիտուտում սովորող իր ծանոթ Օլյան ընկերուհու՝ Սո‎ֆիկի հետ: Սոֆիկն անմիջապես գրավում է Աճառյանի ուշադրությունը՝ գեղեցիկ էր, բարեկազմ, բավականին համեստ էր երեւում եւ ամենակարեւորը` իր ուսանող ընկերուհիներից տարիքով էր,՝ թեեւ իրենից շատ երիտասարդ: Նա Օլյայից իմանում է, որ Սո‎ֆիկն ամուսնացած եւ բաժանված է, սովորում է բժշկական ինստիտուտի ատամնաբուժական բաժնում, ապրում է հանրակացարանում, ծագումով Ախտայից է, բարեկիրթ ծնողների զավակ է, ունի եղբայր, քույրեր ու ծնողներ: Սո‎ֆիկի կարգավիճակը համապատասխանում էր Աճառյանին, մնում էր հարցի մյուս կողմը՝ ստանալ նրա համաձայնությունը: Աճառյանը մտածում էր, թե ինչպես կարող է համոզել, երբ տարիքի հսկայական տարբերություն կար եւ բացի այդ` իր արտաքին տեսքն ու կենցաղն էլ այլեւս այն չէին: Այնուամենայնիվ, նա սկսում է հաճախակի այցելել աղջիկներին հանրակացարանում, նրանց մեկ-մեկ հրավիրել իր անհրապույր բնակարանը` հյուրասիրելով մի օր փլավ, մի օր թեյ: Այդպես նա կարողանում է շահել Սո‎ֆիկի սիրտը, ում չափազանց դուր էր գալիս նրա կենսուրախ, աշխույժ եւ մարդամոտ լինելը: Իսկ վերջին վճռորոշ «մարտը» լինում է նրան նվիրված Աճառյանի բանաստեղծությունը: Այդ օրը իր հուշերում այսպես կանմահացնի Սո‎ֆիկը, «Ապա Աճառյանը, թախծոտ հայացքը դեմքիս սեւեռելով, խնդրեց, աղաչեց՝ ասելով.՝«Սո‎ֆիկ, Հոգյակս, դու այսուհետ մնալու ես ինձ մոտ, այլեւս չես գնալու, առանց քեզ ես կյանք չունեմ, մնա ինձ մոտ ինչ ձեւով որ ուզում ես՝ որպես մայր կամ քույր, այդ միեւնույն է ինձ համար»: Հետո նա հանցավորի նման ծունկի եկավ հանգուցյալ կնոջ՝ Արյուսակի նկարի առաջ, աղոթք մրմնջաց՝ ձեռքերը պարզելով դեպի նկարը եւ գոչեց. «Ներիր ինձ, Արուսյակ, ներիր, որ ես պայմանազանց եմ լինում քո հանդեպ: Ես այլեւս մենակ ապրել չեմ կարող, մի մոտիկ էակի կարիք եմ զգում»: Սո‎ֆիկը չի դիմանում այդ տեսարանին եւ մնում է.. ընդմիշտ:

 

Տիկին Սո‎ֆիկը հետո պետք է մեծ դեր խաղար մեծ գիտնականի թե անձնական, թե գիտական կյանքում` նրա պես հավասարապես կրելով ամուսնուն բաժին հասած դառնություններն ու դժվարությունները, ուղիղ 18 տարի լինելով նրա հավատարիմ ընկերն ու բարեկամը: Իսկ որպես ամուսիններ իրար կապող միակ վկայականը ոչ թե եկեղեցում կամ զագսի կողմից տրված փաստաթուղթն էր, այլ Աճառյանի ձեռքով վավերացրած գրություն, որի վրա գեղեցիկ ձեռագրով գրված էր. «Մեկ ամիս կենակցությունից հետո իրար ճանաչած մենք՝ Աճառյաններս, պայման ենք կապում` փոխադարձաբար կապված մնալ իրար հետ ամուսնական անխզելի կապով. ոչ մի բան չպիտի կարողանա բաժանել մեզ իրարից՝ ոչ հիվանդություն, ոչ հաշմանդամություն, ոչ էլ աղքատություն, մինչեւ իսկ մեկս, եթե հետին չքավորության հասնի, մյուսը խոսք է տալիս չբաժանվել նրանից եւ չլքել նրան: Մեր խոսքը հաստատում ենք՝ երդվելով մեր պատվի եւ մեր հոր գերեզմանի վրա: 9 փետրվարի, 1935, Երեւան»:

[Arpa]

5 Մղձաւանջ եւ Հալածանք

 

Հազիվ էր կարգավորվել Աճառյանի կյանքն ու հոգեկան ներաշխարհը, երբ հերթական փորձությունը, որին շատերը պետք է ենթարկվեին այդ թվերին, թակում է նրա կյանքի դուռը: Արդեն 1937 թվականն էր: Ընդամենը չորս թվանշան պարունակող այս թիվը դարձել է խորհրդանշան` բռնության, հալածանքների, բռնաճնշումների, աքսորների եւ մահապատիժների, որ կապված է բազմաթիվ անմեղ մարդկանց կորսված ճակատագրերի հետ: Այդ տարի, չգիտես ինչպես եւ ում հանցագործ ձեռքով, բազմաթիվ մտավորականներ եւ խելացի ուղեղներ հայտարարվեցին «նացիոնալիստներ», ասել է թե ազգայնամոլներ, ժողովրդի թշնամիներ, լրտեսներ եւ այդ պիտակով ով բանտարկվեց, ով աքսորվեց, ով ենթարկվեց բռնաճնշման ու հալածանքների կամ, որ ավելի սարսափելի է` գնդակահարման ու անհայտ գերեզմանոցներում թաղվելուն: Այդ զրպարտություններից զերծ չմնաց նաեւ Հրաչյա Աճառյանը եւ արդյունքում բազմաթիվ դաժան օրեր ապրեց, հալածվեց ու քննադատվեց, սակայն երբեք չկորցրեց հավատը:

 

37թ.-ի մղձավանջը անտարբեր չանցավ նաեւ կենսասեր ու լավատես, քաղաքականության հետ ոչ մի ուղղակի աղերս չունեցող, ոչ մի կուսակցության չպատկանող եւ միայն ու միայն գիտությանը նվիրված մարդու կողքով: Երեւանի բանտերում ավելի քան 800 դաժան եւ տառապալի օրեր էին սպասում նրան: Իր չգործած հանցանքների համար բիրտ ու անսիրտ քննիչների կողմից Աճառյանը դեռ կենթարկվի անասելի տանջանքների, բայց հույսը չի կորցնի ապագայի նկատմամբ, չի կորցնի հոգու արիությունն ու լավատեսությունը: Այդ տարիների մասին Աճառյանը գերադասել է լռել, իր հուշերում որեւէ հիշատակություն չկա այդ մասին, ոչինչ չի պատմել նույնիսկ կնոջն ու մտերիմներին` ասելով, որ ստորագրություն է տվել, ինչը հավասար է Ավետարանի վրա երդվելուն: Բայց դժվար թե նրա սակավախոսության պատճառը դա լիներ: Ամենայն հավանականությամբ Աճառյանը խուսափել է կրակի վրա յուղ լցնելուց` նախընտրելով այդ ամենը վերագրել թյուրիմացաբար տեղի ունեցած որեւէ միջադեպի` թեկուզեւ չափազանց տհաճ միջադեպի:

 

Աճառյանին կալանավորեցին սեպտեմբերի 29-ին, բռնագրավեցին գրամեքենան եւ ձեռագրերը, միեւնույն ժամանակ փակելով եւ կնքելով սենյակի դուռը: Տիկին Սո‎ֆիկին եւ տան ծառայող Պոլինային թողեցին միայն խոհանոցը: Սենյակում էին մնացել Աճառյանի ձեռագրերը, որոնք ենթակա էին բռնագրավման: Ամբողջ գիշեր Սո‎ֆ‎‎իկն ու Պոլինան մտածում էին, թե ինչպես փրկեն իրենց հարազատի տասնյակ տարիներով կատարած աշխատանքը: Բարեբախտաբար սենյակից խոհանոց բացվող մի պատուհան կար: Սոֆիկը մի կերպ ներս է սողոսկում այդ լուսամուտի օդանցքից եւ կարողանում է դուրս հանել ձեռագրերի մի մասը: Բայց դրանք հարկավոր էր նաեւ թաքցնել ապահով տեղում: Երկար մտածելուց հետո գտնում են միջոցը: Քեռու օգնությամբ Սո‎ֆ‎‎իկը դրանք տեղափոխում է Նոր Բութանիա եւ երկաթե արկղի մեջ դնելով` թաղում քեռու պարտեզում` առվից հեռու մի ծառի տակ: Հետագայում երկու տարի այդ ծառը չեն ջրում, որպեսզի ձեռագրերը չխոնավանան: Սակայն ձեռագրերի ու գրքերի մի մասը Սո‎ֆիկը չի կարողանում դուրս բերել եւ այդ սենյակը շուտով տրամադրում են հողժողկոմ Մարջանյանին: Բարեբախտաբար նրա կինը` տիկին Կլարան, որ գնահատում էր Աճառյանի գիտական միտքը, ձեռագրերը կապոց է անում ու դնում սենյակի աննկատելի անկյունում: Աճառյանի բանտից վերադառնալուց հետո այդ թանկագին պահուստը հանձնում է պրո‎ֆեսորին:

 

Պահ տված ձեռագրերի հետագա ճակատագրի մասին Գառնիկ Ստեփանյանին պատմել է տիկին Սո‎ֆիկը: Երբ Աճառյանը նոր էր դուրս եկել բանտից, կնոջը ուղարկում է ձեռագրերի հետեւից: Եվ մինչ կինը կվերադառնար, նա անհանգիստ էր, մտածում էր, թե ի՞նչ վիճակում կլինեին դրանք, իսկ եթե դրանք կորած լինեին, այդ դեպքում Աճառյանը կորած էր համարում նաեւ իրեն: Բարեբախտաբար ձեռագրերը պահպանված են լինում եւ Սո‎ֆիկը դրանք անվնաս հասցնում է տուն: Ականատեսների վկայությամբ` Աճառյանը տեսնելով ձեռագրերը` ուղղակի փուլ է գալիս դրանց վրա: Մեկ առ մեկ շոշոփում է դրանք, վերցնում, համբուրում, տանում աչքերին, ապա կրծքին սեղմում` մի երջանիկ ժպիտ խաղացնելով դեմքին:

 

Իսկ մինչ այդ առջեւում ծանր օրեր էին: Բնակարանը ձեռքից առնելուց հետո Սո‎ֆիկին արտաքսում են Երեւանից: Նա մի կերպ աշխատանք է ճարում Աշտարակում` աղջկան թողնելով Երեւանում` տատիկի տանը:

 

Հրաչյա Աճառյանի ձերբակալության, նրան ներկայացվող մեղադրանքների, բանտախցում անցկացրած մղձավանջային տարիների, նրա դատական գործի եւ բանտից ազատվելու վերաբերյալ նյութերը վերցվել են լեզվաբանի ծննդյան 120 ամյակի առիթվ Հայաստանի մամուլում լույս տեսած Գառնիկ Ստեփանյանի, Հայաստանի կոմկուսի առաջին քարտուղար Սուրեն Թովմասյանի, իրավաբանության դոկտոր Ռուբեն Ավագյանի եւ պատմագիտության թեկնածու Ալեքսանդր Սա‎ֆարյանի նյութերից, ինչպես նաեւ ԵՊՀ դասախոս, ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի արխիվային «Գործին» կցված փաստաթղթերից: Այս փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից պարզվում է, որ Աճառյանի ձերբակալության մասին որոշումն ընդունվել է 1937թ.-ի սեպտեմբերի 18-ին անվտանգության կրտսեր լեյտենանտ ոմն Կիրակոզովի կողմից: Պրո‎ֆեսորը մեղադրվել է որպես անգլիացիների կողմից Ադրբեջանում նշանակված գործակալ ու Երեւանի համալսարանում իբրեւ թե գործող պրոֆեսորների հակահեղափոխական-‎ֆաշիստական խմբի անդամ: Նույն գործից իմանում ենք, որ նա երեք անգամ տարվել է հարցաքննության` երթարկվելով ծեծի եւ հայհոյանքների, միաժամանակ նրան խոստացել են «մեղքը» հանձն առնելու եւ ճշմրտությունը գրելու դեպքում 5 օրից ազատ արձակել: «Ես ինքս ինձ զրպարտեցի քննիչ Կիրակոզովի սպառնալիքներից, ‎ֆիզիկական տանջանքերից ու նվաստացումներից ազատվելու համար»,- պատմել է Աճառյանը: Եվ 61 ամյա հյուծված, ահաբեկված ու անօգնական գիտնականը ստոր ու դաժան քննիչի հարկադրումով ու թելադրանքով իր ձեռքով դիմում է գրել ՆԳ ժողկոմին` «խոստովանելով» իր գլխին բարդած հանցանքը:

 

Թե ինչպես է Կիրակոզովը Աճառյանից կորզել այդ ստորագրությունը, պատմել են հետո իր խցակից ընկերները` Հայկ Գյուլիքխեւյանը, Զաքար Բաշինջաղյանը, Աշխարհաբեկ Քալանթարը, Մուշեղ Մալխասյանը: Նրանք պատմել են սարսափելի մանրամասներ Աճառյանի հարցաքննություններից, որից տեղեկանում ենք, որ հարցաքննություններից մեկի ժամանակ, երբ քննիչի այն մեղադրանքին, թե Աճառյանը իբր գերմանական, ‎ֆրանսիական, անգլիական, ճապոնական ու տաճկական լրտես է, Աճառյանը սրամիտ պատասխան է տվել` ասելով. «եթե կան հիմար մարդիկ, ովքեր կհավատան, թե գիտնականը, հայ լեզվաբանը կարող է լրտես լինել, եւ եթե այդպիսի սուտը շատ անհրաժեշտ է ձեր կարիերայի համար, գրեք, եւ ես կստորագրեմ: Բայց որ ես` հայ գիտնական Աճառյանս տաճկական լրտես եմ, դա զառանցանք է, չտեսնված վրդովեցուցիչ վիրավորանք եւ եթե ինձ կտոր-կտոր էլ անեն, ես այդպիսի զրպարտանք հանդուրժել չեմ կարող եւ հավատացած եմ, որ իր արժանապատվությունը չկորցրած ամեն մի հայ մարդ նույնը կասի ձեզ»: Այս համարձակ պատասխանի համար քննիչը անասնաբար ինչքան որ ուժ ուներ ապտակում է թույլ ու տկար ծերունուն: Բայց Աճառյանը չի կորցնում իրեն եւ ավելի մեծ է լինում նրա ապտակը. նա արհամարհական նետում է «Ի‏նչ մեծ հերոսություն քեզ նման ուժեղ երիտասարդի համար ձեռք բարձրացնել ինձ նման հիվանդ մի ծերուկի վրա»: Քննիչը ավելի է կատաղում եւ հայհոյում է Աճառյանի մահացած կնոջը, ում անունը կարդացել էր նրա տետրերում: Աճառյանն էլ վշտացած պատասխանում է. «Նա մեռած է, ի՞նչ հաճույք նրա ոսկորները հայհոյելուց, գոնե երկրորդ կնոջս հայհոյեիք»: Հետագայում Աճառյանը ներողություն կխնդրի Սոֆիկից իր ասածի համար:

 

Մեկ ուրիշ հարցաքննության ժամանակ, որը վարում է նույն քննիչը, չկարողանալով բռնությամբ խոստովանեցնել խեղճ ծերուկին` բերանից հանելով վառվող ծխախոտը` հանգցնում է այն ուղղակի Աճառյանի ճակատին եւ դա դեռ քիչ էր` ծեծում է նրան այնքան, որ ուժասպառ ու հուսահատ ծերունազարդ գիտնականը երկու անգամ ընկնելով աստիճանների վրա` հազիվ է հասնում իր խցիկի դռանը: Իսկ երբ քիչ հետո նա տեսնում է բանտախուց նետված, ատամները փշրված իր խուցընկերոջը, որոշում է հետեւել Գյուլիքխեւյանի խորհրդին` «ինչ թուղթ էլ դեմ տան, ստորագրի, միեւնույն է` նրանք ինչ ուզեն, այն էլ կանեն, մեղք ես»,- այսպես էր հորդորել Գյուլիքխեւյանը: Դրանից հետո միայն Աճառյանը պիտի զրպարտեր ինքն իրեն եւ գրեր հետեւյալ ‎դիմումը. «ՀԽՍՀ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիտեին ձերբակալված Հրաչյա Հակոբի Աճառյանից: Մեկ եւ կես ամիս ձերբակալված մնալուց հետո համոզվելով, որ ավելի երկար ժամանակ թաքնվելը ապարդյուն պիտի մնա, ես վճռեցի հայտնել ամբողջ ճշմարտությունը: Խոստովանում եմ, որ 1915 թվի օգոստոս եւ սեպտեմբեր ամիսների ընթացքում ծառայել եմ Բաքվի տեղական հեղափոխական իշխանության մոտ` որպես հետախույզ մարմնի ագենտ: Այս պաշտոնը շարունակել եմ ինչպես անգլիացիների գրավման ժամանակ, նույնպես եւ նրանց փախուստից հետո: 1923 թվականին Հայաստանի «սպեցի‎ֆիկական» կառավարության հրավերով ես եկա Երեւան` իբրեւ դասախոս պետհամալսարանի: Մերձավորների շրջանում, ինչպես եւ դասախոսների հետ խոսակցության միջոցին, տոգորված լինելով նացիոնալիստական տրամադրություններով, ես թույլ եմ տվել նացիոնալիստական եւ անգլիո‎ֆիլիական արտահայտություններ, որոնց մասին ես կտամ վերջնական ցուցմունքները հետաքննությանը:

 

Խնդրում եմ իմ այս անկեղծ հայտարարությունը եւ իմ ծեր տարիքը նկատի ունենալով`պահպանել իմ կյանքը եւ հնարավորություն տալ ինձ վերջացնել իմ 20-ի չափ գիտական աշխատանքները, որոնք ունեն մեծ ու կարեւոր նշանակություն: Հրաչյա Աճառյան, 1937, նոյեմբերի 16»:

 

Սակայն անցնում է ավելի քան մեկուկես տարի, եւ միայն 1939 թվականի մարտի 7-ին եւ այն էլ դռնփակ նիստում վերջապես քննության է դրվում Հրաչյա Աճառյանի գործը: Դատը վարում է Մոսկվայից ժամանած դատական եռյակը: Դատավոր Նովիկովը ներկայացնում է Աճառյանի մեղադրանքները` նացիոնալիզմ, անգլիամոլություն, լրտեսություն, համալսարանում դաշնակցական խմբակի ղեկավարում, Հայաստանը Ռուսաստանից անջատվելու եւ մաեւնույն ժամանակ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու կողմնակից, լեզվաբանությունից մարքսիստական ուսմունքը դուրս վանելու գաղափարախոս եւ այլ անհիմն մեղադրանքներ:

 

Դատավորի այն հարցին, թե լեզվաբանը ինչու է անգլերենը ռուսերենից ավելի շատ սիրում, Աճառյանը պատասխանել է, թե անգլերենի քերականությունը հեշտ է, 300 բառ իմացողը կարող է ճառ արտասանել, մինչդեռ ռուսաց լեզվի քերականությունը շատ դժվար է նույնիսկ ռուսների համար: Իսկ «նացիոնալիստ» բառի կապակցությամբ ասել է. «Ես սիրում եմ իմ ազգը` առանց ատելու մյուս ազգերը: Մենք փոքր ազգ ենք. եթե հայերը ազգասեր չլինեին, հայ ազգը այդքան դարեր չէր կարող պահպանել իր գոյությունը»: Իրականում նացիոնալիզմի մեջ մեղադրվող գիտնականը մեծ հայրենասեր էր եւ ամեն առիթով ապացուցել է այդ փաստը: Դեռս Փարիզում սովորելու ժամանակ հայ երիտասարդների կողմից ցույցեր էին կազմակերպվում` ընդդեմ թուրքական հայաջինջ քաղաքականության, որոնց մասնակցում էր նաեւ Աճառյանը իր ընկերների հետ: Նույնիսկ դրանցից մեկի ժամանակ ձերբակալվել է եւ մեկ գիշեր անցկացրել ոստիկանատանը: Իսկ մեկ անգամ էլ իր այնքան սուղ միջոցներից 20 ‎ֆրակ է նվիրել Զեյթունի ազատամարտիկներին օգնելու հանգանականությանը: Այդ նույն հայրենասիրության զգացումը նրան դրդեց քաղաքացիական պատերազմի տարիներին իր երեքսենյականոց բնակարանի մեծ սենյակը կահավորել եւ իբրեւ հիվանդասենյակ տրամադրել 6 վիրավոր բանակայինների, որոնց խնամքով էլ զբաղվում էր ինքն անձամբ: Իսկ ամերիկյան լրտես լինելու մեջ մեղադրելու համար հիմք էր ծառայել այն փաստը, որ նա 1918-19 թթ թոհուբոհի ժամանակ Ռոստովում հավաքված ավելի քան 600 որբերին օգնելու համար ամերիկյան գործակալների համար նա հոդվածներ էր թարգմանել եւ փոխարենը ստացած գումարը տրամադրել էր այդ որբերի համար սնունդ եւ հագուստ հայթայթելուն: Աճառյանը զրպարտություն է համարել դաշնակցական լինելու մեջ իրեն արված մեղադրանքը: Ասել է, թե ինքը ողջ կյանքում որեւէ կուսակցության չի պատկանել, այլ պատկանել է միայն գիտությանը: Բռնությամբ ցուցմունք տված վկաները նույնպես պաշտպանում են Աճառյանին եւ ասում, որ ծեծելով եւ ատամները կոտրելով են կորզել իրենց ստորագրությունները: Մոսկվայից ժամանած դատական կոլեգիան կայացնում է հետեւյալ վճիռը` «ՀԽՍՀ օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի հիման վրա` Հրաչյա Հակոբի Աճառյանին ազատազրկել 6 տարով եւ ձայնազրկել 3 տարով` բռնագրավելով նրան պատկանող գույքը: Ազատազրկման ժամկետի սկիզբը նախնական բանտարկության հետ միասին համարել 1937 թվականի սեպտեմբերի 29-ը: Դատավճիռը ենթակա է ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիայի բեկման` դատավճիռը հայտարարելու օրվանից 5 օրվա ընթացքում»:

 

«Այս էր ձեր արդարությունը,- բղավել է Աճառյանը, ընկել է աթոռին եւ հեկեկացել»: Բայց հետագայում դեպքերն այնպես են զարգանում, որ Աճառյանը բանտում վեց տարի անցկացնելու փոխարեն այնտեղ լրացնում է միայն երկու տարի: Երջանիկ պատահականությամբ Հայկ Գյուլիքխեւյանի աղջիկը հորը ազատելու նպատակադրությամբ Մոսկվայում հանդիպում է գլխավոր զինվորական դատախազի օգնական, մարդկային բարձր արժանիքներով օժտված իրավաբան Գյոլեցյանին, ով շուշեցի էր, շատ լավ էր ճանաչում Աճառյանին, գուցե եւ եղել էր նրա աշակերտը կամ Արուսյակի բարեկամը: Ընդունելով Գյուլիքխեւյանի արդարացման խնդրագիրը նրա աղջկանից` Գյոլեցյանը հարցնում է` Հրաչյա Աճառյանը հարազատներ չունի՞ եւ իմանալով, որ կին ունի, բարյացակամ հայացքով նայում է Գյուլիքխեւյանի աղջկան` ինչ-որ բան հասկացնելով: Այդքանն էլ բավական էր, որ տիկին Սո‎ֆիկն էլ շտապեր խնդրագիր ուղարկել Մոսկվա: Աճառյանի գործը ուղարկվում է վերաքննության: Վերաքննող հանձնաժողովի անդամներից մեկը հենց Գյոլեցյանն էր, ով եւ պետք է եզրակացություն տար հայցի վերաբերյալ: Երեւանում էլ Աճառյանի գործով զբաղվում է իրավաբան Գաբրիել Սա‎ֆարյանը` օգնելով նրան գրել վճռաբեկ գանգատ: 1939 թվականի սեպտեմբերի 29-ին գերագույն դատարանի զինվորական կոլեգիան, հաշվի առնելով Աճառյանի վճռաբեկ գանգատը, վճիռ է կայացնում նորից լսել նրա գործը: Նորից հարցաքննություններ: Աճառյանի նկատմամբ խափանման միջոցը չի փոխվում, եւ նա մնում է ՆԳՆ-ի բանտում: Եվ գուցե Գոլեցյանի միջամտությամբ դեկտեմբերի 7-ին, 10-ին, 11-ին Աճառյանը նորից ենթարկվում է հարցաքննությունների: Այս անգամ եւս վկաների տված ցուցմունքները հերքում են այդ մարդու վրա դրված մեղադրանքները, եւ Աճառյանը բարձր է գնահատվում որպես մեծ գիտնական: Հարացաքննությանը ներկայացվում են պրո‎ֆեսորներ Մեյեի եւ Մառի գնահատականները Աճառյանի մասին` որպես աշխարհահռչակ գիտնականի: Բարեբախտաբար Աճառյանի նախկին քննիչ Կիրակոզովը մեղադրվել էր որպես թշնամի, ձերբակալվել եւ այս անգամ Աճառյանի գործը քննում էր ավելի բարեխիղճ եւ արդարադատ իրավաբան Օլենինը: Գործին աջակցում էր նաեւ ժամանակին ՀՀ ներքին գործերի ժողկոմի տեղակալ, անվտանգության կապիտան, քննչության բաժնի պետ Սուրեն Թովմասյանը, ով 1953-61 թթ Հայաստանի կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր: Նա շատ էր լսել Աճառյանի մասին, կարդացել էր գիտությանը նրա մեծ ծառայությունների մասին եւ ահա ինքը պետք է վերանայեր ու վերաքններ այդ մեծ մարդուն ու ճանաչված գիտնականի գործը: Նա իր առանձնասենյակ է կանչում Աճառյանին. «Ահա եւ Աճառյանը` կարճահասակ, նիհար, կորամեջք, անփույթ հագնված, ցանցառ մազերով մի վտիտ ծերուկ: Կեղտոտ էին ոչ միայն մոխրագույն շորերը, այլեւ ակնոցը, որի հետեւում նշմարվում էր փոքրիկ շիլ աչքը…»,- այսպես է հիշում իրենց հանդիպումը Թովմասյանը: Թեեւ Թովմասյանի համար ամեն ինչ պարզ էր եւ գործի մեջ կար խափանման միջոցը փոխելու վճիռը, բայց նա նորից է հարցաքննում գիտնականին, նրան աստիճանաբար նախապատրաստում է ազատ արձակման, հետաքրքրվում է նրա ձեռագրերով, մեքենա է ուղարկում Աշտարակում գտնվող Սո‎ֆիկին բերելու եւ ասում է. «Բանտը անմեղ մարդկանց տեղը չէ, անվանի գիտնական եք, գնացեք տուն, ես ձեզ հավատում եմ»: Այսպիսով` 1939 թվականի դեկտեմբերի 19-ին հայտարարված որոշմամբ Հրաչյա Աճառյանի համար 310 բազմաչարչար գործը քրեական օրենսգրքի 196 հոդվածի 4-րդ կետով համարվում է կարճված հանցակազմի բացակայության հիմնավորումով եւ ուղարկվում է արխիվ: Շուրջ 2 տարի 3 ամիս կալանքի մեջ գտնվելուց հետո Աճառյանը ազատվում է բանտից: Դրանից հետո Աճառյանի հարցը քննարկման է դրվում համալսարանի կուսակցական ժողովում: Ժողովին ներկա գտնվածները պատմում են, որ այն սկսվելուց առաջ Աճառյանը, ցույց տալով իր դեմ զրպարտագրեր գրողներին, խնդրել է նրանց դուրս հրավիրել դահլիճից: Եվ քանի որ նա բանտից ազատվել էր «հանցակազմի բացակայության» հիմնավորումով, անմիջապես վերականգնում են նրա դասախոսական իրավունքները: Հետաքրքիր է, որ հասնելով համալսարանի շենքին` այդքան տարիների իր կարոտն առնելու համար նա լացակումած սկսում է համբուրել շենքի պատերը: Լսարան մտնելու ժամանակ ստացած իր առաջին տպավորություններն է կիսել Գառնիկ Ստեփանյանը. «Եկավ ծանոթ քայլվածքով` ձեռնափայտը աջ ձեռքին, դարձյալ դասախոսության նյութերը թերթի մեջ դրած… Ոմանք ողջագուրվեցին, ուրիշները ձեռքի սեղմումով արտահայտեցին իրենց ուրախությունը»: Նա այդպես էլ ոչինչ չի ասում իր երկու տարվա բացակայության, դրա պատճառների ու ազատ արձակվելու մասին: Կարծես այդ տարիները չէին էլ եղել, եւ նա իր նախորդ օրվա դասն էր շարունակում:

 

Միայն թե իշխանությունները եւ չարակամ մարդիկ թույլ չեն տալիս կյանքում այդքան հարվածներ կրած գիտնականին գոնե կյանքի վերջին տարիները ապրել առանց գլխացավանքների: 1949 թվականը գիտնականի համար նույնպես ծանր ու հալածական տարի է լինում: Նրան եւս մեկ անգամ զրկում են դասախոսելու իրավունքից‏: Պատճառն այժմ Նիկողայոս Մառի «նոր ուսմունքը» եւ Ղափանցյանի «Լեզուների խաչավորման» տեսությունը չընդունելն էր: Աճառյանը հաստատ էր մնացել իր «բուրժուական» որակված լեզվաբանությանը: Չբավարարվելով համալսարանից հեռացնելով` կարգադրվում է ոչնչացնել նաեւ նրա «Հայոց լեզվի պատմության» երկրորդ հատորը, որն արդեն շարված էր տպարանում: Գրքի ոչնչացման պատճառներից մեկն էլ այն էր, որ հեղինակը 5-րդ դարը համարել էր մեր գիր ու գրականության ոսկեդար, այնինչ որպես այդպիսին պետք է համարեր խորհրդային դարաշրջանը: Աճառյանը խիստ բորբոքված էր ու զայրացած եւ զայրույթի պահին ինքն իր ձեռքով լողասենյակում այրում է իր ձեռագիրը` ափսոսալով երկար տարիների աշխատանքն ու այնքան հարուստ նյութերը: Տանեցիները կանչում են հարեւանությամբ ապրող ակադեմիկոս Աբգար Հովհաննիսյանին, ով մի կերպ հանգստացնում է Աճառյանին, հուսադրում նրան, որ կփոխվեն ժամանակները, եւ նորից կհրատարակվեն նրա անչափ արժեքավոր գործերը: Պրոֆեսորը մի կերպ հանգստանում է: Այդ օրերի մասին է, որ Աճառյանի դուստրը` Քնարիկը հիշում է. «Մի գիշեր մեր դուռը զգուշությամբ թակեցին: Սարսափած Աճառյանը նախապատրաստել էր իրեն, որ կարող է ընտանյոք աքսորվեն: Սակայն կատարվեց անսպասելին: Գիշերվա մթության մեջ չտեսանք` ովքեր էին, միայն դռան շղթայի արանքից մայրիկիս են մեկնում փաթեթված «Հայոց լեզվի պատմության» գրքի այրված մամուլների անշուք կազմով հատորը եւ հեռանում: Այդ վերաբերմունքի համար գիտնականը շատ հուզվեց եւ ասաց. «Ձայներից ճանաչեցի. տպարանի գրաշար բանվորներից էին»: Լինելով խիստ զգույշ` երբեք բարձրաձայն չխոսեց նրանց մասին, միայն իր աղոթքներում էր մրմնջում նրանց անունները»: Աճառյանը հավատում էր Աստծուն եւ հաճախ էր աղոթում Արուսյակի հոգու, քննիչ Գյուլեցյանի կյանքի, իր գիրքը փրկող տպարանի բանվորների եւ բոլոր բարեսիրտ մարդկանց համար: Իր պատմելով բանտում էլ` հարցաքննությունների ժամանակ, գաղտնի աջ ձեռքը մտցրել է վերնաշապիկի կամ պիջակի տակ, խաչակնքվել է եւ խնդրել Աստծուն, որ պատժի իրեն զրպարտողներին եւ իրեն ազատի այդ դժոխքից: Քնարիկի պատմելով` «Հայրիկը օրվա ընթացքում 4 անգամ աղոթում էր` առավոտյան, կեսօրին, ընթրիքին եւ քնելուց առաջ, եւ որպեսզի չմոռանա, թե քանի անգամ է աղոթել, ամեն աղոթելուց հետո թաշկինակի մի ծայրը հանգուցում էր»:

 

Աճառյանի մղձավանջային օրերը շարունակվում են 7 ամիս շարունակ: Այդ ընթացքում նա սարսափելի ապրումների մեջ էր, գրեթե չէր ուտում եւ ոչ էլ տանից դուրս էր գալիս: Միայն համալսարանի նկատմամբ ունեցած սերն ու կարոտն էր, որ դեռ լույսը չբացված նրան դուրս էր բերում տանից եւ տանում համալսարանի ուղղությամբ: Նա մոտենում էր մուտքի դռանը, երեք անգամ համբուրում այն` որպես սրբավայրի դուռ, սրտի խոր կսկիծով մի կերպ հաղթահարելով լսարան չմտնելու ահավոր տվայտանքը` կոտրված սրտով վերադառնում էր տուն ու, այնուամենայնիվ, շարունակում դեռ չավարտած «Լիակատարը»:

[Arpa]

6 Յաղթանակ եւ Խաղաղ Վախճան

 

1950 թվականի հունիսի 20-ին ԽՍՀՄ Կենտրոնական կոմիտեի օրգան «Պրավդա» թերթը տպագրում է Իոսի‎ֆ Ստալինի «Մարքսիզմը եւ լեզվաբանության հարցերը» ընդարձակ հոդվածը, որտեղ հիմնավորապես հերքվում են Մառի «Նոր ուսմունքի» գրեթե բոլոր դրույթները եւ խորհրդային լեզվաբանությունը ստանում է բոլորովին նոր ուղղություն, մտնում է զարգացման նոր փուլ: Դա միեւնույն ժամանակ Աճառյանի հալածանքների վերջն էր. նրա ուրախությանը չափ ու սահման չկար: Նա թերթը ձեռքին մոտենում էր իրեն հակադրվող լեզվաբաններին եւ թերթը ցույց տալով` ասում. «Տեսար, բա որ ասում էի, թե լեզուն դասակարգային լինել չի կարող: Թագավոր կամ ռամիկ ժողովուրդ հացին հաց, ջրին ջուր պիտի ասի: Ես իմ տեսակետի վրա հաստատ մնացի, ահա եւ հաղթանակը շահեցի»: Այդուհետ վերականգնվում է նաեւ նրա հեղինակությունը, եւ նա նորից վերադառնում է իր դասախոսական աշխատանքին:

 

Կյանքում բազմաթիվ տառապանքներ տեսած, բազում մղձավանջային օրեր ապրած մեծ գիտնականի, ազնիվ ու մեծասիրտ մարդու համար 50-ական թվականները եղան ամենահանգիստ ու խաղաղ տարիները: Այդ ժամանակ նա արդեն 74 տարեկան էր: Սակայն դեռ շարունակում էր դասավանդել եւ կշարունակի մինչեւ մահը: Շատ մեծությունների պես Աճառյանը եւս կանխատեսել էր իր մահը դեռեւս 8 տարի առաջ` 1945-ին, երբ Գառնիկ Ստեփանյանը նրա հետ հարցազրույց էր անցկացնում տեղական եւ արտասահմանյան թերթերի ու ամսագրերի համար, Աճառյանը այն հարցին, թե երբ է ավարտելու իր «Լիակատարը», պատասխանել է. «Կարծում եմ` 7-8 տարուց կկարողանամ բոլոր ձեռագրերիս հետ մաքրել հաշիվներս, մաքրել նաեւ կյանքիս հաշիվը»: Պատահական զուգադիպությամբ էր, թե մեծ գիտնականի նախազգացմամբ, նա մահացավ ուղիղ 8 տարուց հետո` 1953 թվականին: Հետաքրքիր է, որ նրա վերջին օրը, ինչպես իր ապրած ողջ կյանքը, յուրահատուկ է եղել եւ ինքն էլ յուրահատուկ է ընդունել մահը` կարծես հանդիսավոր պատրաստվել էր մի ծանրակշիռ հյուր ընդունելու` իրեն վայել վեհությամբ, հանգիստ հոգով: 1953-ի ապրիլի 16-ին Աճառյանը գնում է դասախոսության համալսարան, սովորականի նման պարապում պարսկերեն լեզվի դասը: Վերադառնալով չնայած այդ օրը իր սափրվելու օրը չէր, նա սափրվում է, ախորժակով ճաշում, նստում բազկաթոռին ու գոհունակությամբ դիմում կնոջը. «Սո‎ֆիկ, ես երջանիկ եմ, փառք Աստծո, կինս առողջ է, աղջիկս առողջ, այսօր էլ կարողացա համալսարան գնալ եւ դասերը հաջող անցան: Հիմնական գործս վերջացրել եմ, ապրել եմ 77 տարի` կախարդական երկու թվանշան կողք-կողքի, վայելել եմ ամեն ինչ, տեսել այն օրերը, որ երազում էի: Հիմա ինձ համար ամեն ինչ վերջացել է»:

 

Այդ օրը նա «Ալմաստ» օպերայի երկու տոմս էր գնել կնոջ եւ դստեր համար: Ճանապարհելիս նրանց համբուրում է, ավելի ուժգին է սեղմում կրծքին եւ հուզվում: Տանեցիները ոչինչ չէին կասկածում, այնքան սովորական էր նրանց համար մեծ ծերունու հուզմունքը: Տուն վերադառնալով` հարազատները Աճառյանին տեսնում են հանգիստ քնած` ձախ ձեռքը գլխի տակ, աջ ձեռքին թաշկինակը` 3 ծայրերը ագուցված, մեկը` ոչ… Չորրորդ անգամ չէր հասցրել աղոթել… Շուտով հասկանում են, որ մահացել է:

 

Աճառյանի թաղման համար կազմակերպվում է կառավարական հանձնաժողով, դագաղը դրվում է Գիտությունների ակադեմիայի դահլիճում: Մտավորականների մեծ բազմությամբ հուղարկավորությունը տեղի է ունենում Երեւանի «Թոխմախ գյոլ» կոչվող գերեզմանատան պանթեոնում: Իսկ 1957 թվականի մայիսի 12-ին տեղի է ունենում ականավոր լեզվաբանի հուշարձանի բացման հանդիսավոր արարողությունը:

 

Եթե Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց մեր ոսկեղենիկ հայերենի տառերը` հիմք դնելով մեր գիր ու գրականությանը, եթե հայ երգի վեհափառ Կոմիտասը վեր հանեց ու փրկեց դարերի խորքից եկած հայոց երգն ու երաժշտությունը` այն մաքրելով ու զտելով օտարաբանություններից եւ հասցնելով համաշխարհային մակարդակի, ապա Աճառյանն էլ առաջինը եղավ, ով գիտականորեն ուսումնասիրեց ու դասակարգեց մեր լեզվի հարուստ բարբառները, հայոց լեզվի բառագանձն ու քերականությունը, կոթողային գիտական աշխատություններով ներկայացրեց հայ եւ համաշխարհային գիտությանը` չանտեսելով լեզվանաբական որեւէ բնագավառ:

 

Մեծ գիտնականի մինչեւ այսօր հրատարակված աշխատությունների ցանկի անվանումների թիվը հասնում է մոտ 250-ի` ամփոփված ավելի քան 32 հազար մեծադիր էջերում` չհաշված մի քանի տասնյակից անցնող ձեռագիր աշխատությունները: Այս ողջ ավանդը իր յուրօրինակ կյանքի մանրամասներով նա ժառանգեց իր ազգին, ում նվիրել էր ողջ կյանքը:

 

Թագուհի Ասլանյան