Bagrat Ayvazyan - Iron Ashot

[Ashot]

Աշոտ Երկաթ

 

ՄԱՍՆ ԱՌԱՋԻՆ

 

Ա

 

Կապույտ1 բերդը պաշարված էր ...

 

Դեռ նոր էր բացվել գարունը, նոր հալվել ձյունն ու սառույցը և թավշյա կանաչով պատել բերդի շրջակայքը, երբ Յուսուֆ սպարապետը յուր հրոսակներով կանգ առավ Կապույտ բերդի պատերի տակ և բազմաթիվ սպիտակ վրաններով շրշապատեց բերդը, ուր ամրացել էր հայոց թագավոր Սմբատը յուր հավատարիմ խմբով:

 

Արեգակը նոր էր թաքնվել լեռների քամակին՝ յուր ետևից թողնելով ծիրանագույն շերտեր, որոնք հետզհետե անհետանում էին, մեկ գույն մյուսի հետ խառնվում, ոչնչանում և ապա թողնում ամպերի գորշ կույտեր: Կամաց-կամաց հեռավոր լեռներն ընկղմվում էին խավարի մեջ և անհետանում, այնինչ Կապույտ բերդի շրջակա բլուրները և դաշտերը ծածկվում էին խարույկներով:

 

Մեկը մյուսի ետևից աճում էին խարույկները և գիշերային խավարի մեջ տարածում իրենց կարմրած ծիրանագույն ցոլքերը, որոնց թույլ փայլի տակ, ինչպես մի վիթխարի, մեջտեղը կանգնել էր Կապույտ բերդը և դառն արհամարհանքով նայում էր խարույկներին...

 

Բայց խարույկների առաջ վխտում էին Յուսուֆի զինվորները դաժան և ահարկու տեսքով. սոցանից մի քանիսը թեք էին ընկած կրակի շուրջը և պատմում էին իրար իրենց սխրագործությունները. նրանք ծիծաղում էին, հռհռում: Մյուս խարույկի մոտ, ընդհակառակը, զինվորները խմբվել էին մի կրակի շուրջը, ուր փայտյա շամփրի վրա խորովվում էր մի ամբողջ ոչխար: Հայաստանի օդն ու ջուրը նրանց ախորժակը բաց էր արել. իսկ կերակուր ամեն կողմ կար, հարկավոր էր մի փոքրիկ արշավանք գործել մոտակա գյուղերը, և ահա ոչխարների հոտերը պատրաստ էին նրանց անկուշտ որովայնը հագեցնելու:

 

Արաբական վրանից մի փոքր ցած, բաց երկնքի տակ, կանաչ խոտի վրա, համարյա իրար վրա թափված էր խառնիճաղանջ մի բազմություն՝ բաղկացած կանանցից և երիտասարդներից, որոնց վզերից, իրարից շատ մոտիկ, անցկացրած էին շղթաներ: Նրանք ծանր կերպով հեծեծում էին, շղթաների ամուր կապերը ուռցրել էին նրանց վզերը, իսկ պատառոտուն հանդերձների տակից, մերկ մարմիններից հոսում էր արյունը, որով ողողվում էին դաշտի ծաղիկները: Սարսափելի, աղիողորմ տեսարան էր ներկայացնում այդ վայրը, ուր խմբված էին հայ գերիները և որոնց շուրջը պտտվում էին արաբ զինվորներն իրենց արյունաթաթախ նիզակներով:

 

Դեռ անցյալ օրը այդ գերիները ազատ, իրենց հարկի տակ, իրենց սիրելիների գրկումն էին, երբ վրա հասան անգութ Յուսուֆի հրոսակները և ծերերին ու անկարներին սպանելով, իրենց աչքի առաջ մորթոտելով իրենց փայփայած զավակներին, ծանր շղթաներով շղթայեցին նրանց և քարերի ու մացառների միջով, նիզակներով և սրերով քշելով հոգնած, քաղցած ու ծարավի տարան մինչև Կապույտ բերդի պարիսպները: Ո՞ւր պիտի տանեն նրանց, ի՞նչ պետք է անեն նրանց հետ:

 

— Ո՜հ, պապակեցա, մի կաթիլ ջուր, — շշնջում էր մի նորատի գեղեցիկ աղջիկ և վայրենի հայացքը դարձնում շուրջը:

 

— Մեռա՜, շղթան մի՛ ձգիր, մոտեցի՛ր ինձ, — կրկնում էր մի ուրիշը, որ սարսափից ապշության մեջ ընկած՝ ուժով ձգում էր յուր ընկերոջ շղթան:

 

Բայց ողորմելիների հեծկլտանքի պատասխանը լինում էր պահապանների մտրակների և նիզակների հարվածները, որոնք մեկը մյուսի ետևից անխնա իջնում էին սրա ու նրա գլխին:

 

Ցավից նրանք մի փոքր լռում էին և ապա միաձայն, իբրև մի մարմին, արսափելի կերպով հառաչում...

 

Թող հառաչեն, թող հեծկլտան որքան կուզեն, ո՞ւմ ինչ փույթ: Դրանք ընտրված գեղեցիկ կանայք ու պատանիներն էին, որոնք վաղ թե ուշ պիտի վաճառվեին և կամ զինվորների կրքերին զոհ գնային:

 

Մի այլ բանակ բռնել էր Կապույտ բերդի աջակողմը:

 

Այդտեղ էլ շարված էին վրաններ, այդտեղ էլ վառվում էին խարույկներ, բայց այդտեղի զինվորները բոլորովին այլ տպավորություն էին թողնում: Սրանց դեմքն այնքան ահարկու և վայրենի չէր, ինչպես առաջիններինը և այնքան խիստ ու ահարկու տպավորություն չէր գործում: Թուխ դեմքերով էին, բայց կորովի և քաջ, և հայկական արյունը հոսում էր նրանց երակների մեջ: Այդ գունդը հայկական գունդն էր, որ բռնում էր Յուսուֆ ոստիկանի աջ կողմը և արաբական հրոսակների հետ միասին եկել պաշարել էր Կապույտ բերդը: Նա հայոց թագավորին բռնել էր ուզում: Նա ծարավի էր նրա արյան... Ինչո՞ւ, ի՞նչ էր պատահել, և ինչո՞ւ հայը հայի դեմ էր զինվել... Բայց այդ ինչ զինվորների գիտենալու բանն էր, նրանց հրամայված էր կռվել հայոց թագավորի դեմ, և նրանք պիտի կռվեին: Նրանցից շատերը թեև զգում Էին իրենց արարքի վատությունը, բայց լռում էին: Նրանք վախենում էին իրենց իշխան Գագիկից, որի հրամանատարության տակ եկել, Ժողովվել էին այդտեղ: Եվ Արծրունյաց իշխան Գագիկի գունդը վաղը առավոտյան պիտի կռվեր ու գերեր հայոց թագավորին և հանձներ արաբական Յուսուֆ սպարապետին: Իսկ թե ինչո՞վ կվարձատրեր ամիրան հայի այդ դավաճանությունը Սմբատի քեռորդի Գագիկին, այդ կախված էր ամիրայի վեհանձնությունից:

 

Լուռ ընթրիք էին անում հայ զինվորները և սպասում վաղվա ճակատամարտին:

 

Այդ միջոցին հեռվում, լեռների քամակին մի լույս երևաց: Այդ լույսը հետզհետե աճում էր և գիշերային խավարի մեջ կազմում մի բոցավառ փունջ: Ի՞նչ է դա... հրդե՞հ թե խարույկ: Եվ ինչո՞ւ գիշերը, հեռու լեռների մեջ վառել են այդ խարույկը, և ինչքան նա մեծ է ու ահավոր և րոպե առ րոպե աճում է ու ծավալվում: Նրա բոցերը մինչև երկինք են հասնում:

 

Նայում են հայկական գնդի զինվորները դեպի այդ բոցը, և նրանց երեսները կնճռոտվում են:

 

— Տեսնո՞ւմ ես այն բոցը, — հարցնում է մի հաղթանդամ, գեղեցկատեսիլ զինվոր յուր երիտասարդ ընկերակցին, որ խորին մտածմունքի մեջ ընկղմված, թիկն է տվել կրակի մոտ և լուռ նայում է հեռվում երևացող բոցին:

 

— Հա, տեսնում եմ: Ի՞նչ բան է:

 

— Մի՞թե չգիտես, որ այնտեղ գյուղ է այրվում:

 

— Ի՞նչ գյուղ:

 

— Հայոց գյուղ:

 

— Եվ, ո՞վ է այրել:

 

— Իհարկե Յուսուֆի հրոսակները: Այնտեղ հիմա մորթում են, կողոպտում, ոտնատակ տալիս ամեն սրբություն, իսկ նորատի կույսերին և հարսներին որին սպանում են, որին առևանգում, իսկ ոմանց շղթայում և գերեվարում են: Վաղը եթե, տերը մի՛ արասցե, առնվի բերդը, սա էլ նույն օրին կհասնի:

 

— Իսկ հայոց թագավո՞րը...

 

— Հայոց թագավո՜րը... հը՜մ... նրա արյանը վաղուց է կարոտ Յուսուֆը:

 

— Իսկ մենք մի՞թե պետք է կռվենք Սմբատի դեմ:

 

— Այո՛, էլ ինչո՞ւ համար ենք եկել: Մենք եկել ենք, որ մեր արյունը թափենք և բռնելով Սմբատին` հանձնինք Յուսուֆին:

 

— Դավի՛թ, ի սեր աստծո, ասա՛, ինչո՞ւ մենք պետք է պատերազմենք հայոց թագավորի դեմ: Մի՞թե...

 

— Սսս՜... այդ քո գիտենալու բանը չէ, դու պարտավոր ես հնազանդվել մեծիդ և ինչ որ հրամայում են՝ առանց բացատրություն պահանջելու պիտի կատարես:

 

— Բայց մի՞թե դու պիտի վաղը կռվես...

 

— Ե՞ս, իհարկե: Իսկ թե ո՞ւմ դեմ և ինչո՞ւ համար, այդ էլ իմ գիտենալու բանն է:

 

Այդ միջոցին թմբուկները խփեցին, ընթրիքը վերջացավ, և բանակը խոր քուն մտավ: Պահակները միայն արթուն հսկում էին ամեն կողմը, իսկ հեռվում դեռ ծխում էր հայոց գյուղը և ավելի բոցավառվում, այնինչ բանակի խարույկները հետզհետե հանգչում էին:

 

Բ

 

Խոր գիշեր էր...

 

Անամպ երկնակամարի վրա փայլուն աստղերը լուռ կատարում էին իրենց գիշերային ճանապարհորդությունը: Փչում էր գարնանային ցուրտ զեփյուռը, որ շոյելով Կապույտ բերդի պարիսպները՝ կամացուկ համբուրում էր նրան, յուր կարոտն առնում և գնում կորչում հեռո՜ւ-հեռո՜ւ... Հայրենի քամին կարծես կարոտել էր հայրենի բերդի պարիսպներին, որ այսօր շրջապատված էր թշնամիներով:

 

Այդ միջոցին, երբ հայկական դավաճան գունդն էլ խոր քուն էր մտած, զինվորական մի վրանից զգուշությամբ մի գլուխ երևաց, որ աջ ու ձախ նայելով, համարյա դուրս սողաց վրանի տակից, կանգնեց, աչքերն ուղղեց դեպի Կապույտ բերդը և զգույշ քայլերով բլրից իջավ ցած: Հաղթանդամ, բայց գեղեցկատեսիլ զինվոր էր դա, նոր էր ծածկվել նրա երեսը աղվամազով, և երկու փայլուն աչքեր վառվում էին գիշերային խավարի մեջ, այնինչ նրա սիրտը արագ տրոփում էր: Վախ չուներ նա մահից, բայց նրա մտքի մեջ պտտվում էր մի բան, որն աշխատում էր շտապ ի կատար ածել: Զգուշությամբ նա անցավ մի փոքր տարածություն և ապա հանկարծ կանգ առավ ու թաքնվեց մի թփի տակ: Իրենից մի փոքր հեռու նա մի շշունջ լսեց, որ սառեցրեց նրա արյունը երակների մեջ: Ի՞նչ էր այդ, խոսակցությո՞ւն, թե՞ հառաչանք, նա պարզ չկարողացավ լսել: Հակառակ քամին թույլ չտվեց նրան իմանալու, և նա, մի քանի վայրկյան պահվելով թփի տակ, հենց ուզում էր վեր կենալ և շարունակել ճանապարհը, երբ ձայները նորից կրկնվեցին: Այժմ նա պարզ լսեց հառաչանքի և խոսակցության ձայներ: Ապա նայեց այն կողմը և տեսավ երկու ստվեր, որ զգուշությամբ առաջ էին գնում:

 

— Ո՜հ, կամաց գնա, ես չեմ կարող քայլել, ոտքերս ուռած և արյունլվա են, — ասում էր մեկը մյուսին:

 

— Կամաց գնալով բան չի լինի, Ավո՛, արշալույսը կբացվի և մենք կրկին կբռնվենք, հարկավոր է շտապել, փախչել դեպի լեռները, դեպի մեր գյուղը, — պատասխանեց մյուսը:

 

— Ա՜խ, եղբա՛յր, ես այս րոպեիս վայր կընկնեմ, աչքերս մթնում են և գլուխս պտտվում է: Բավական չէ շղթաներից առաջացած վերքերս, քաղցն էլ մի կողմից է նեղում ինձ: Մի ամբողջ օր է, որ ոչինչ չեմ կերել: Ես տանջվում եմ:

 

— Լռի՛ր, էլ ինչո՞ւ փախար, երբ չէիր կարող հետևել ինձ...

 

Երկու ստվերներն անցան թփի տակ պահված զինվորի մոտից, և վերջինս, լավ նայելով նրանց, տեսավ, որ բանակից փախչող երկու հայ տղաներ են:

 

Զինվորը խոր ախ քաշեց, մի փոքր կանգ առավ, մի միտք անցավ նրա գլխով, և նա սկսեց կամաց հետևել փախստականներին, որոնք հետզհետե արագացնում էին իրենց քայլերը, թեև փշերն ու քարերը արյունլվա էին անում նրանց բոբիկ ոտքերը:

 

Լուռ հետևում էր զինվորը, որի մեջքից միայն մի սուր էր կախված, երբ անզգուշաբար ոտքը քարին կպավ, և այդ քարը ցած գլորվելով՝ աղմուկ հանեց: Փախստականները սրտատրոփ կանգ առան և նայեցին: Նրանք տեսան իրենց հետևը մի մարդ, որ լուռ իրենց էր նայում: Սարսափը պատեց, և սառը մահվան դողը անցավ նրանց մարմնով: Այդ ժամանակ զինվորը մոտեցավ:

 

— Ի սե՛ր աստծո, մեզ մի՛ սպանի, — ասացին նրանք միասին:

 

— Լո՜ւռ, ձայն մի հանեք, թշվառականնե՛ր, թե չէ կորած ենք:

 

Փախստականները լռեցին և ուրախացան՝ լսելով հայ լեզուն:

 

— Ո՞վ եք և ո՞ւր եք գնում,— հարցրեց զինվորը:

 

— Մենք զարիշատցի ենք և գերի էինք Յուսուֆի բանակում ու, հաջող ժամանակ գտնելով, փախչում ենք, ի սե՛ր աստծո, մի՛ խանգարիր մեզ:

 

— Լավ, ես ինքս էլ փախուստ եմ տալիս այդ զզվելի բանակից, ուր հայը հայի դեմ պիտի կռվի: Քայլեցեք գնանք, քանի ժամանակ կա, թե չէ լույսը բացվեց՝ ուշ կլինի, մեզ մաս-մաս կկտրատեն արաբ զինվորները:

 

Ապա երեքն էլ լուռ սկսեցին առաջ քայլել: Զինվորն առաջ անցավ, իսկ երկու տղաները` նրա ետևից: Զգույշ, անխոս անցան նրանք բավական տարածություն և մտան մի փոքրիկ ձոր, ուր խոխոջում էր լեռնային պարզ ու վճիտ առվակը: Այդ ձորից այն կողմ, բարձրության վրա Կապույտ բերդն էր: Հանկարծ զինվորը կանգ առավ և նշան արավ տղաներին, որ թաքնվեն: Ձորի մյուս կողմից զինվորը ինչ-որ ձայն լսեց: Մի փոքր ժամանակ անցավ, և նա պարզ նկատեց մի խումբ զինվորների՝ թվով հինգ հոգի, որոնք դեպի իրենց կողմն էին գալիս: Զգուշությամբ տղաներին ծածկեց մացառի տակ և ինքն էլ կուչ գալով մերկացրեց սուրը, սպասելով նրանց: Նա զգաց, որ թե՛ ինքը, թե՛ տղաները կորած են, գոնե կյանքը էժան չծախեր: Խումբը խոսակցելով` հետզհետե մոտենում էր: Խոսակցությունից հայ զինվորը ոչինչ չհասկացավ, միայն այսքանն իմացավ, որ դրանք Յուսուֆի գիշերապահ զինվորներն են, որ գնացել էին Կապույտ բերդի շրջակայքը լրտեսելու:

 

— Է՜հ, հոգ չէ, որ հինգ հոգի են, դրանցից հեշտ է ազատվելը, բայց վախենում եմ, որ այդ անպիտանները աղմուկ բարձրացնեն և ամեն ինչ փչացնեն, թե չէ դրանց սատկացնելը հեշտ բան է, — մտածում էր զինվորը՝ աչքը չհեռացնելով նրանցից: Նրանք ավելի մոտեցան, մի քանի քայլ էլ և ահա նրանք ոտքի տակ կտային թաքնված տղաներին, որ դողում էին հույսները աստծու վրա դնելով: Զինվորը լսում էր թշվառ տղայոց սրտի բաբախյունը, և այդ ավելի էր սիրտ տալիս նրան:

 

Հանկարծ խումբը կանգ առավ: Հայ զինվորը մտածում էր անակնկալ կերպով հարձակվել նրանց վրա և արդեն բարձրացրեց սուրը, երբ խումբը ծռվելով մի կողմ, անցավ առաջ: Փախստականները ազատ շունչ քաշեցին:

 

— Ի՞նչ եղավ Ահմադը, — ասում էր Յուսուֆի զինվորներից մեկը:

 

— Չգիտեմ, նա կարող է առաջ գնացած լինել, — պատասխանեց մյուսը: Եվ նրանք ավելի առաջ անցան՝ թողնելով մեր փախստականներին իրենց ետևում:

 

— Կորան անպիտանները, — կամաց ասաց զինվորը տղաներին, և նրանք, մի փոքր ժամանակ կրկին անշարժ մնալուց հետո, շարժվեցին առվակի ուղղությամբ:

 

— Մեր ազատիչն ես, ի՞նչ է քո անունը, — հարցրեց Ավոն, որ ավագն էր:

 

— Իմ անունը Դավիթ է, Գնունյաց ազգից, — ասաց փախստական զինվորը: Եվ այնուհետև նրանք գնում էին լուռ: Ոչ մեկը ոչինչ չէր խոսում:

 

Բավական ժամանակ այդպես գնում էին առվակի հակառակ կողմով, երբ կրկին կանգ առան՝ մի սև առարկա իրենց առաջը տեսնելով: Նրանցից մի քայլ առաջ նստած էր մի տեսակ սև մարմին, որի երկու աչքերը երկու ճրագների նման փայլում էին գիշերային խավարի մեջ: Ապուշ կտրած, լայն բացած աչքերով դիտում էր նա մեր փախստականներին, իսկ փախստականները՝ նրան:

 

Այս գիշեր, ինչպես երևում էր, շատ փորձանքների պիտի հանդիպեին մեր փախստականները: Մի վայրկյան Դավիթը նայեց այդ սև հրեշին, որ վիթխարի հասակ ուներ և ջրի ափին նստած լուռ նայում էր իրեն: Երկայն նիզակը դրված էր այդ արաբ զինվորի կողքին, իսկ կեռ սուրը մեջքից էր կախած, բայց արաբ զինվորը ըստ երևույթին ոչ մի տրամադրություն չուներ զենքի դիմելու և ապուշի նման նայում էր իրեն:

 

Դավթի և արաբ զինվորի հայացքները մթության մեջ հանդիպեցին իրար, և Դավթի մարմնով մի սառը դող անցավ: Նա մտածեց. «Եթե ես սրան չսպանեմ, սա ինձ կսպանի», հարմար վայրկյանից պետք է օգտվել, քանի որ ետ մնացած արաբ զինվորը, որ ջրի ափին նստած ոտքերն է լվանում, իրենց գիշերային վհուկներ կարծելով, երկյուղից, սառել, կարկամել է: Նա հանկարծ վրա ընկավ և մի վայրկյանում յուր սուրը խրեց արաբ զինվորի կուրծքը: Մի վայրկյան ևս և ամեն ինչ վերջացած էր:

 

Դավիթը հանեց արաբի կեռ թուրը և վերցրեց մոտը դրած նիզակը ու տալով տղաներին, որոնք 18 — 19 տարեկան կլինեին, ասաց.

 

— Առե՛ք, դուք անզեն եք, այս զենքով դրանք շատ հայի արյուն են թափել, այժմ իրենց զենքով իրենց արյունը պետք է թափենք: Պետք չէ մեր ժամանակներում առանց զենքի շրջել: Անիծվածները հայի արյունը քամեցին:

 

Տղաները իրենց ցավը մոռացան և առնելով զենքերը՝ առաջ անցան կրկին վեր:

 

— Բայց ո՞ւր ես տանում մեզ, մենք մոտենում ենք արդեն բերդի պարիսպներին, — ասաց Ավոն:

 

— Ուր եմ տանո՞ւմ: Մի՞թե կարծում եք Յուսուֆի բանակը:

 

— Ո՛չ, տերը մի արասցե: Եթե մենք մոտենանք պարսպին, մեզ թշնամու տեղ կարող են դնել և կոտորել:

 

— Մի՛ վախենաք, դրա ճարն էլ գիտեմ, վաղը առավոտ մենք Կապույտ բերդում կլինենք և այնտեղից կկռվենք Յուսուֆի դեմ: Գագիկ իշխանը մտածում էր, որ ես հայոց թագավորի դեմ կկռվեմ, բայց շատ սխալվեց: Դավթի երակների մեջ չի հոսում դավաճանության կեղտոտ արյունը. նա յուր արյունը կդնի օրինական թագավորի համար: — Եվ մի այնպիսի ոգևորությամբ կեցցե աղաղակեց, որ երկու տղաների սիրտը տրոփեց` երկյուղ կրելով, որ մոտերքում մարդիկ կլինեն և իրենց վրա հարձակում կգործեն:

 

Դավիթն արքայորդու` Աշոտ Երկաթի ծառաներից էր, որին Յուսուֆը գերի տանելով և նրա հասակն ու լայնապինդ թիկունքը տեսնելով, հանձնել էր Գագիկ իշխանին, որը յուր զինվորների շարքն էր անցկացրել խոստանալով շատ բարիքներ տալ նրան, եթե մոռանա Սմբատ թագավորին և իրեն հավատարմությամբ ծառայի: Կապույտ բերդը պաշարելով, նա Դավթին յուր տիրոջ դեմ էր զինել, յուր օրինական թագավորի դեմ: Դավիթը ամեն կերպ աշխատում էր փախուստ տալ Գագիկ իշխանից, բայց հարմար ժամանակ չէր գտնում. իսկ այժմ, երբ կանգնած էին Կապույտ բերդի պարիսպների տակ, այդ հեշտ էր Դավթի համար: Նա ծանոթ էր Կապույտ բերդի ծակուծուկին և նրա համար բերդ մտնելը ամենահեշտ բանն էր:

 

Եվ երեք փախստականներն, առաջ էին անցնում բարձրանալով վե՜ր, միշտ վե՜ր, ուր ցցված էր անհաղթելի Կապույտ բերդը, ուր նստած էր յուր նախկին տերը` այն տերը, որին կարոտել էր վաղուց:

 

Անցնում էին նրանք առաջ՝ քարերի վրա մագլցելով, թփերի ու մացառների միջով, որոնք պատառոտում էին նրանց հանդերձները և արյունոտում երեսները, բայց նրանց հոգը չէր: Քանի մոտենում էին պարիսպներին, այնքան Դավթի սիրտը ավելի արագ էր տրոփում, այնքան ավելի սկսում էր նա հուզվել ու շփոթվել: Ի՞նչ էր մտածում նա, որ Գագիկ իշխանի խոստումները թողած, ազատ կյանքը մի կողմ ձգած, գալիս էր պաշարվելու և կյանքը զոհելու յուր տիրոջ համար: Չէ՞ որ նա կարող էր կռվել Գագիկի զորքի հետ միասին, քաջություններ անել, բարիքներ վայելել և ապա հանգիստ, Գագիկից և Յուսուֆից բարիքներ ստանալով, պատերազմի դաշտից մի կողմ քաշվել և ապրել հանգիստ ու խաղաղ... Բայց արդարության և ազնվության դրոշակը, ինչպես արևի պայծառ ճառագայթ, ավելի վառ կերպով էր փայլում նրա մտքում, քան այն հանգիստ կյանքը, որ պիտի դավաճանությամբ ձեռք բերեր...

 

Հոգնածությունից կանգ առավ Դավիթը մի սեպացած ժայռի տակ և նայեց ցած, ուր տարածվում էր Յուսուֆի բանակը, և դառը ժպտաց, ապա յուր ուշադրությունը դարձրեց դեպի հեռուն, այնտեղ ուր կորչում են լեռները իրար ետևում, և նրա սիրտը խիստ տրոփեց: Հեռվում, արևելյան հորիզոնի վրա, երևում էր մի տեսակ աղոտ լուսավորություն, որտեղից կամաց-կամաց բացվում էր արշալույսը... Ի՜նչ հրաշալի էր դա, խավարը նահանջում էր, լեռների գագաթները հետզհետե բացվում էին, կարճ ժամանակից հետո պիտի դուրս գար արևը և ոսկեզօծեր լեռների կատարները ու Կապույտ բերդի անհաղթելի պարիսպների ժանիքները: Նա փեշով սրբեց յուր ճակատի քրտինքը, և նրանք ժայռից ժայռ մագլցելով՝ մտան խիտ մացառների մեջ: Ժամանակը կարճ էր, հարկավոր էր շտապել, վաղ առավոտից Յուսուֆի հրոսակները, վայրենիների նման, կգրոհեն հինավուրց բերդի պարիսպների վրա:

 

Զգուշությամբ անցնում էին մացառների միջով և իրենց հետքերը ծածկում, ոչնչացնում: Ապա կանգ առան հենց պարսպի տակ, ուր մի ժայռի կտոր դուրս էր ցցել յուր ահարկու ժանիքը: Մի վայրկյանում Դավիթը վեր մագլցեց ժայռի գլուխը և տղաներին էլ օգնեց բարձրանալու: Այդ ժայռի վրայով սկսեցին առաջ գնալ, մինչև որ կրկին մտան մացառների մեջ: Նրանց ոտքերի տակ արդեն բացվում էր ահռելի անդունդը. մի փոքրիկ անզգուշություն և նրանք կգլորվեին անդունդ, որից կենդանի դուրս գալն անկարելի էր:

 

— Վերջապե՛ս, — ասաց Դավիթը և փորսող տալով` մտավ մի անցքի մեջ, ուր հետևեցին և տղաները:

 

Քառորդ ժամ մութ անցքի մեջ փորսող տալուց հետո նրանք կանգ առան և, չորս կողմը նայելով, տեսան հայկական զորքերին կազմ ու պատրաստ թշնամուն դիմավորելու:

 

— Կեցցե՛ հայոց բանակը,— կանչեց նա և սուրը հանելով պատյանից` ճոճեց օդում:

 

Նրանք արդեն Կապույտ բերդումն էին:

 

Այդ միջոցին բարձր լեռների կատարներն արդեն ոսկեզօծվել էին արևի անդրանիկ ճառագայթներով... Իսկ հեռվից արդեն լսվում էին թմբուկների ձայներ: Յուսուֆի զորքերը կամաց-կամաց մոտենում էին…

 

Ինչպես մի սարսափելի փոթորիկ, որի առաջ ամեն ինչ դողում և տապալվում է, այնպես վրա վազեցին Յուսուֆի զինվորները Կապույտ բերդի պարիսպներին, կարծես նրան միանգամից կուլ տալու, ոչնչացնելու և երկրի երեսից ջնջելու համար... Սարսափելի գոռում-գոչյունով, անթիվ նետեր ձգելով դեպի պարիսպները նրանք ուզում էին մագլցել պարիսպների վրա և հիմնահատակ անել ամեն ինչ, կոտորել բոլորին, ով համարձակվում էր իրենց դեմ կանգնել, և այդպիսով հագուրդ տալ իրենց արյունածարավ սրտերին, երբ մեկը մյուսի ետևից, բերդականների նետերից վիրավորված, ընկնում էին գետին և մահվան տագնապի մեջ տոչորվում:

 

Արհամարհանքով նայում էին Սմբատ արքայի մի բուռ քաջերը դեպի այդ բազմությունը և սառնասրտությամբ թշնամյաց դիակները մեկը մյուսի վրա կիտում:

 

Գոռում էր զայրացած Յուսուֆը, իր զորքերին խրախուսում, և նրա վայրենի աչքերից կատաղության կայծեր էին ցայտում, երբ տեսնում էր յուր գնդի նվազելը և դիակներից բլուրներ գոյանալը: Նա ուզում էր արյունլվա դիակները կոխկրտելով բերդը մտնել և բոլորին մաս-մաս կտրատել, բայց յուր կյանքը թանկ էր ծախում: Այնտեղից սլանում էին հայկական գնդի մահաբեր նետերը և իրենց հունձն անում:

 

Կատաղության փրփուրը բերանին նա գոռում էր յուր զինվորների վրա, խրախուսում նրանց, առաջ մղում, բայց ո՛չ մի բան չէր օգնում: Նրանց դիմաց անվեհեր կանգնած էր Կապույտ բերդը յուր ընտիր քաջերով, որոնց ոգևորում էր հայոց Սմբատ օրինական թագավորը:

 

Երբ տեսավ Յուսուֆը յուր զորքերի կոտորածը, երբ նկատեց բերդականների քաջությունը, հրաման տվեց յուր զորքին ետ նահանջել և ապա առաջ կոչելով Գագիկի հայկական գունդը, սկսեց խրախուսել նրանց.

 

— Տեսնու՞մ եք ինչպես քաջ են հայերը, դուք էլ ցույց տվեք ձեր քաջությունը:

 

Ու հայկական գունդը նետաձգությամբ առաջ սլացավ դեպի բերդը, բայց բերդից արձակվող նետերը չխնայեցին և նրանց, որոնցից շատերն ընկան դաշտում, առանց բերդին մի փոքր անգամ վնաս տալու:

 

Երեկոյացավ: Արևը արդեն իր վերջին հանգիստն էր առնում, երբ փողը հնչեց, և զինվորները ետ դարձան:

 

Բայց Յուսուֆը կատաղած էր: Յուր զորքերի կոտորվելը նրան հուսահատութան մեջ էր գցել, այնինչ յուր նպատակը՝ Սմբատին բռնելը, չէր հաջողվում: Թանկագին օթոցի վրա նստած, թիկունքը տված բարձին, ձեռքի համրիչը գցելով, երբեմն էլ յուր նոսր մորուքը շփելով՝ մտածում էր նա: Կատաղության և վրեժխնդրության ալիքները մերթ ընդ մերթ անցնում էին նրա դեմքի վրայով: Սոսկալի էր նա այդ ժամանակ: Մանր, բայց կատաղությամբ լցված աչքերը կարծես ուզում էին դուրս ժայթքել ակնակապիճներից:

 

Այդ միջոցին վրան մտավ յուր ծառաներից մեկը և, խոնարհ գլուխ տալով նրան, կանգնեց վրանի դռան մոտ:

 

Յուսուֆը գլուխը բարձրացրեց և նայեց նրան: Ծառան չհամարձակվելով նայել Յուսուֆին, հայտնեց, որ Գագիկ Արծրունին ցանկանում է արժանանալ իր տեսության:

 

— Թող գա այդ շունը, — հրամայեց Յուսուֆը և կրկին յուր համրիչը սկսեց պտտեցնել:

 

Այդ միջոցին ներս եկավ Գագիկ հայոց իշխանը, խոր գլուխ տվեց Յուսուֆին և ծունկ չոքելով նրա առաջ, համբուրեց նրա փեշի ծայրը, ապա ետ գնալով, ձեռները կրծքին դարսեց և կանգնեց դռան մոտ:

 

— Այս ի՞նչ է, Գագի՛կ իշխան, քո գունդը ամենևին քաջություն ցույց չտվեց և Կապույտ բերդը գրավելու մեր առաջին արշավանքը անհաջող անցավ: Ի՞նչ խաղ է ուզում խաղալ Սմբատ թագավորը. մի՞թե նա կարծում է, որ ողջ ու առողջ կպրծնի իմ ձեռքից:

 

— Թող չվշտացնե քո սիրտը այդ օրվա անհաջողությունը, մեծ է ալլահի զորությունը, և Սմբատը վաղ թե ուշ կհանձնվի քեզ: Այսօր նրա քաջերը չէին պատերազմում, այլ Կապույտ բերդի պարիսպները, որոնք փլատակ կդառնան միմիայն քո ամենազոր զորության առաջ:

 

— Այո, ես կկործանեմ այդ պարիսպները, որ մյուս անգամ պատսպարան չլինեն վախկոտ և թույլ հայերին: Ի՞նչ է կարծում Սմբատը: Ես երկաթե օղերով կշղթայեմ բերդը, և նա սովից անձնատուր կլինի ու իմ գթությունը կհայցի: Այն ժամանակ վա՜յ հայոց թագավորին, որ համարձակվել է իմ դեմ ապստամբել: Քա՛ջդ իշխան, դու կարգադրիր զորքերիդ, որ կազմ ու պատրաստ լինեն միշտ հարձակումներով նեղելու Սմբատին, իսկ երբ նա կնկնի ձեռքս, այն ժամանակ մեծամեծ պարգևներ կնդունես ինձանից, և ես քեզ Հայաստանի տերը կդարձնեմ:

 

Գագիկը խոր գլուխ տվեց, նորից ծունկ չոքեց, համբուրեց նրա փեշի ծայրը և դուրս եկավ վրանից:

 

Տխուր ու տրտում հեռանում էր նա Յուսուֆի վրանից, և նրա միտքը ալեկոծվում էր: Նա մտածում էր յուր դրության մասին, թե ի՞նչ պիտի լինի ինքը, և թե ինչո՞վ պիտի վարձատրի իրեն Յուսուֆը յուր դավաճանության համար:

 

— Չէ՜, Սմբատին փրկություն չկա, հասավ նրա վախճանը: Ի՞նչ պիտի անե նա միայնակ, առանց օգնականի, առանց զորքի և մինչև ե՞րբ պիտի փակված մնա Կապույտ բերդում: Ո՞վ կօգնե նրան, երբ նա սովից ստիպված հուսահատությամբ կորոշի անձնատուր լինել բռնակալ Յուսուֆին: Նախարարները հեռացել են նրանից, ամբողջ Այրարատը անտեր-անտիրական է, Յուսուֆի հրոսակները կրակ ու մոխիր են դարձնում ամեն ինչ, իսկ ես` ստոր դավաճանս, փոխանակ թագավորին պաշտպանելու, ինքս նրա դեմ եմ զինվել: Ի՞նչ պիտի տա փոխարենը Յուսուֆը: Ոչի՛նչ: Ես համոզված եմ, որ նա վաղ թե ուշ ինձ էլ կշղթայի ամուր շղթաներով և ամենասոսկալի տանջանքներ տալով կսպանի: Չէ՛, պետք է շուտով ազատվել նրանից և դառնալ իմ աշխարհը, այդ է պահանջում իմ ապահովությունը...

 

Եվ նա աննկատելի կերպով մտավ յուր բանակը, ուր մի վրանի առաջ նստած էին զինվորները ու կամացուկ խոսում էին:

 

— Ո՞ւր է Դավիթը, մի՞թե նա սպանված է, — հարցնում էր մեկը:

 

— Չէ՛, նա առավոտից չկար, ինչպես երևում է նա փախել է բանակից:

 

— Շատ էլ լավ է արել: Ի՞նչ կվայելի մեզ հայոց թագավորի դեմ կռվել: Տեսա՞ր, թե որպիսի քաջությամբ էին կռվում նրանք և ինչպես կոտորեցին Յուսուֆի զինվորներին:

 

— Արդարադատ աստվածը միշտ ճշմարտի կողմը կլինի, բայց տեսա՞ր, Թեո՛ս, երբ մեր գունդը առաջ գնաց, նրանք պակասեցրին իրենց նետերի արձակումը, կարծես մեզ խնայում էին:

 

— Հա՛, ես լսեցի ինչպես մեկը գոռում էր պարսպից փախեք, թե չէ ձեզ էլ կկոտորենք, և նա ահագին պարսաքարը ձեռքին կարծես խնայում էր ձգելու: Ես նայեցի նրան, հեռվից այդ զինվորը շատ նման էր մեր զինակից Դավթին, կարծես հենց նա լիներ:

 

Այդ միջոցին նկատեցին զինվորները Գագիկին և, լռելով իսկույն, ոտքի կանգնեցին: Գագիկը, որ մինչ այդ լուռ լսում էր նրանց, շարժվեց տեղից և ավելի հուսահատ դեպի իր վրանը գնաց:

Դ

 

Բոլորեցին ամառն ու աշունը և եկավ ցուրտ ձմեռը, այնինչ դեռ պաշարված էր Կապույտ բերդը Յուսուֆի հրոսակներից:

 

Ամեն անգամ, երբ հարձակում էին գործում, նրանք մեծ կորուստով էին ետ դառնում, և Յուսուֆը հուսահատված այնպիսի պինդ օղակով շղթայեց Կապույտ բերդը, որ ոչ մի մարդ չէր կարող անցնել այդ շղթայից, նա ցանկացավ սովով նեղել Սմբատին: Եվ հիրավի Սմբատի պաշարը հատել էր: Հուսահատված մտածում էր Սմբատը յուր դրության, յուր աշխարհի վրա և դառնորեն հառաչում: Նա տեսնում էր քրիստոնեից կոտորածը, նա տեսնում էր յուր քաջերի արիությունն ու վեհանձնությունը, որոնք սովից հալածված՝ դեռ առյուծների քաջություն էին ցույց տալիս, և նրա սիրտը կսկծում էր: Խորին վիշտը կեղեքում էր բարեպաշտ թագավորի սիրտը, և դառն մտատանջությունները մաշում էին նրան: Նա զգում էր, որ Յուսուֆը միայն յուր արյանն էր կարոտ, այնինչ այստեղ զուր թափվում էր հայոց արյունը, և զուր, բոլորովին զուր հալումաշ էին լինում յուր քաջերը, որոնք իրենց արյան վերջին կաթիլը կդնեին թագավորի համար:

 

Սմբատը արդեն վճռել էր անձնատուր լինել Յուսուֆին խնայելով յուր քաջերի և քրիստոնյաների արյունը, երբ նրան ներկայացավ Դավիթ զինվորը:

 

— Ես պատրաստ եմ, տե՛ր արքա, ճեղքել թշնամյաց բանակը և ուտեստ հասցնել բերդին:

 

Սմբատը վեր բարձրացրեց յուր հուսահատությամբ լի աչքերը և նայեց Դավթին. մի տեսակ ժպիտ երևաց նրա դալկացած դեմքին, որը և՛ ուրախություն էր նշանակում, և՛ տխրություն:

 

— Գնա, որդի՛ս, դու մխիթարեցիր ինձ:

 

Եվ Դավիթը, խոր գլուխ տալով, հեռացավ արքայից, որի աչքերի մեջ այժմ փայլատակում էին ուրախության արցունքներ:

 

Ձմեռային մի մութ գիշեր էր: Գորշ ամպերը ծածկել էին երկինքը, և խորին խավարը տիրում էր ամեն տեղ: Կապույտ բերդի շրջակայքը ծածկված էր թանձր ձյունով, ուր ամեն ինչ մեռած էր, և կենդանության ո՛չ մի նշույլ չէր երևում: Միայն երբեմն պարսպի շուրջը փչում էր ցուրտ քամին և սուլելով անցնում հեռո՜ւ, հեռո՜ւ: Այդ միջոցին տասնհինգ մարդ դուրս գալով բերդի դռներից՝ զգուշությամբ սկսեցին առաջ անցնել: Նրանք ամենքն էլ զինված էին նիզակներով, վահաններով ու սրերով:

 

Ցուրտ քամին սուլելով շոյեց և յուր դաժան սառնությամբ համբուրեց նրանց, բայց նրանք, բանի տեղ չդնելով այն, լուռ առաջ էին անցնում: Խմբի առջևից գնում էր մի մարդ՝ բարձրահասակ և վիթխարի տեսքով, որ ամենայն զգուշությամբ աջ ու ձախ էր նայում: Հեռվից հանկարծ ճրագների նման փայլուն կետեր երևացին, որոնք հետզհետե մոտենում էին: Առաջնորդը վաղուց նկատել էր այդ, բայց լուռ էր, այնինչ ընկերներից մեկն ասաց.

 

— Դավի՛թ, տեսնու՞մ ես հեռվում ճրագների փայլփլմունքը, դրանք մեզ վրա են գալիս:

 

— Հա՜, գիտեմ, վաղուց եմ նկատել, բայց ցավում եմ, որ մեր առաջին արշավանքը Յուսուֆի զինվորների վրա լինելու փոխարեն` գայլերի վրա է լինելու:

 

Այդ միջոցին գայլերի խումբը, թվով տասը-տասներկու հատ, յուր ոռնոցով շրջապատեց նրանց:

 

— Տղե՛րք, այդպես չի լինի, հանաք անելու ժամանակ չէ, սրանց պետք է վերջ տալ,— ասաց Դավիթը և հրամայեց հարձակվել գայլերի վրա: Մի վայրկյանում գայլերի հետքն էլ չմնաց...

 

Ապա առաջ անցան: Հեռվում երևաց Կապույտ բերդի մոտակա գյուղերից մեկը: Այս բերդի բոլոր մերձավոր գյուղերում տեղավորված էր Յուսուֆի զորքը:

 

Երբ մոտեցան գյուղին, Դավիթը հրամայեց յուր ընկերներին թաքնվել թփի տակ, իսկ ինքը միայնակ մտավ գյուղը լրտեսելու:

 

Զգուշությամբ նա առաջ անցավ և ապա կանգ առավ մի դռան առաջ, որտեղից լսվում էին երգի և ուրախության ձայներ: Կատվի ճարպկությամբ նա մագլցեց ցանկապատը և մտավ բակը ու ապա նայելով դռան ճեղքից, տեսավ զինվորներ, որոնցից մի քանիսը կրակի շուրջը նստած խորովում էին մի ոչխար, իսկ մյուսները՝ կրակից հեռու, փափուկ բարձերի վրա նստած ծափ էին տալիս և խաղացնում մի քանի կիսամերկ կանանց: Վայրենի կիրքը փայլում էր նրանց դեմքերին, այնինչ խեղճ կանայք հոգնածությունից հազիվ շարժում էին իրենց ոտքերը:

Դավիթը սոսկաց. նրա մազերը փշաքաղվեցին, և նա ձեռքը տանելով դեպի սուրը, ուզեցավ աքացի տալ դռանը և ներս մտնել, բայց խոհեմությամբ զսպեց իրեն: Նա համրեց զինվորներին, որոնց թիվը քսանևհինգ երևաց իրեն, իսկ կանայք և հարսները՝ վեց հոգի: Հայ հարսներ էին դրանք…

 

Զգուշությամբ ետ քաշվեց Դավիթը և հասնելով յուր ընկերներին, պատմեց տեսարանը ու նրանք երկուսի բաժանվելով՝ մի խումբը կանգ առավ դռների մոտ, իսկ մյուս խումբը ուժգին աքացի տվեց սենյակի դռանը և ահագին աղմուկ հանելով՝ հանկարծակի վրա ընկավ արաբ զինվորների վրա և սկսեցին սրերով նրանց մեկը մյուսի ետևից կոտորել, և երբ վերջացրին կոտորածը, Դավիթը կանչեց.

 

— Փա՛ռք Աստծո, հետքն էլ չմնաց, այստեղ բավականին պաշար կա, որը շուտով պետք է տեղափոխել բերդը:

 

Եվ նրանք որքան հնարավոր էր, վերցնելով պաշարը, քաշվեցին բերդը:

 

Փոքրիկ արշավանքներն էլ ոչինչ չտվեցին բերդականներին, և Սմբատը հուսահատված անձնատուր եղավ Յուսուֆին՝ խոսք առնելով նրանից, որ յուր և բերդականների կյանքը կխնայի:

 

Յուսուֆը խոստացավ, և Կապույտ բերդը մի տարի պաշարում կրելուց հետո հանձնվեց Յուսուֆին: Սակայն Յուսուֆը դրժեց յուր խոսքը և կարճ ժամանակից հետո Սմբատին շղթայեց, իսկ բերդականներից շատերին գերի տարավ: Գերի չմնաց միմիայն Դավիթը յուր մի քանի ընկերներով, որ հայոց թագավորին կորցնելուց հետո քաշվեց լեռները և օրավուր սպասում էր արաբաց ժանտախտին՝ քաջ Աշոտ Երկաթին..

Ե

 

Հինգ ձիավոր իրենց երեսները դեպի Վասպուրական դարձրած՝ սրարշավ առաջ էին գնում: Քափ ու քրտինքի մեջ կորած էին նրանց ձիերը, երևում էր, որ նրանք հեռու տեղից Էին գալիս և ոչ մի տեղ դադար չէին տվել ձիերին, որոնք մտրակների հարվածներից ստիպված հազիվ-հազ փոխում էին իրենց ոտքերը: Ձիավորները նկատում էին այդ, բայց կրկին անհամբերությամբ քշում էին ձիերը: Ձիավորներից երկուսը գնում էին կողք-կողքի, իսկ երեքը մի փոքր հեռավորությամբ հետևում էին նրանց՝ թթված ու տխուր դեմքով. դրանք առաջ գնացող երկու հայ նախարարների ծառաներն էին, որոնք երկար ճանապարհորդությունից հոգնած` ոչ մի խոսք չէին արտասանում: Լուռ էին նույնպես իշխանները, երկու եղբայր Գագիկ և Գուրգեն Արծրունիք, որոնք Յուսուֆից խուսափելով փախչում էին իրենց աշխարհը՝ Վասպուրական: Ոչ միայն չկարողացավ դավաճանության ամոթը տանել, այլև կտրեց Գագիկը Յուսուֆից օգնություն և բարիքներ ստանալու հույսը և յուր անձը շտապով կամեցավ ազատել այն բռնակալից, որի ձեռքով վաղ թե ուշ ինքն էլ պիտի մահանար հայոց մյուս իշխանների նման: Նրանք գոնե պատվով էին մեռնում, սրերը ձեռքներին նահատակվում, առանց իրենց տոհմին ու անունին արատ դնելու, իսկ ինքը ի՞նչ էր անում… դավաճանության և ստոր մատնության կնիքը դնում էր յուր վրա: Հարկավոր էր ուրի՛շ միջոցների դիմել, ուրի՛շ ճանապարհ ընտրել յուր նպատակին հասնելու համար, և նա Յուսուֆից հույսը կտրած, նրա որոգայթներից վախեցած, յուր եղբայր Գուրգենի հետ միասին արագությամբ փախուստ էր տալիս Վասպուրական... Այնտեղ պետք է բույն դնել, կենտրոնանալ և այնտեղից դավադրություններ լարել հայ իշխանների, հայոց թագավորի դեմ և յուր սեփական ուժով հարթել ճանապարհը...

 

Բայց քանի դեռ չէր մտել յուր երկրի սահմանները, նա դեռ երկյուղ էր կրում Յուսուֆից...

 

Գագիկի գլխում այդ միջոցին սարսափելի փոթորիկ էր, որը տակնուվրա էր անում նրա մտածմունքները: Հանկարծ նրա գլխի մեջ, վիթխարի լեռան նման, կանգ էր առնում մի միտք, որ սարսռեցնում էր մարմինը և փշաքաղում մազերը, նրա աչքերը դուրս էին գալիս, երեսը կարմրատակում էր, ատամները կրճտացնում, իսկ երբ կորչում էր այդ միտքը, նրա ողջ գանգը բռնում էր մի ուրիշ միտք, որ այնպես քաղցր, այնպես դուրալի ազդեցություն էր գործում իր վրա, նրա ջղերը հանդարտվում էին, մահվան դողն անցնում էր, բարկության և սարսափի ներկը անհայտանում երեսից և դեմքին երևում էր մի տեսակ դառն, հեգնական ժպիտ...

 

Ում դեմ էր այդ դառն ժպիտը, հայտնի չէր, միայն թե այդ մտածելիս նրա հոգին ցնծում էր, և նա ավելի էր շտապում շուտ հասնել Վասպուրական:

 

Ոչինչ նրան չէր տանջում, ո՛չ քաղցը, ո՛չ հոգնածությունը, նա ամենևին չէր էլ մտածում յուր եղբոր և ձիերի վրա, որոնք բավական տարածություն ետ էին մնացել, իսկ ինքը միայնակ առաջ էր անցել... Երեկոյացել էր արդեն. մութը հետզհետե սկսում էր պատել ամեն տեղ, երբ Գագիկը մտավ մի նեղ ձոր, ուր, քարերի վրա թռչկոտելով, վազում էր լեռնային վճիտ առվակը: Գագիկի ձին տեսնելով ջուրը՝ կանգ առավ, խեղճ նժույգը ծարավ էր և սոված, նա ուզեց գոնե յուր ծարավը հագեցնել, և ինչքան էլ որ Գագիկը քաշեց ձիու սանձը, որքան էլ մտրակեց նրան, տեղից չշարժվեց: Այդ ժամանակ Գագիկը ետ նայեց և յուր ձիավորներին փնտրեց, բայց նրանցից ոչ մեկը չկար: Նա ինչ-որ բան մրթմրթաց քթի տակ և իջավ ձիուց: Նա քաշեց ձին մի կողմ և սկսեց շոյել նրա ճակատը, բայց հոգնած երիվարը ուշք չէր դարձնում նրա շոյանքին և ագահությամբ պրճոտում էր թարմ խոտը:

 

— Խե՜ղճ ձիս, դու սովե՞լ ես: Իրավունք ունիս այս թարմ խոտը վայելելու, մինչև որ մոտակա գյուղից քեզ համար գարի բերեն: Ես էլ եմ սոված, վնաս չկա, պետք է համբերել, ամեն նեղություն տանել, — ասում էր Գագիկը՝ յուր, ձիու հետ խոսելով և սպասելով յուր եղբորն ու ծառաներին, որոնք դեռ չկային, ինչպես երևում է շատ էին ետ մնացել:

 

— Է՜ ... ի՞նչ եղան անպիտանները և ինչո՞ւ նրանք այսչափ ետ մնացին, ի՞նչ պատահեց նրանց հետ: Գուրգենն էլ չկա, այնինչ հետզհետե մութը պատում է և հարկավոր է վաղօրոք գյուղ հասնել, հանգստացնել մեր ձիերին:

 

Փոքր ժամանակից հետո նրան հասան և մնացած ձիավորները:

 

— Մենք մեռանք, իշխա՛ն, — ասաց Գուրգենը, — մեր ձիերի մեջ էլ ուժ չի մնացել, մի քանի քայլ անցնելուց հետո նրանք կընկնեն և էլ վեր չեն կենա:

 

— Հա՛, բավական տարածություն անցանք, մենք արդեն մոտենում ենք մեր երկրի սահմաններին, մի քանի քայլ և ահա առջևի թմբի տակ հայոց գյուղ կա, այդտեղ գիշերս կմնանք, լավ ընթրիք կանենք և վաղ առավոտ կրկին ճանապարհ կընկնենք:

 

— Սովը սպանում է, ամբողջ օր է նշխարք չենք դրել բերաններս:

 

— Դե՛հ, քայլեցեք գնանք, ժամանակ մի՛ կորցնեք, — ասաց Գագիկը, և ամեն մարդ, իջնելով ձիուց, սանձը ձեռքն առավ ու սկսեց ոտքով քայլել: Եվ երբ բարձրացան ձորից, նրանց երևաց մի գյուղ, որ ավելի ավերակի էր նման, քան բնակավայրի:

 

Երբ մտան գյուղը, մութը արդեն խտացել էր, և գիշերը յուր սևաթույր թևերը տարածել էր ամեն տեղ:

 

Ամայությունն ու մեռելությունը տիրում էր ամբողջ գյուղին, կարծես ո՛չ մի կենդանի արարած չկար այստեղ, և կարծես հենց նոր էր մահաբեր փոթորիկն անցել այդ վայրի վրայով և ամեն ինչ խորտակելով, ոչնչացնելով մահացրել էր նրա բնակիչներին... Երբ մեր ձիավորները գյուղ մտան, սառն ամայության դողը պատեց նրանց, և նրանք չիմացան, թե ինչ անեն և որ ավերակի դռանը իջնեն: Ո՛չ մի կենդանի շունչ չդիմավորեց նրանց:

 

Անցան ավերակ և ամայի մի քանի տների մոտով, և հեռվում նրանց երևաց ճրագի աղոտ մի լույս: Անմիջապես դեպի լույսը դիմեցին: Գագիկը առաջինը ներս մտավ, ուր կանթեղի աղոտ լուսավորության տակ, հին չուլի վրա նստած էր մի ծերունի: Նա այնքան խորասուզված էր յուր մտքերի մեջ, որ չնկատեց անգամ Գագիկի ներս մտնելը:

 

— Բարի երեկո, հայրի՛կ, — ասաց Գագիկը խրոխտ ձայնով:

 

Ծերունին սթափվեց և իր մեռելային անշարժ աչքերը դարձնելով դեպի Գագիկը՝ տեսավ յուր առջև կանգնած զինված մի մարդ, որն ըստ երևույթին վատ տպավորություն թողեց նրա վրա: Նա բարձրացրեց ձեռնափայտը, որի վրա հենված էր, և կարծես ուզում էր խփել Գագիկին, բայց դողդոջուն ու թուլացած ձեռքերը չպահեցին փայտը և այն ընկավ գետին, իսկ ինքը անշարժ ու սարսափահար աչքերով նայում էր Գագիկին և երկյուղից դողում: Խե՜ղճ ծերուկ, նա դողում էր յուր կյանքի համար, այն թշվառ կյանքի, որի ողորմելի մնացորդները մնացել էին նրա մաշված ու դալկացած մարմնի մեջ...

 

Գագիկը հասկացավ նրան:

 

— Մի՛ վախենա, ծերո՛ւկ, մենք թշնամիներ չենք:

 

Ծերուկը, թշնամի բառը լսելով, ավելի կուչ եկավ և ետ ետ գնալով կանգ առավ անկյունում, որտեղից յուր անշարժ հայացքով կրկին նայում էր Գագիկին և նրա ուղեկիցներին, որոնք նոր էին ներս եկել:

 

— Մ՛ի վախիր, ծերո՛ւկ, մենք քեզ վնաս չենք տա, մենք միայն օթևան ենք ուզում, — կրկնեց Գագիկը՝ մոտենալով ծերուկին:

 

Բայց ծերուկն, ըստ երևույթին, ոչինչ չէր հասկանում և ոչ մի պատասխան չէր տալիս:

 

Երբ Գագիկը տեսավ, որ նրա բերանից ոչ մի բառ դուրս չի գալիս, դարձավ դեպի յուր ձիավորները.

 

— Ձիերը մի տեղ տեղավորեցեք և աշխատեցեք նրանց համար կեր գտնել, իսկ մենք կմնանք այս գիշեր այստեղ: Ինչպես երևում է ծերուկը երկյուղից սարսափահար է եղել և մեզ էլ թշնամիների տեղ է դնում, բայց մենք շուտով սրա լեզուն կբանանք:

 

Ծառան ձիերը կապեց, իսկ զինվորներն սկսեցին գյուղի մեջ պտտել ձիերի համար գարի կամ հարդ գտնելու, երկար որոնելուց հետո փլատակ ախոռի տակից հանեցին մի փոքր գարի ու հարդ, և ապա վերադառնալով բաց արին իրենց խուրջինները, ուր ամեն տեսակ պաշարեղեն ու գինի կար:

 

Գագիկն ու Գուրգենը ագահաբար վրա ընկան պաշարին ու գինուն, իսկ ծերուկը ապուշի նման դեռ նայում էր նրանց՝ չհամարձակվելով տեղից շարժվել:

 

— Հարկավոր է գրավել ծերուկին և հարցուփորձ անել, — ասաց Գուրգենը:

 

— Անպատճառ պետք է իմանալ, թե ի՞նչ է պատահել այս գյուղի հետ, որը մի քանի ամիս առաջ այնքան շեն էր, — պատասխանեց Գագիկը և գավաթը գինի լցնելով՝ դիմեց ծերուկին:

 

— Ծերո՛ւկ, ա՛ռ մի բաժակ գինի խմիր, սա քեզ կզորացնի և քո փակ լեզուն կբանա:

 

Գինին տեսնելով՝ ծերուկի աչքերի մեջ մի փայլ երևաց, որը շատ շուտով հանգավ, ըստ երևույթին, նա կասկածում էր հյուրերի վրա, բայց երբ Գագիկը զոռով նրան բերեց իր մոտ նստեցրեց, նա խմեց գինին, որը ցնցեց նրա ջղերը:

 

— Հը՜, ի՞նչ է, դո՞ւր եկավ, լա՞վն էր, ա՛ռ էլի խմիր, — ասաց Գագիկը դարձյալ գինու գավաթը մեկնելով նրան: Ծերունին նորից դատարկեց և հետզհետե նրա լեզուն բացվեց, որից Գագիկն իմացավ, որ մի շաբաթ առաջ Յուսուֆի հրոսակները ներս խուժելով գյուղ, ավերակ էին դարձրել այն, իսկ բնակիչներից շատերին գերի էին տարել և շատերին էլ կոտորել: Գյուղում մնացել էր միայն ինքը, այդ ծերուկը, որպես գյուղի միակ կենդանի վկան...

 

Ծերունին սկսեց մանրամասնություններ պատմել, այնինչ Գագիկն ու Գուրգենը հոգնածությունը չտանելով, տեղն ու տեղը մեկնվել էին և թունդ խռմփացնում էին:

 

Արշալույսը բացվելուն պես հինգ ձիավորները կրկին շարունակեցին ճանապարհը՝ թողնելով ծերունուն նույն անշարժ դրության մեջ, ինչպես առաջ...

 

Կապույտ բերդի հանձնվելուց հետո մի տարի էլ անցավ: Կրկին կանաչեցին դաշտերն ու ձորերը, կրկին կենդանություն ստացավ բնությունը, լսվեց թռչունների անուշ ճռվողյունը, մեղմացավ օդը, հալվեցին ձյունն ու սառույցը, և առվակները ուրախ քչքչոցով վազեցին առաջ: Բայց ի՞նչ վիճակի մեջ էր Հայաստանը: Յուսուֆը, Սմբատին մի տարի Դվինի մութ ու խոնավ բանտում պահելուց հետո, դուրս եկավ Դվինից յուր հրոսակներով և կանգ առավ Երնջակի2 բերդի պարիսպների տակ՝ չորս կողմը սփռելով ամայություն ու կոտորած:

 

Գարնանային արևը ուրախ ժպտում էր, այնինչ Յուսուֆի վրանի առաջ, ճիշտ Երնջակի մեջ պաշարված կտրիճ հայերի ներկայությամբ հետևյալ տեսարանն էր կատարվում: Մի խումբ զինվորների, դահիճների և Յուսուֆի իշխանների առաջ կանգնած էր մի մարդ՝ դժգույն և մեռելային դեմքով: Գլխաբաց և ոտաբոբիկ, պատառոտուն, հին, մաշված շորերը հազիվ էին ծածկում նրա մերկ մարմինը, իսկ տեղ-տեղ բաց մնացած մարմինը կապտած և ուռած էր: Գլխի երկար մազերը ալիքաձև ոլորված էին, իսկ թավ մորուքը անկարգ ծածկում էր նրա դեմքը: Հասակը բարձր էր և վիթխարի, այնինչ նիհարությունն այն աստիճանի էր հասել, որ կարելի էր նրան կմախքի տեղ դնել, եթե չլինեին երկու փայլուն աչքերը, որ լցված էին անհուն երանությամբ: Ո՞վ էր նա, որի հաղթանդամ մարմինը ավերել էին տաժանելի վիշտն ու անտանելի հոգսերը և անփոփոխ թողել միմիայն աչքերը, որոնք փայլում էին այնպես սիրուն, այնպես անվրդով, որ կարծես մարմնական բոլոր վշտերն ու հոգսերը, դառն կսկիծը և թշնամիների արհամարհանքը կապ չունեն իր հետ...

 

Ի՞նչ աչքեր էին դրանք, որոնք տեսնում էին թշնամիների նախատինքը, նրանց ծաղրուծանակը և այնպես անվրդով, այնպես անխռով ու հանգիստ տանում էին ամեն ինչ՝ արհամարհելով այն, ինչ որ աշխարհային էր ու անցավոր:

 

Յուսուֆի կալանավորներից էր այդ մարդը, որին նա ուզում էր չարաչար տանջանքներով սպանել ի տես այն համառ հայ պաշարվածների, որոնցից չկարողանալով վրեժ առնել յուր բարկությունը ուզում էր թափել այդ մեկի վրա, որն անզեն ու անմռունչ կանգնած էր յուր առջև և բոլոր տանջանքները տանում էր գերմարդկային դիմացկունությամբ:

 

Հայոց թագավոր Սմբատն էր այդ նահատակը... Դահիճները մեկ-մեկ մոտենում էին նրան, դնում գլխին մի հին, կոտրատված կասկարա, թքում երեսին և, ծաղրելով, ծունկ չոքում նրա առաջ ու կանչում.

 

— Ողջո՜ւյն քեզ, հայո՛ց թագավոր:

 

Ապա երկաթե գավազաններով և խարազաններով խփում էին նրան, որից հետո կապտած մարմնից դուրս էր ցայտում արյունը և կաթիլ-կաթիլ ընկնում հողին: Հողը կուլ էր տալիս արյան կաթիլները իբրև սուրբ ավանդ Սմբատ արքայից: Նահատակվողը լուռ էր ու անմռունչ, հառաչանքի և ո՛չ մի ձայն չէր լսվում նրա կրծքից, և սոսկալի հարվածներից առաջացած ցավից չէր ցնցվում նրա դեմքի ո՛չ մի մկանը:

 

Տեսնում էին դա թշնամիները և տանջանք տանջանքի վրա ավելացնում, որպեսզի նա ուրանա Լուսավորչի հավատը և ընդունի Իսլամի կրոնը: Բայց անհուն տոկունությամբ նա տանում էր ամեն տանջանք:

 

Նրանցից մեկը, առնելով թագավորի թաշկինակը, կոխեց նրա բերանը և ապա, վերցնելով ճիպոտներից մեկը, սկսեց նրանով թաշկինակը կոխել երանելու որկորը, որպեսզի կտրվի նրա շունչը, բայց Սմբատ թագավորը դեռ շնչում էր ծանր ու մահամերձ և յուր մտքում աղոթք մրմնջում: Դրանով էլ չբավականանալով՝ նրա վզով անցկացրին գելարանը3, ծանր բեռը դրին գլխին և տասը դահիճներ սկսեցին նրան ինչպես մի քար շարժել աջ ու ձախ: Ա՛յդ էլ արին, բայց նա դեռ շնչում էր, դեռ ապրում էր, կյանքի թելը դեռ չէր կտրվել և տանջանքների րոպեն դեռ չէր անցել:

 

Տեսան թշնամիները, որ կենդանության նշույլ կա նրա մեջ, գազանային վրեժխնդրությամբ լցված, շիկացած երկաթով սկսեցին ավելացնել նրա տանջանքները...4:

 

Խեղդող ճենճահոտը տարածվում էր ամեն կողմ, թանձրը ծխի գոլորշիները դուրս էին ժայթքում Սմբատի մարմնի այն տեղերից, ուր դիպչում էր շիկացած երկաթը...

 

Վերջին անգամ բացեց Սմբատ թագավորը յուր աստվածային լույսով լցված աչքերը, վերջին մնաս բարովն ասաց հայրենիքին և վերջին շունչը պիտի փչեր, երբ դահիճը կտրեց նրա գլուխը...

 

Բարկության փրփուրը բերանին Յուսուֆը հրամայեց նրա դիակը Դվին տանել և ի նախատինք քրիստոնյաների՝ խաչել Քրիստոսի նման... Անկուշտ գազանը նրա արյունից չէր կշտացել, դիակն էլ էր ուզում անպատվել:

 

Է

 

Կես գիշեր էր...

 

Երկրի վրա տիրում էր խորին խավարը: Ո՛չ մի շշուկ, ո՛չ մի ձայն չէր խանգարում մեռելային լռությունը, երբ հեռվից Դվին5 տանող ճանապարհին երևացին երկու ձիավոր:

 

Նետի արագությամբ նրանք սլանում էին դեպի Դվին, ուր նստած էր Յուսուֆը: Սառը գիշերային քամին փռփռացնում էր նրանց փեշերը, և ձիերի ոտքերի տակից բարձրանում էր թանձր փոշի: Գիշերային խավարի մեջ երկու վիթխարի հսկաների էին նմանվում նրանք, որ արշավելով դեպի Դվին, կարծես ուզում էին մի ակնթարթում ոչնչացնել, լափել ու հիմնահատակ անել այն:

 

Վիթխարի հասակ ուներ ձիավորներից մեկը, որ մյուսից մի քանի քայլ առաջ էր սլանում. լայն թիկունքը, հաստ ու հուժկու բազուկները մի ամբողջ բանակ կարող էին ոչնչացնել: Թավ, սև մորուքը պատել էր նրա դեմքը, իսկ հրացայտ աչքերը փայլում էին գիշերային խավարի մեջ, ինչպես երկու հրաբուխներ: Բարկության ու վրեժխնդրության կատաղի կրակով էին լցված այդ աչքերը, որոնք նայողին հալեցնում էին ինչպես մոմ:

 

Ահագին սուրը կախված էր նրա մեջքից, իսկ ծանր սաղավարտը փայլում էր գլխին` գիշերային խավարի մեջ: Պակաս չէր մարմնի կազմվածքով և մյուս ձիավորը, բայց նա չէր կարող յուր ուժով համեմատվել առաջինի հետ: Նա էլ սուր ուներ և ձեռքի երկայն նիզակով անդադար խփում էր ձիուն, որպեսզի ետ չմնա առաջին ձիավորից` յուր տիրոջից: Կարճ ժամանակ անց նրանք մոտեցան Դվին քաղաքին, ուր նույնպես տիրում էր մեռելային անշարժությունը: Հեռվում երևում Էին Յուսուֆի պալատը և հայոց կաթողիկոսարանը: Նրանք մոտեցան Դվինին: Այդ ժամանակ մի քանի շուն սկսեցին հաչել ձիավորների վրա, որոնք, մի փոքր էլ առաջ գնալով, իջան ձիերից և նրանց դեպի ձորը տանելով` կապեցին այնտեղ, իսկ իրենք մտան քաղաք:

 

— Դու լա՞վ ես հիշում տեղը, — հարցրեց առաջին ձիավորը մեզ ծանոթ Դավթին, երբ նրանք մտան լուռ փողոցները:

 

— Ինչպես ցերեկվա լույսը, — պատասխանեց Դավիթը:

 

— Իսկ համոզվա՞ծ ես, որ լույսն ամեն գիշեր իջնում էր նրա խաչված տեղը:

 

— Տե՛ր, ես ինքս աչքովս եմ տեսել: Ինչպե՞ս կարելի է չհավատալ:

 

— Դեհ, ուրեմն առաջ քայլիր և ցույց տուր տեղը:

 

Դավիթն առաջ անցավ, մի քանի լուռ փողոցներ անցնելուց հետո նրանք կանգ առան հայոց կաթողիկոսարանի առաջ, մի հրապարակի վրա:

 

— Ահա այստեղ էր խաչված հայոց թագավոր Սմբատը, այստեղ Էին անարգում նրա դիակը այդ անօրենները:

 

— Լավ ընտրություն է. ճիշտ հայոց կաթողիկոսարանի դիմաց,— ասաց Դավթի տերը և խոր հոգոց հանեց:

 

— Իսկ ու՞ր է լույսը6, ինչո՞ւ նա չկա:

 

— Կլինի, գուցե դեռ վաղ է. երկնքից լույսն իջնում է, առհասարակ, կես գիշերից անց:

 

— Լա՛վ, ուրեմն, սպասենք:

 

Բայց տես, տե՛ր իմ, ահա լույսն իջնում է երկնքից, տեսնում ես, ճիշտ մեր գլխին մի տեսակ աղոտ լուսավորություն է երևում, չի անցնի կարճ Ժամանակ և դու կտեսնես հրաշքը, — ասաց Դավիթը և նայեց վեր, դեպի աստեղազարդ երկինքը, ուր, հիրավի, իրենց գլխավերևում, այնտեղ, ուր բևեռել էր Յուսուֆը Սմբատին, երևում էր մի աղոտ լույս, որ հետզհետե ընդարձակվում և պսակի կերպարանք էր ստանում:

 

Դավթի տերը ծունկի չոքեց և ձեռքերը կրծքին դրեց, անթարթ աչքերով սկսեց նայել լույսին, նրա սիրտը սկսեց դողալ, այն սիրտը, որ չէր դողա, եթե Յուսուֆի ամբողջ բանակը յուր վրա գար:

 

Պսակը հետզհետե իջնում էր ցած, գալարվում, թռիչքներ անում վերև ու ներքև և կրկին կանգ առնում:

 

Հանկարծ Դավթի տերը, այն հաղթանդամ հսկան, սարսռեց, նրա մարմնով անցավ մի այնպիսի դող, որ քիչ մնաց արյունը սառեցներ երակներում և ցնդեր ուղեղը:

 

Նա տեսավ յուր առաջ հայոց Սմբատ թագավորին, որ յուր գունատ և դալկացած աչքերով նայում էր նրան:

 

Աղաչանքի և աղերսանքի հայացք էր այդ, որ ուղղված էր դեպի իշխանը, որն ապուշ կտրած նայում էր նրան:

 

Այդ դալկացած և աղերսող աչքերում կարծես թաքնված լիներ վրեժխնդրության և ատելության սարսափելի բոցը, որ դեպի հուր ու մոխիր էր քաջալերում:

 

Այդ բոցը հալում էր իշխանին, նրա դեմքի մկանները ցնցվում էին, երեսին պատում էր մեռելային գունատություն, այնինչ նա յուր աչքերով կլանում էր Սմբատ արքայի ստվերի յուրաքանչյուր շարժումը, դեմքի ամեն մի գիծը, աչքերի թափանցող հայացքը, որ վիշտ և զարհուրանք էր պարունակում յուր մեջ...

 

Ստվերի հոգեկան այդ բուռն զգացմունքը շատ խորն էր թափանցում իշխանի սիրտը և այնտեղ յուր ավերմունքն անում, յուր խոր, անջնջելի հետքերը թողնում: Սոսկալի էին այդ հետքերը, զարհուրելի նրա ավերմունքը:

 

Եռուն կյանքով լի, անհաղթելի ուժի տեր մարդու մարմնով կարծես բյուրավոր մրջյուններ էին վազում, որոնք փշաքաղում էին նրա մարմինը: Նա հետզհետե, կարծես, սառչում էր, դադարում էր կենդանության շարժումը, գիտակցությունը լռում էր, և դառնում որպես կենդանի արձան: Ի՞նչ դրության մեջ էր նրա հոգին, ո՞ւր և որտե՞ղ էր սավառնում՝ հայտնի չէր. միայն նա տանջվում էր, այդ երևում էր նրա դժգույն, մեռելային դեմքից, ուր շարվել էին արտասուքի խոշոր, բայց սառն կաթիլներ... Աշխարհը գոյություն չուներ նրա համար, և ինքը յուր ամբողջ էությամբ ամփոփված էր ստվերի աչքերի մեջ, այդ րոպեին դա էր նրա աշխարհը, որ մեծ էր, քան տիեզերքը, ահարկու և սոսկալի, քան դժոխքը: Նա հասկանում էր այդ աշխարհը, ճանաչում էր նրա հոգեկան վիշտը և սարսռում... Նայեց նա ստվերին, նայեց և հանկարծ խուլ, գերեզմանային ձայնով ասաց.

 

— Երդվում եմ, հա՛յր, որ ոչ մի բարբարոս չթողնեմ Հայաստանում և քո վրեժը տասնապատիկ առնեմ Յուսուֆի հրոսակներից:

 

Այդ միջոցին ստվերը ժպտաց, ուրախացավ, մի տեսակ անհուն երանություն անցավ նրա գունատ դեմքով. ապա երերաց, ցնցվեց, հետզհետե նոսրացավ, լուծվեց օդի մեջ և պսակի հետ չքացավ...

 

Տիրեց կրկին խորին խավարը:

 

Վեր կացավ իշխանը և վրեժխնդրությամբ լի աչքերը չորս կողմ դարձնելով` մի այնպիսի մռնչյուն արձակեց, որ սար ու ձոր դողացին:

 

Այդ ժամանակ Դավիթը մոտեցավ նրան և ասաց.

 

— Տե՛ր իմ, հինգ թե վեց հոգի Յուսուֆի զինվորներից գալիս են դեպի մեզ: Եթե մեզ ճանաչեն, կռիվն անխուսափելի է:

 

— Թո՛ղ գան: Այդ շներին բոլորին էլ պետք է կոտորել:

 

— Բայց, տե՛ր իմ, նրանք կարող են աղմուկ հանել...

 

Վեց հոգուց բաղկացած խումբը մոտեցավ նրանց: Եվ Դավթի տերը հանկարծակի մեկին այնպիսի աքացի տվեց, որ նա դիպչելով ընկերոջը, նրան էլ գետին գլորեց: Մյուսները այդ նկատելով, սրերը մերկացրին:

 

Հսկան ժպտաց և, աներկյուղ մոտենալով, երկուսին բռունցքով այնպիսի հարված տվեց, որ նրանց սրերը երեք գազ ու կես այն կողմ շպրտվեցին, իսկ իրենք անշունչ վայր ընկան ընկերների մոտ:

 

Խմբից մի հոգու գլուխը Դավիթն էր կտրում, իսկ մեկը սարսափից փախուստ էր ուզում տալ, երբ հսկան, բռնելով նրան, տապալեց գետին և ապա հուպ տալով որկորին՝ գոռաց խրոխտաձայն.

 

— Անհավատ շուն, քեզ կենդանի եմ թողնում, որ լուր տանես Յուսուֆին, թե Աշոտ Երկաթ շահնշահը` Սմբատի անդրանիկը, սուրբ վրեժխնդրության ոգով զինված, պիտի հալածե Յուսուֆին և նրա հրոսակներին: Կարճ ժամանակ չի անցնի, և դրանց հետքը չի մնա Հայաստանում:

 

Այդ ժամանակ զինվորը Աշոտի մատների ճնշումից խռխռացնում էր և խեղդվելու մոտ էր:

 

— Հը՜, սատկու՞մ ես: Ո՞ւր գնաց ձեր քաջությունը, որ մի մատի ուժին էլ չեք դիմանում, — ասաց Աշոտը՝ Սմբատ նահատակի որդին, և մի աքացի տալով նրան, դիմեց Դավթին.

 

— Դե՜հ, Ժամանակն է գնալու, շուտով արշալույսը կբացվի, հասավ վրեժխնդրության ժամը, անօրենների հետքն անգամ չպետք է թողնել, — ասաց նա: Եվ ապա, հեծնելով ձիերը, նրանք երեսները շուռ տվին դեպի Բագրեվանդ և գիշերային մթության մեջ սլացան առաջ...

 

Ը

 

Այժմ մի փոքր կանգ առնենք և տեսնենք, թե ինչ դրության մեջ էր Հայաստանը Սմբատ արքայի նահատակվելուց հետո և ու՞ր էր Աշոտ Երկաթը:

 

Արաբաց տիրապետության ժամանակ Հայաստանի մեջ գտնվում էին բազմաթիվ մեծ և փոքր իշխանական ցեղեր, որոնցից չորսը ձգտում էին առաջնակարգ դեր խաղալ Հայաստանի մեջ: Այդ մեծ իշխանական ցեղերն էին` Արծրունիք, Սյունիք, Մամիկոնյանք և Բագրատունիք: Սրանցից առաջին երկուսը արդեն վաղուց ձգտում էին հայոց թագավորության հասնելուն, բայց իրենց ներելի և աններելի միջոցներով գործն ավելի փչացրին ու իրենց ցանկացած նպատակին չհասան: Մամիկոնյանք, թեև նոր եկած նախարարություն էին կազմում, նպատակ ունեին լոկ ազգին ծառայել ամենից վեր դասելով ազգության շահերը, քան թե ձգտումը դեպի թագավորությունը, և այդ է պատճառը, որ սրանք թեև ընդհանուր սպարապետի պաշտոններ էին կատարում և ուժը իրենց ձեռքին էր, բայց չօգտվեցին այդ ուժից, և հետզհետե, իններորդ դարի կեսին, կտրվեց նրանց շառավիղը Գրիգոր Մամիկոնյանի մահվամբ:

 

Բագրատունյանց տոհմը, որ հանդես եկավ Պարթևաց օրով և թագադիր ասպետության պաշտոնն ուներ, հետզհետե առաջնակարգ դեր էր կատարում հայոց մեջ: Սրանց միջից դուրս եկան քաջ և իմաստուն զորավարներ, որոնք Բագրատունյաց անունը փառավորեցին, իսկ իններորդ դարի վերջերին արդեն հաջողվեց թագավորի տիտղոս առնել (885 թ.):

 

Հայոց բնավորության համեմատ, հենց որ Բագրատունիք ձեռք բերին թագավորական տիտղոսը, մյուս նախարարներն էլ` թե՛ մեծ, թե՛ փոքր սկսեցին գլուխ բարձրացնել և ձգտել անկախության:

 

Արծրունիք առաջինն եղան, որ Գագիկ Արծրունու ջանքերով ձեռք բերին անկախություն և կազմեցին Վասպուրականի մեջ իրենց տերությունը (908թ.): Դրանից վաթսուն տարի հետո քայքայվեց նաև Բագրատունյաց տերությունը, որ գտնվում էր Այրարատյան երկրում: Եվ Բագրատունիք Վանանդ երկրում կազմեցին առանձին թագավորություն՝ Կարս մայրաքաղաքով, այնինչ այդ ժամանակաշրջանում քայքայվեց նաև Վասպուրականի թագավորությունը, որից առաջացան Ռշտունյաց և Անձևացյաց անկախ տերությունները և ապա հետզհետե Սյունյաց, Բագրատունյաց, Կյուրիկյան (Լոռվա մեջ) թագավորությունները և բազմաթիվ մանրմունր իշխանություններ, որոնցից ամեն մեկը ուզում էր անկախ լինել: Անմիաբանության և խռովության ոգին բուռն կերպով տիրում էր հայերի մեջ: Հույներր և արաբները դրա որմները ցանել էին հայերի մեջ, որ այդպես առատ հունձ էր տալիս՝ քայքայելով իրենց ուժերը և մեկ իշխանին մյուսի դեմ հարուցանելով...

 

Բագրատունյաց առաջին թագավորը եղավ Աշոտ Ա., որի մահվանից հետո թագավորական գահը բարձրացավ Սմբատը, որը երեք որդի ուներ՝ Աշոտ, Մուշեղ և Աբաս: Սմբատի գլխավոր ջանքը եղավ անկախ մանր տերությունները միացնել իրար, բայց այդ չհաջողվեց նրան, որովհետև չարանենգ Յուսուֆը, կասկածելով Սմբատի հավատարմության վրա և նրա ուժեղանալու վախենալով, հետամուտ է լինում նրան բռնելու, բայց Սմբատը յուր որդիներով դիմադրում է Յուսուֆին: Սմբատի անդրանիկ որդի Աշոտը և մյուս որդի Մուշեղը Նիգ գավառում ճակատամարտում են Յուսուֆի զինվորների դեմ, ուր հաղթվելով Մուշեղը գերի է ընկնում և տարվելով Դվին՝ մահացու դեղով սպանվում է և ապա թաղվում Բագարանում7:

 

Այնուհետև Կապույտ բերդում Սմբատ արքայի անձնատուր լինելուց հետո, նրա երկու որդիները, Աշոտն ու Աբասը, փախչում են Հայաստանից Յուսուֆի վրեժխնդրությունից վախենալով, որոնցից առաջինը գնում է Կոնստանդնուպոլիս Հունաց Լևոն կայսեր մոտ, իսկ երկրորդը՝ Վրաստան և փեսայանում վրաց թագավորին8:

 

Աշոտը, որ յուր քաջապինդ արիության համար Երկաթ մականունն ստացավ, որ յուր մատներով կարողանում էր երկաթը ոլորել և զարմացնել բոլորին, յուր հոր մահից հետո Լևոն կայսեր հրամանով վերադառնում է Հայաստան, անվանում իրեն շահնշահ, այսինքն՝ թագավորաց թագավոր, և հալածում արաբներին9:

 

Ահա այս դրության մեջ էր Հայաստանը, երբ երևաց Աշոտ Երկաթը:

 

Թ

 

Բագրևանդ10 գավառում, այնտեղ, ուր սկիզբ է առնում Եփրատի մի վտակը և ուր Գրիգոր Լուսավորիչը մկրտեց Տրդատ թագավորին և հայերին, Նպատ լեռան լանջին բարձրանում էր մի մենաստան, որ իններորդ դարի վերջում ծաղկած և փարթամ դրության մեջ էր: Այդ մենաստանը, որի մեջ քառասունից ավելի կրոնավորներ էին գտնվում, կրում էր սուրբ Գրիգոր անունը, ուր հասնելով՝ ամեն մի ճանապարհորդ կանգ էր առնում և հայկական սովորության համեմատ ընդունում էր վանականների լիառատ հյուրընկալությունը:

 

Դեռ շատ հին դարերում, երբ հայերի մեջ չէր մտել քրիստոնեությունը, երբ պաշտում էին նրանք չաստվածներին, այդ մենաստանը կրկին գոյություն ուներ և ծառայում էր իբրև հյուրընկալության կենտրոն, միայն թե այն ժամանակ չէր կրում այդ անունը, այլ կոչվում էր Բագավան, Բագնաց ավան և կամ Դից ավան: Բագավանը այդ ժամանակ մեծ դեր էր կատարում հայոց մեջ: Այդտեղ էին գտնվում քրմապետ Մաժանի և նրա եղբոր Տիգրանի գերեզմանները, ուր գտնվում էր նաև Վանատրի հյուրընկալության և ամանորաբեր նոր պտղոց չաստծու բագինը: Այդ բագինը, Խորենացու ասելով, շինել էր վերջին Տիգրան թագավորը, որ յուր քրմապետ եղբոր՝ Մաժանի գերեզմանի վրա հրամայեց բագին շինել, որ դրանց մատուցած զոհերից օգտվեն ամեն ճանապարհորդ ու հյուր, և ապա Վաղարշ թագավորը նավասարդի առաջին օրը աշխարհախումբ տոն կարգեց այդ բագնին: Անցավ ժամանակ, քրիստոնեությունը մուտք գործեց Հայաստան և սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը, վերցնելով այդ կուռքը, դրա տեղ Քրիստոսի հաղթական խաչը տնկեց, բերելով այդտեղ սրբույն Հովհաննու և Աթանագինեի նշխարները:

 

Բայց որովհետև նավասարդի առաջին օրը մեծ հանդեսով տոնվում էր այդ տոնը և միևնույն ժամանակ տոնվում էր նոր պտուղների, բերրիության տոնը, այդ պատճառով, նույն այդ օրը, Գրիգոր Լուսավորիչը նշանակեց սուրբ Հովհաննու Մկրտչի և Քրիստոսի վկայի՝ Աթանագինեի տոն. այդպիսով հետզհետե մոռացության մատնվեցին հին կռապաշտական տոնախմբությունները, և նրանք տեղի տվեցին քրիստոնեական տոներին:

 

Այդ իսկ մենաստանում11, ինչպես ասացինք, իններորդ դարի վերջերին, ապրում էին քառասնից ավելի վանական, իսկ տասներորդ դարի սկզբներին հազիվ մնացել էին մի քանիսը, և նա զրկվել էր յուր զարդարանքներից, ոսկուց և արծաթից:

 

Յուսուֆի հրոսակները, մտնելով Բագրևանդա գավառը, ամեն ինչ տակնուվրա էին արել, չխնայելով անգամ այդ մենաստանը, ուր ամեն ինչ հափշտակելով, սրի էին անցկացրել քառասունից ավելի վանականներ, իսկ մնացածներին՝ փախուստի մատնել: Սակայն վանականներից մեկը, վերադառնալով վանք, ամայի պատերի մեջ շարունակում էր յուր թշվառ գոյությունը` ամեն րոպե մահվան սպասելով այն արաբ իշխանից, որը նստած էր Բագավանում և չորս կողմ մահ էր սփռում:

 

Ծերունի վանականն էր այդ մենաստանի վանահայրը, քանի՜-քանի՜ թշվառություններ անցել էին նրա գլխով, քանի՜-քանի՜ փորձանքների էր հանդիպել նա, բայց նրա հոգու մեջ այնպիսի խոր վիշտ չէր ընկել, ինչպես հիմա: Երբ նայում էր վանքի մերկ, զարդարանքներից զուրկ պատերին, երբ մտնում էր վանքի ամայի ու դատարկ ամբարներն և մառանները, նրա սիրտը քաղվում էր, աչքերից ընկնում էին արտասուքի կաթիլներ:

 

Մարտիրոս էր այդ ծերունի վանահոր անունը, որ յուր ընկերակիցների կոտորածից հետո, դեռ մի քանի ամիս չկար ինչ վերադարձել էր վանքը յուր մի քանի ծառաներով:

 

Երեկոյան դեմ էր: Արևը նոր էր հանգիստ առնում Սուկավ կամ Ջրաբաշխ լեռների կատարներին, երբ Մարտիրոսը լուռ շրջում էր վանքի գավթում և երբեմն նայում հորիզոնին, ուր մայր էր մտնում արևը` յուր ետևից թողնելով կարմրածիրանագույն շերտեր... Ծառաներից երկուսն էլ մտախոհ նստած էին մի քարի վրա և ինչ-որ խոսում Էին:

— Տղե՛րք, — դարձավ նրանց վանահայրը, — դռները պինդ փակեցեք և ոչ ոքի այլևս ներս չթողնեք, արևը արդեն մայր մտավ և շուտով խավարը կտիրի:

 

— Պարսպի բոլոր դռները պինդ փակված են, հա՛յր սուրբ, — ասաց ծառաներից մեկը` ոտքի կանգնելով:

 

— Իսկ նիգերն ամրացվա՞ծ են:

 

— Այո՛, այնքան ամուր են, որ եթե ինքը` Յուսուֆն էլ յուր բանակով այստեղ գա, կրկին չի կարող ներս մտնել,— հեգնելով ասաց ծառան:

 

— Հը՜մ, Յուսուֆը... հա՜, եթե հիմա գա, ի՞նչ պիտի տանի. ամեն բան տարավ, բոլորին կոտորեց, էլ ինչու՞ համար է գալիս, ի՞նչին են պետք վանքի սառը քարերը, — մռմռաց ինքն իրեն վանահայրը և սկսեց կրկին տերողորմյան ձգել:

 

Այդ միջոցին լսվեց վանքի պարիսպների դռան բախյունը. Ինչ-որ մեկը բախում էր դուռը ուժգին և շտապ հարվածներով:

 

Ծառաները ոտքի կանգնեցին և երկյուղից սկսեցին իրար երեսի նայել, իսկ վանահայրը, տեղից ելնելով դադարեցրեց տերողորմյայի համրելը և շփոթված դեպի դուռը նայեց:

 

— Ո՞վ պիտի լինի, որ այդպես շտապ-շտապ ծեծում է դուռը, — մտածեց նա: Եվ նրա մտքովն անցավ Բագավան գյուղի արաբաց իշխանն ու յուր հրոսակները: Խեղճ վարդապետի մարմնով սառը դող անցավ, երբ մտաբերեց նրանց առաջին արշավանքը և վանքի ավերմունքը:

 

Ով էլ որ լինի, լավ բանի համար չի լինի եկած, բայց և այնպես պետք է իմանալ և ընդունել: Ի՞նչից պետք է վախենալ, քանի որ ոչինչ չկա վանքում կողոպտելու, իսկ յուր կյանքի վերջին մնացորդները իրեն այլևս պետք չեն:

 

— Տղե՛րք, գնացեք տեսեք ո՞վ է և ի՞նչ է ուզում, բայց առանց իմ հրամանի դուռը չբանաք:

 

Ծառաները վազեցին դեպի դուռը, որը քիչ էր մնում ջարդուփշուր լիներ: Ինչպես երևում էր, այցելուն շտապ գործ ուներ կամ համբերություն ամենևին չուներ:

 

Շփոթված վանահայրը դեռ կանգնած էր տեղում, երբ ծառաներից մեկը դառնալով հայտնեց.

 

— Հա՛յր սուրբ, վիթխարի տեսքով մի գյուղացի է, ստիպում է դուռը բանալ, նա կարևոր գործ ունի քեզ հետ:

 

— Միայնա՞կ է նա:

 

— Այո , միայնակ, ուրիշ ոչ ոքի չտեսանք հետը:

 

— Բայց լավ դիտեցի՞ք շուրջը:

 

— Այո՛, չորս կողմ լռություն է տիրում, և նա միայնակ ծեծում է դուռը: Եթե չբանաք, ասում է, դուռը կկոտրեմ:

 

— Զենք ունի՞, — հարցրեց վանահայրը:

 

— Ոչ մի զենք չտեսանք վրան, բայց այնպիսի ուժեղ բազուկներ ունի, որ հազար զենք արժեն:

 

— Լա՜վ, ներս թողեք, բայց դռները իսկույն փակեցեք և դուք էլ զգույշ մնացեք: Ո՞վ գիտե՝ ի՞նչ մարդ է, թշնամի՞ է, թե բարեկամ: Մեր ժամանակներում ամեն բանի վրա պետք է կասկածել, ամեն բանից պետք է վախենալ, — ասաց վանահայրը ինքն իրեն և լուռ նայեց դեպի դուռը, որը ճռճռալով բացվեց, և մի հաղթանդամ մարդ՝ գյուղական հագուստով, երկար փայտը ձեռքին ներս մտավ և ուղղակի դեպի հայր սուրբը գալով՝ խոնարհ գլուխ տվեց նրան:

 

Մարտիրոս հայրը յուր փոքրիկ, բայց փայլուն աչքերը դեպի նա սևեռելով` ոտքից գլուխ զննեց նրան և, ըստ երեվույթին, լավ տպավորություն ստանալով, մեղմ ձայնով հարցրեց.

 

— Ի՞նչ կկամենայիր, որդյա՛կ, որ այս ժամին վանքի դուռն ես ծեծում, երբ ոչ ոքի այլևս չենք ընդունում:

 

— Քո օրհնությունը, Մարտիրոս հայր, — ասաց գյուղացին և մոտենալով` աջն ուզեց համբուրել:

 

Վանահայրը աջը տվեց նրան և հարցրեց.

 

— Դու որտեղի՞ց գիտես իմ անունը:

 

— Բարի մարդկանց անունը միշտ ամենքը կիմանան, բայց ես առանձին գործ ունեմ քեզ հետ, հա՛յր սուրբ: Հրամայիր ծառաներիդ հեռանալ կամ մտնենք խուցդ:

 

— Գնանք, որդյա՛կ, — ասաց վանահայրը, առաջնորդելով նրան դեպի յուր խուցը: Եվ երբ նրանք միայնակ մնացին, այցելուն սկսեց յուր հարցուփորձը:

 

— Հա՛յր սուրբ, դու լավ տեղեկություն կունենաս Բագավանից, թե այնտեղ որքան արաբաց զորք կա և ի՞նչ դրության մեջ են:

 

Հայր սուրբը աչքերը չռեց, երբ լսեց այդ հարցը:

 

— Ի՞նչ հարկավոր է քեզ, որդի՛ , անօրեններն այնքան շատ են, որ համրել չի կարելի:

 

— Ինչքան էլ շատ լինեն, մոտավոր թիվը քեզ հայտնի կլինի, որովհետև նրանք քեզանից մոտիկ են և քո ծառաները միշտ երթևեկություն ունեն գյուղի հետ:

 

— Ի՞նչ ասեմ, մոտ հինգ հազարի չափ կլինեն, որոնց կեսը նստում է Բագավանում, կեսը` Վաղարշակերտում:

 

— Հը՜մ... հինգ հազար... երկու հազար և հինգ հայո՞ւր… է ... հոգ չէ, — ինքն իրեն մռմռաց այցելուն:

 

— Ի՞նչ է որ...

 

— Ոչի՛նչ, փոքր ժամանակից հետո դրանց հետքն էլ չի լինի Բագավանում:

 

— Ի՜նչպես, — ասաց վանահայրը և դողդողուն ձեռքերով բռնեց այցելուի ձեռքը, — դու ուզում ես միայնակ նրանց հետ կռի՞վ տալ, կոտորե՞լ նրանց:

 

— Չէ՛ ես չէ, այլ Աշոտ Երկաթ շահնշահը:

 

Մի սարսուռ անցավ ծերունու մարմնով, երբ լսեց Աշոտ Երկաթի անունը, և նրա աչքերում փայլեց ուրախություն:

 

— Իսկ դու ո՞վ ես, որ նրանից տեղեկություն ունես: Ո՛ւր է նա, նահատակ Սմբատի որդին:

 

— Ես ո՞վ եմ, ես նրա զինվոր Դավիթն եմ, որ առաջուց եկել եմ հայտնելու քեզ, որ այս երեկո պատրաստ լինես նրա վեց հարյուր քաջերին ընդունելու, որովհետև մի փոքր ժամանակ այստեղ հանգստանալուց հետո գիշերս պիտի հարձակում գործենք Բագավանի վրա, ուր վաղը առավոտյան էլ ոչ մի արաբ զինվոր չի մնա: Դե՜հ, հա՛յր սուրբ, ծառաներիդ հրամայիր, որ իրենց խուցը մտնեն քնելու, իսկ դռան բանալիները ինձ հանձնեն: Ժամանակ չպետք է կորցնել, ես դուրս կերթամ շրջակայքը աչքի անցկացնելու և կարճ ժամանակից հետո կրկին կգամ, — ասաց Դավիթը և, վեր կենալով տեղից, դուրս եկավ խցից:

 

Շվարած վանահայրը չգիտեր երա՞զ է, թե իրողություն, բայց և այնպես հրամայեց բանալիները հանձնել Դավթին և պատրաստություն տեսնել դիմավորելու Աշոտ Երկաթին:

[Ashot]

Ժ

 

Դավիթը, վանքի բանալիները գրպանը դնելով, կամաց սկսեց կանաչով պատած բլրից ցած իջնել դեպի ձորը: Հուսահատ և տրտում էր նրա դեմքը: Այն մարդը, որ այնպես աներկյուղ էր դեպի մահը, այն մարդը, որ յուր կյանքը դրել էր արդարության և վեհանձնության համար, նա, որ արհամարհեց Գագիկ Արծրունու դափնիները յուր տիրոջ մոտ գտնված փշի փոխարեն, այժմ սաստիկ հուսահատված էր և տխուր: Մի տեսակ ծանր միտք, մի տեսակ անորոշ ճնշում տակնուվրա էր անում նրա սիրտը և խռովում հոգին: Ի՞նչը կրծեց նրա սիրտը, ի՞նչը վրդովեց հոգին, երբ առաջին անգամ ոտք դրեց Բագրևանդ գավառը, այնինչ մինչև այդտեղ ոտք դնելը նրա հոգու մեջ տիրում էր լի հույսը դեպի ապագան... իսկ հիմա, երբ նա աչքի անցրեց այդ գավառը, ամեն ինչ ոչնչացավ, ամեն հույս ջարդուփշուր եղավ...

 

Նա իջավ բլրից, մտավ ձորը, նոր բլուր բարձրացավ և կրկին նոր ձոր մտավ, կանգ առավ այնտեղ և խոր ախ քաշեց, որից կարծես նրա թոքերը պատառոտվեցին և այդ արի մարդու աչքերում երևացին արցունքներ... Նա նայեց յուր ոտքերի տակ, ուր փռվում էին մի խումբ քարակույտեր, որոնք ցույց էին տալիս, թե դրանք ավերակ գյուղի հետքեր են, որտեղից ահռելի փոթորիկն անցնելով ամեն ինչ քանդել, ոչնչացրել էր` քարը-քարին չթողնելով... Ձորի վերևում երևում Էին միայն մի քանի խաղողի որթեր, որ բախտի բերմամբ ազատ մնալով փոթորկի մահաբեր շնչից, նոր Էին ծաղկել, արձակելով թարմ, քնքուշ տերևներ...

 

Բայց ու՞ր են դրա բնակիչները, ի՞նչ եղան, աշխարհի ո՞ր կողմը ցրվեցին, կենդանի՞ են, թե մեռած, — ահա հարցեր, որոնք պտտվում էին Դավթի գլխում, բայց ոչ մի պատասխան չէին ստանում:

 

Դավիթն առաջ անցավ և կանգ առավ մի կիսավեր խրճիթի առաջ և երկար, երկար նայեց այդ գետնի մեջ տարածված, կիսաքանդ խրճիթին: Նա ճանաչում էր այդ տունը, քանի-քանի անգամ սրտատրոփ մոտեցել էր այդ տանը և վայելել ուրախ ու երջանիկ ժամեր: Հիմա էլ եկավ վայելելու վաղուց սպասած ուրախ այդ ժամը, բայց ի՞նչ տեսավ... Այդ տան մեջ առաջ հնչում էր ուրախ խոսակցություն, եռում էր կյանքը, իսկ հիմա տիրում էր մեռելություն ու անշարժություն: Առաջ նրան դիմավորում էին յուր նշանածի՝ Աստղիկի փափուկ բազուկները, նրա ուրախ ժպիտը, իսկ այժմ անմռունչ և սառը քարերը, որոնք մահվան չափ սարսուռ էին բերում Դավթին...

 

Հինգ երկար և ձիգ տարիներ էին, որ չէր տեսել Աստղիկին, հինգ ամբողջ տարիներ, որ փափագում էր տեսնել նրան, և այժմ, երբ մոտ էր այդ րոպեն վայելելու, երբ սրտատրոփ վազում էր դեպի գյուղ գրկելու յուր նազելիին և ավետելու Աշոտ Երկաթի երևալը, — ամեն ինչ ոչնչանում էր և խորտակվում... Ի՞նչ այլանդակ փոփոխություն...

 

Ո՜վ գիտե, այժմ մեռա՞ծ է Աստղիկը, թե կենդանի, և եթե կենդանի է` ո՞ւր է նա: Ո՞ր անօրեն իշխանի հարեմումն է նստած կամ ի՞նչ տաժանելի տանջանքներ է կրում մութ բանտի խոնավ հատակին: Այդ մտքերը տանջում էին նրան, և անիծում էր յուր բախտը, որ գոնե մի կենդանի արարած չկա, որից տեղեկանա:

 

Նա փեշով սրբեց արցունքները և լուռ քայլերն ուղղեց դեպի Բագավան գյուղը, ուր կար շարժում ու կենդանություն և ուր տեղավորվել էին Յուսուֆ իշխանն ու արաբաց մի գունդ:

 

Արդեն գիշեր էր: Նա դեռ շատ բան ուներ կատարելու մինչև Աշոտ Երկաթի վանք ժամանելը:

 

Շուտով նա մտավ գյուղ և, անցնելով մի քանի փողոց, կանգ առավ մի տան առաջ, որտեղից լսվում էին թմբուկի և երգի ձայներ:

 

Այդ տունը արաբաց գնդի իշխանի տունն էր, որն ինչպես երևում էր, անձնատուր էր եղել ուրախության և կերուխումի: Այդտեղ էին հավաքվել արաբաց բոլոր մեծամեծները և անհոգ ժամանակ էին անցկացնում: Դավիթն առաջ անցավ և այժմ սկսեց լրտեսել զորքերին, որոնք իրենց իշխանի օրինակին հետևելով նույնպես կերուխումի և անհոգության էին մատնված՝ ցրված լինելով զանազան տներում: Դավիթը դողաց, դրանից լավ հարձակում գործելու ժամանակ չէր լինի, պետք էր շտապել, հասնել վանք, սպասել Աշոտ Երկաթին: Եվ նա յուր ձեռնափայտը շարժելով` սկսեց շտապ քայլերով առաջ գնալ, երբ նրա առաջը կտրեց զինվորներից մեկը:

 

— Ո՞ւր ես վազում, ա՛յ շուն, — ասաց նա` բռնելով նրա օձիքից:

 

Դավիթը մեքենաբար ձեռքը դեպի սուրը տարավ, որ թաքնված էր յուր շորերի տակ, բայց իսկույն խելքը գլուխը ժողովեց, որ դրանով ամեն բան կփչացնի, ուստի դուրս պոկվելով զինվորի ձեռքից՝ ասաց.

 

— Թո՛ղ ինձ, ձեր իշխանը ուղարկեց գառ բերելու, մի՛ բռնիր ինձ, թե չէ վատ օրի կհասնես:

 

— Հա՜, եթե իշխանն է ղրկել, գնա՛, բայց մյուս անգամ այդպես մի՛ վազիր, թե չէ տեսնո՞ւմ ես այս կեռ սուրը, թափանդ վեր կածեմ:

 

— Հեռացավ զինվորի մոտից` ուրախանալով, որ այդպես հեշտ պրծավ:

 

Շուտով նա բարձրացավ վանքը և, նստելով դռների մոտ, սկսեց սպասել Աշոտ Երկաթին:

 

Մի փոքր անց մթության մեջ նկատեց, որ վեց հարյուրի չափ զինվորներ զգուշությամբ մոտենում են վանքին:

 

Աշոտ Երկաթը ճանաչեց Դավթին և, մոտենալով նրան կանչեց.

 

— Դավի՛թ:

 

— Այստեղ եմ, տե՛ր իմ:

 

— Իսկ ամեն բան պատրա՞ստ է:

 

— Պատրաստ է:

 

— Իսկ Բագավան գնացի՞ր: Ի՞նչ կա, որքան զորք տեսար:

 

— Զորքի թիվը երկու հազարից ավելի է և հարձակում գործելու ամենահարմար ժամանակը հիմա է, երբ նրանք անձնատուր են եղած կերուխումի և ոչ մի բանի վրա չեն մտածում:

 

— Լա՜վ, մի քիչ կանգ առնենք այստեղ և իսկույն կարշավենք Բագավանի վրա:

 

Նրանք ներս մտան պարիսպներից, և վանահայրը նկատելով Աշոտ Երկաթին և յուր եղբայր Աբասին՝ խաչ ու խաչվառով դուրս եկավ նրանց ընդառաջ, Աշոտ Երկաթը մտավ վանք, ծունկ չոքեց և ջերմ սրտով սկսեց աղոթել:

 

Մարտիրոս վանահայրը պահպանիչ ասաց նրանց գլխին: Մի փոքր հանգստանալուց հետո կտրիճների այդ խումբը զգույշ քայլերով մոտեցավ Բագավան գյուղին:

 

ԺԱ

 

Չքնաղ դեմքով նազելի կույսը տխուր ու տրտում կանգնած է սենյակի մեջտեղը և յուր արտասվախառն աչերով դարձրել է դեպի դուռը: Խորին թախիծը պատել է նրա սիրուն դեմքը: Ի՞նչ մեգ է, որ սքողել է նրա դեմքի ուրախ ժպիտը: Ի՞նչ ցավ, որ ստիպում է նրան արցունքներ թափել, վշտանալ, տխրել, ցավել ու տանջվել, երբ այդ հասակում պիտի միայն ժպտա և ուրախանա: Ո՞ր անգութ ձեռքը կաշկանդեց նրան այդ սենյակի մեջ, ուր ամբարված են թանկագին կերպասներն ու օթոցները, անգին զմրուխտներն ու ակները, ոսկին և արծաթը, բայց ուր չկա կապույտ երկինքը և ազատ, անուշ օդը... Օ՜հ, նեղ է, շատ նեղ է այնտեղ, ուր չի լսվում թռչունների անուշ ճռվողյունը, առվակի ուրախ քչքչոցը, քամու շնկշնկոցը, ամպի խաղն ու պարը... Եվ նազելի կույսը տխուր ու տրտում էր` բանտարկված լինելով Բագավանի արաբաց իշխան Ահմեդի սենյակներից մեկում, ուր շրջապատված էր աշխարհային ամեն տեսակ բարիքներով ու վայելչություններով, բայց որոնք մահու չափ տխրեցնում Էին կույսին:

 

Նա հիշում էր իրենց գյուղը, որտեղից գերի էր վերցրել իրեն Ահմեդը, և խոր հառաչում: Նա մտաբերում էր յուր հորն ու մորը, փոքրիկ եղբորը և քույրիկին, և դառն արտասուքները խեղդում էին նրան... Նա հիշում էր փոքրիկ եղբոր ճիչն ու աղմուկը, մոր սրտնեղությունը, ապա գուրգուրանքը, և սիրտը տակնուվրա էր լինում: Ա՜խ, ինչպես այն քա՜ղցր էր, ինչպես անո՜ւշ, իսկ հիմա ինչպես տանջում են իրեն այս ոսկին ու արծաթը, թանկագին կերպասն ու օթոցը, որոնցով շրջապատել է իրեն Ահմեդը... Ինչպես դառն, սոսկալի և ատելի է այն շքեղությունը, որի վրա չի կպչում մարդու սիրտը, և ինչքան քաղցր է այն տանջանքն ու չարչարանքը, որ կրում է ինքը՝ չհանձնվելով իշխանի կրքին:

 

Բայց կույսը դողում է, և ամեն մի փոքրիկ շշունջ լսելիս փշաքաղվում է նրա մարմինը: Նա սպասում է յուր դաժան տիրոջը, ահա ուր որ է ներս կգա և կսկսվի սոսկալի չարչարանքը... Րոպեներն անցնում են դանդաղ, ինչպես հավիտենականություն, աշխարհը պտտում է յուր անիվը, երկնքի աստղերը լուռ խոնարհվում են դեպի իրենց մուտքը, բայց դեռ Ահմեդը չկա: Ի՞նչ կա, ու՞ր է նա: Ա՞խ, երանի թե հավիտյան չգար, և շուտ բացվեր արշալույսը…

 

Բայց չէ, հեռվում ճրագ է երևում, այնտեղից լսվում է տիրոջ խրոխտ ձայնը, այնտեղ է նա, որ անձնատուր է եղել կերուխումի, չի անցնի կարճ ժամանակ և նա դաժան տեսքով կկանգնի յուր առաջ: Արդեն տեսնում է, թե ինչպես բացվում է այդ դուռը, և կույսը, նայելով նրա վայրենի դեմքին, մի ճիչ է արձակում ու փռվում հատակին...

 

Մոտենում է Ահմեդը, պիղծ ձեռքերով գրկում կույսին, համբուրում նրա մարմարիոնի նման սպիտակ շրթունքները և ուշքի բերում նրան:

 

— Զարթնի՛ր, նազելի՛ կույս, Եդեմի անմահ վարդ, — ասում է նա` ծունկ չոքած նրա ոտքերի տակ, և շփում է նրա երեսը մի ինչ-որ անուշահոտ ջրով:

 

Կույսը բաց է անում աչքերը և նայում չորս կողմ, դեռ չի հասկանում, թե ինչ է կատարվում շուրջը, բայց երբ խելքը գլուխն է գալիս, սառը մահվան դողը պատում է մարմինը ու նա հայացքը լուռ իջեցնում է ցած:

 

— Ի՛մ սիրելի, ի՛մ անուշ վարդ, սիրի՛ր ինձ և ապրիր ինձ հետ երջանիկ կյանքով, ես քեզ թագուհու նման կպահեմ, ադամանդներով կզարդարեմ ճակատդ, թանկագին բեհեզներ կհագցնեմ քեզ, — ասում է Ահմեդը` բռնելով կույսի ձեռքը, որը դողում է աշնան տերևի նման:

 

Կույսը ձայն չի հանում և միայն խոր ախ է քաշում:

 

— Թո՛ղ քո անօրեն հավատը և ընդունիր մեր ճշմարիտ կրոնը, այն ժամանակ մենք երջանիկ կլինենք, քան Բաղդադի ամիրան, և մեր երջանկությունը կօրհնե մեծ մարգարեն` Մահմեդը: Ո՜վ կույս, չոքել եմ քո առջև և խնդրում եմ քեզ, կատարի՛ր խնդիրս, ուրացիր քո պիղծ հավատը ու սիրիր ինձ...

 

— Հեռացի՛ր ինձանից, պիղծը ձեր հավատն է, — ասում է կույսը, և աչքերը շանթեր են արձակում:

 

Ահմեդը նայում է նրան, նայում է ու մտածում, նրա հոգու մեջ կռվում են կույսի գեղեցկությունը և յուր կիրքը. ինչպե՞ս կտաներ պիղծ գյավուրի այդ խոսքերը, եթե կաշկանդված չլիներ նրա գեղեցկությամբ: Եվ նա կրկին ու կրկին աղերսում է սիրել իրեն և ուրանալ հավատը, այնինչ կույսը ավելի ու ավելի ատելություն և արհամարհանք է ցույց տալիս:

 

Հատնում է Ահմեդի համբերությունը և տեսնելով, որ աղերսանքն ու պաղատանքը չեն ազդում կամակոր աղջկա վրա, հանում է սուրը և շողացնելով այն կույսի հենց կրծքին, որտեղ արագ տրոփտրոփում է նրա կուսական անմեղ սիրտը, գոռում է.

 

— Կամակո՛ր աղջիկ, մինչև ե՞րբ ինձ պիտի տանջես, մինչև ե՞րբ ինձ պիտի չարչարես, ասա՛, ուրանո՞ւմ ես հավատդ և սիրու՞մ ինձ, թե ուզում ես, որ այս սուրը մխվի կրծքիդ մեջ, և լերդ ու թոքդ դուրս թափվի…

 

Տիրում է լռություն: Կույսը աղոթք է մրմնջում, իսկ Ահմեդը կատաղի աչքերով պատասխանի սպասում. այնինչ այդ նույն պահին դուրսը` փողոցում, վայնասուն ու աղմուկ է լսվում: Բայց Ահմեդը ոչինչ չի լսում: Սպասում է պատասխանի, որ կամ սուրը մխի նրա կուրծքը և կամ գգվի ու համբուրի նրան...

 

— Լսո՞ւ մ ես` ինչ եմ ասում, պատասխանի՛ր, քո կյանքը քեզանից է կախված, ընտրիր երկուսից մեկը, կամ մահը, կամ անուշ կյանքը:

 

— Մահն եմ ընտրում, անօրե՛ն գազան, շո՛ւն, վերջացրու տանջանքներս, էլ ինչո՞ւ ես ուշացնում, — գոռում է կույսը և առատ արցունքները գլորվում են աչքերից:

 

— Բայց ես քեզ չեմ կարող սպանել, ով աննման հրեշտակ, — սուրը մի կողմ է քաշում Ահմեդը, ապա ուզում է գրկել նրա նազելի մեջքը: Բայց կույսը հրում է նրան ձեռքերով և դուրս պրծնում: Ահմեդը կատաղում է, բարկության փրփուրը պատում է բերանը, և կայծակի նման սուրն առնելով, վազում է կույսի վրա, այդ ժամանակ դուռը ճարճատելով ընկնում է ցած, և երևում է Աշոտ երկաթը:

 

Կայծակնահարի նման կանգ է առնում Ահմեդը և նայում է յուր առջև կանգնած աժդահա մարդուն, որի ձեռքի սրից կաթկաթում է արյունը: Ո՞վ է նա և ինչպե՞ս համարձակվեցավ ներս մտնել, ո՞ւր են յուր զինվորներն ու պահապանները, — մտածում է նա և հանկարծակի թռիչք անում դեպի Աշոտ Երկաթը:

 

Աշոտ Երկաթը ժպտում է դառն ժպիտով, որից հալչում է Ահմեդի մարմինը, և դեռ յուր սուրը չբարձրացրած՝ արյունաթաթախ գլորվում է գետին:

 

Այդ ժամանակ ներս են մտնում նաև մի քանի հայ զինվորներ, որոնց դիմելով՝ Աշոտ Երկաթն ասում է.

 

— Բագավանում վերջին անօրենը սատկեց: Ջնջվեցին նրանք: Եվ լավ ժամանակ հասանք, մի անմեղ զոհ ազատեցինք, — ասաց նա և արյունաթաթախ սուրը դրեց պատյանը...

 

ԺԲ

 

Տխուր էր Դավթի հոգին…

 

Ուրախության ոչ մի ժպիտ չի փայլում նրա երեսին, հույսի ոչ մի նշան չի ուրախացնում նրան... Ամեն ինչ հուսահատ, ամեն ինչ տխուր է նրա համար: Չկա յուր Աստղիկը, չկա յուր հրեշտակը:

 

Գնում է Դավիթը մի երիվար նստած դեպի Վաղարշակերտ: Էլ ոչ մի բան նրա աչքին չի գալիս, էլ ոչնչի վրա չի մտածում: Նրա մտքերը կանգ են առել, կարծես նա զրկվել է դատելու ընդունակությունից: Անգիտակցորեն իջնում է ձիուց, սանձը ձեռքն առնում և դանդաղ քայլերով առաջ գնում: Ապա շեղվում է ճանապարհից և սկսում է ծաղիկներով ծածկված դաշտի միջով քայլել: Նա պոկում է դաշտի ծաղիկները, մեկ-մեկ ուշադրությամբ դիտում, գլուխը շարժում և ապա մի փունջ կազմում: Ո՞ւմ համար է կազմում երփներանգ ծաղիկների այդ փունջը, ու՞մ գլուխը պիտի պսակի դաշտի այդ ծաղիկներով, հայտնի չէ:

 

Պոկեց նա մի ծաղիկ, որ արյան գույն ուներ և խոր ախ քաշեց` այդ ծաղկի անունը մտաբերելով: «Յոթն եղբոր կռան արյուն» էր կոչվում այդ ծաղիկը, այդ ասել էր իրեն Աստղիկը, որն այժմ չկար: Յոթն եղբայր արյուն էին թափել, և այդ թափած արյունից գոյացել էր այդ ծաղիկը, որն այդպես սիրուն, այդպես քնքուշ ծաղկում էր դաշտում:

 

Իսկ ի՞նչ եղավ Աստղիկը, արդյոք նա էլ թողե՞լ է մի հիշատակ, մի ծաղիկ, և որն է այդ ծաղիկը. անշուշտ այն կարմիր գույն չի ունենա, այլ սպիտակ, որ անմեղության նշան է: Անմեղությամբ, անարատությամբ նա երկինք կլինի գնացած, հիշատակ թողնելով մի սպիտակ ծաղիկ, որ ինքը քաղի, հոտոտի և կարոտն առնի...

 

Նա պրպտում է, պոկում է զանազան տեսակ սպիտակ ծաղիկներ, հոտոտում նրանց, բայց ոչ մեկը դուր չի գալիս և սրտնեղած դեն է շպրտում դրանք և հոնքերը կիտած շտապեցնում քայլերը:

 

Նա մինչև անգամ չի նկատում, թե ինչպես հետզհետե թանձրանում է խավարը, թե ինչպես հեռվում, լեռների քամակին, կամաց-կամաց ծածկվում է բարակ եղջերաձև լուսինը… օդը հետզհետե սկսում է ցրտել, լռում է թռչունների ուրախ ճռվողյունը, բզեզների և մրջյունների աղմուկն ու ժվոցը: Կենդանական թագավորությունը լռում է, բուսականը` հանգիստ քուն մտնում, երկինքը վառում յուր ճրագները…

 

Հանկարծ Դավիթը կանգ առավ. յուր առջև խոխոջալով անցնում էր լեռնային մի վտակ, որ գոռում ու գոչում էր, ուժգնությամբ բախվում ժայռի կրծքին, փրփրում ու վազում առաջ: Դավիթը գլուխը վեր բարձրացրեց, և մի տեսակ դող անցավ նրա մարմնով, այդ ու՞ր էր հասել և ու՞ր էր Աշոտ Երկաթը յուր խմբով, որոնց հետ միասին գնում էր ինքը տակնուվրա անելու Վաղարշակերտը...

 

— Է՜... հէ՜... ա՛յ քեզ, թե ինչ է նշանակում մտքի հետ ընկնել, — մռմռաց ինքն իրեն, նորից ձի հեծավ և գետի հակառակ ուղղությամբ քշեց, առանց իմանալու, թե ուր պիտի դուրս գա:

 

— Է՛հ, հոգ չէ, որ ես ետ մնացի: Ի՞նչին եմ պետք Աշոտ Երկաթի: Աստված Հայաստանին մի այնպիսի առյուծ է շնորհել, որի առաջ ոչ մի արգելք չի դիմանա: Խե՜ղճ Յուսուֆ, Սմբատ արքային նահատակեց և կարծեց թե Հայաստանին տեր դարձավ, մոռանալով, որ նրա կորյունը կարող է իրենից վրեժ առնել: Այդպես էլ պետք է, մինչև ե՞րբ այդ անիծվածները մեր արյունը խմեն: Վերջապես մի օր մեզ հանգստություն է պետք: Այս ի՞նչ է մեր օրը` որդին հորը չի գտնում, մարդը` կնոջը, երեկվա շեն գյուղը՝ ավերակ, վանքերը քանդված, եկեղեցիները՝ պղծված, խաչերն անպատված... էլ Հայաստանում չմնացին սիրուն հարսներ ու կույսեր, ամենքին գերի տարան: Ամենքին տարա՜ն, ամենքի՜ն... Աստղիկին էլ... — Այդպես մտածում էր նա, երբ հեռվում, մացառների և թփերի միջից երևացող-ընդհատվող կրակի բոցը նրա ուշքը գրավեց:

 

Կրակի բոցը երբեմն երևում, երբեմն հանգչում էր: Դավիթը կանգնեցրեց ձին. սկսեց ուշադրությամբ դեպի այդ լույսը նայել: Ի՞նչ լույս էր այդ, քաջքերն էին վառել, թե մարդիկ, և եթե մարդիկ, այդ գիշերվա պահին ի՞նչ էին շինում այստեղ և ովքե՞ր էին դրանք: Մի շարք հարցեր կայծակի արագությամբ անցան նրա մտքով: Նախ` վախեցավ քաջքերից և երեսը խաչ հանեց, բայց լույսը կրկին երևում էր, խաչ հանելը չօգնեց նրան, ուստի համոզվեց, որ այդ լույս առաջացնողը մարդիկ են և հետաքրքրվեց իմանալ, թե ովքեր են դրանք: Զգուշությամբ քշեց ձին և մի քանի րոպեում մոտեցավ լույսին: Նա տեսավ այստեղ կրակի շուրջը բոլորած մի ամբողջ ընտանիք՝ բաղկացած կանանցից, աղջիկներից և երեխաներից, որոնք տեսնելով իրենց առաջ զարհուրելի ձիավորին` սարսափահար ետ-ետ գնացին:

 

— Մի՛ վախենաք, — ասաց Դավիթը՝ ցած թռչելով ձիուց, — ես ձեր թշնամին չեմ, այլ բարեկամը:

 

Հասակավորները դեռ զարմանքով դիտում էին Դավթին, որ ձին թողնելով արածելու, ինքը մեկնվեց կրակի մոտ և նրանց դառնալով՝ ասաց.

 

— Ինչպես երևում է, դուք փախուստ եք տալիս Յուսուֆի զինվորներից, վնաս չկա, շուտով այդ Ժամանակը կանցնի և ամենքդ հանգիստ ձեր տեղերը կդառնաք:

 

— Հա՜ , ղուրբան լինենք քեզ, մեր գյուղը տակնուվրա արին այդ անօրենները, և մենք լեռներումն ենք ապաստանում, — ասաց ընտանիքի ամենահասակավորը, որ մոտ վաթսուն տարեկան ժիր տղամարդ էր:

 

— Ո՞ր գյուղիցն եք դուք:

 

— Բերդկունք գյուղից:

 

— Բերդկու՞նք, — ասաց Դավիթը, և նրա սիրտը սկսեց սաստիկ տրոփել: Այդ գյուղը մոտ էր Աստղիկի գյուղին` Արծակին:

 

— Իսկ ի՞նչ տեղեկություն ունեք Արծակից: Ճանաչո՞ւմ եք դուք ծերունի Մաթոսին, նրա աղջկան` Աստղիկին, — շտապով հարցրեց Դավիթը, և անհանգստությունը տիրեց հոգուն:

 

— Է՜...բարեկա՛մ, ինչպես չեմ ճանաչում, երկու գյուղն էլ մի քանի ամիս առաջ կործանվեցին, խեղճ Մաթոսին իմ աչքերի առաջ արյունլվա արին, իսկ թե հետո ու՞ր փախան նրանք, չգիտեմ: Մենք իրարից բաժանվեցինք լեռներում, և սա Աստղիկի հետ ուրիշ կողմ գնաց...

 

— Վա՜յ, անօրեննե՛ր, ուրեմն նա դեռ կենդանի է և այդ անօրենների ձեռքում, — խոսքը կտրեց Դավիթը ու վեր թռավ տեղից:

 

Խոսակիցը երկյուղից կուչ եկավ, չհասկանալով, թե ի՞նչ է կատարվում Դավթի հետ:

 

— Ո՞ր կողմը տարան, և ու՞ր է Աստղիկը, ի սեր աստծո, ասացեք ինձ: Ես նրա նշանածն եմ, Դավիթ Գնունին, Աշոտ Երկաթի զինվորը:

 

— Իմ քեռորդի՜ն, — գոչեց հանկարծ ծերունին և փաթաթվեց Դավթի վզով:

 

— Ինչպե՜ս, մի՞թե դո՛ւ ես, Կարո: Օ՜, ասա, Կարո ջան, ասա, ու՞ր է Աստղիկս:

 

— Ի՞նչ ասեմ, որդի՛ս, թե ուր տարան նրան անօրենները: Հավանական է, որ նա մի որևէ արաբ իշխանի ստրկուհին լինի դարձած և կամ սպանած լինեն նրան...

 

— Չէ՛, ես պիտի փնտրեմ, ես պիտի գտնեմ նրան, իսկ եթե չգտա, վա՛յ Յուսուֆին, վա՛յ նրա բանակին, — կատաղաբար գոչեց Դավիթը, նորից ձի հեծավ, մտրակեց և անհետացավ խավարի մեջ…

 

ԺԳ

 

Սոված ու ծարավ ուրուրի նման սլանում է Աշոտ Երկաթը յուր խմբով և որս փնտրում... Նա ծարավի է արյան: Արյուն է ուզում, անօրեններ՛ արյուն, որ հագեցներ յուր ծարավ սիրտը, հագեցներ վրեժն ու բարկությունը... Օ՜, սոսկալի է նա, զարհուրելի է նրա վրեժխնդրությունը: Ո՞վ կդիմանա սոսկալի մրրկին, ահեղ փոթորկին. նրա աչքերից կրակ ու հուր է ցայտում, նրա հայացքից սարեր ու քարեր են հալչում... Գնում է նա առաջ, փոշին ամպի նման ձիու սմբակների տակից երկինք է բարձրանում:

 

Դողում է երկիրը, առուն լռում է, թռչունները երկյուղից պահվում են ու դյուցազնին նայում... Գոռում է Աշոտը, սուրը պատյանից հանում և սլանում առաջ: Այո՛, նրան միշտ քաջալերում է հոր ստվերը, նա միշտ յուր հետն է, գիշեր թե ցերեկ: Եվ նա նայում է առաջ, օդի մեջ և տեսնում է նրան, հորը, Սմբատ արքայի դալկացած աչքերը, որոնք դեպի վրեժ են մղում իրեն: Նայում է նրան, և նրա մարմինը դողում է, ատամները կրճտում են, մազերը փշաքաղվում և ապա մի այնպիսի մռնչյուն է արձակում, որ սար ու ձոր դողում են, քարերը լեզու են առնում և գոռում՝ «Եկավ, հա՜, եկավ, Աշոտ Երկաթը եկավ»: Լսում են Յուսուֆի իշխաններն ու զինվորները և լեղապատառ լինում, մահվան գունատությունը պատում է նրանց դեմքերը... Յուր քաջերով մտնում է նա Վաղարշակերտ, արաբները երկյուղից փախուստ են տալիս, իսկ մի քանիսը` զենքի վազում: Աշոտը ժպտում է. դառն ու սոսկալի է այդ ժպիտը, որի ազդեցության տակ դողում են անօրենները և սրերը նետում քաջի ոտքերի տակ ու գթություն խնդրում: Բայց չկա գթություն, չկա թողություն, քաջի սիրտը լեռ քարի նման կարծր է և ամուր, այնտեղ չի շարժվում գութի ո՛չ մի թել, այնտեղ չի հասնում աղերսանքի և լացի ո՛չ մի ձայն: Անզգա է նա, արյուն, արյո՛ւն է ուզում: Նրա սիրտը կրակ է ընկած: Անհավատների արյունն է միայն սփոփում նրան ու ամոքում սիրտը…

 

Նա հրամայում է նույն տանջանքներով տանջել անհավատներին, ինչով նրանք տանջել են հայերին և, սրանով էլ չբավականանալով, հրամայում է տիկեր շինել նրանց կաշվից և պարսպի վրա կախել...

 

Մաքրվում է Բագրևանդի գավառը անհավատներից, և նա թռչում է Շիրակ: Այնտեղ էլ կոտորում, ջնջում է Յուսուֆի հրոսակներին... Ապա թռչում է յուր աշխարհի չորս կողմը, աջ ու ձախ մահ սփռում և հալածում թշնամիներին: Կարճ ժամանակ է անցնում, և երկրի բոլոր բերդերն ու քաղաքներն առնում է անօրենների ձեռքից` թշնամիների հետքն անգամ չթողնելով այնտեղ:

 

Ազատ շունչ են քաշում հայերը և օրհնում դյուցազնին: Եկեղեցիների և վանքերի մեջ սկսվում են ժամերգություններն ու պատարագը, սրբոց պատկերների խնկարկությունն ու շարականների անուշ երգեցողությունը...

 

Բայց Աշոտը դեռ ծարավի է. վրեժխնդրության հուրը դեռ չի իջել: Նա սլանում է դեպի Գուգարաց աշխարհը, որտեղից հալածելով թշնամիներին, Գնթունյաց երկու եղբայրներին` Վասակին և Աշոտին կառավարիչ է կարգում: Ապա սլանում է դեպի Տփխիս, ուր զինվորների մեծ բազմությունը նախարարների հետ միասին հանգիստ անց էին կացնում իբենց օրերը:

 

Նախարարներին երկաթե շղթաներով շղթայելով բանտարկում է, որպեսզի կարողանա փոխանակել հայոց գերիների հետ, ապա դիմում է Ուտիք` վերակացու կարգելով քաջ և վիթխարի Մովսեսին, ու դառնում է Տաշրաց գավառը:

 

ԺԴ

 

Տաշիր կամ Տաշրաց գավառը, որ այլապես կոչվում է Լոռի, ուր կանգ առավ Աշոտ Երկաթը, բնությունից հրաշապես վարձատրված երկիր է յուր կանաչապատ լեռներով, ծաղկազարդ դաշտերով ու մարգագետիններով և անուշահամ աղբյուրներով:

 

Մի կողմից ձգվում են վիթխարի լեռների շարքերը, որոնց ստորոտներում տարածվում է ընդարձակ դաշտավայրը: Այդ ընդարձակ դաշտավայրում ձգվում է մի խոր ձոր, որի միջով անցնում է Լոռվա մի գետակը և դաշտավայրը երկու կես անում:

 

Այժմյան Ջալալօղլիից ցած, դեպի հյուսիս-արևելք, երեք թե չորս վերստ հեռու, խոր ձորի գլխին այժմ էլ երևում են կիսաքանդ պարիսպների բեկորները, որ հիշեցնում են հին-հին, անցած-գնացած ժամանակները: Դաշտի կողմից ձգվում են բերդի հաստ ու պինդ պարիսպները, այնինչ երեք կողմից դրա սահմանը կազմում են խոր և ահռելի ձորերը, որոնց միջով պտույտներ անելով` անցնում է գետակը և, փրփրելով ու քսվելով ցից-ցից ժայռերին, լիզում բերդի պարիսպների տակ գտնված հավիտենական հիմքերը և, երեսը դարձնելով դրանից, գլուխն առնում է ու առանց մնաս բարով ասելու կորչում հեռո՜ւ, հեռո՜ւ...

 

Դարեր են անցել, նույն գետակը կրկին երկյուղով մոտենում է նրան, կրկին լիզում և կրկին վազում է առաջ, բայց առաջվա նման չի գոռում, կատաղի հորձանք չի տալիս դեպի բերդը, այլ ավելի հանդարտ, ավելի մեղմ է հոսում նրա տակով...

 

Ժամանակի ավերիչ հետքը դրան էլ է նիհարեցրել, դրա ձայնն էլ է կտրել, այնինչ առաջ, երբ շեն էին պարիսպները, երբ այնտեղ եռում էր կյանքը, ինքն էլ էր գեր ու վարար...

Ահա այդտեղ, այդ բերդի12 մեջ կանգ էր առել Աշոտ Երկաթը վեց հարյուր քաջերով, որպեսզի մի փոքր հանգիստ առնի և մտածի անելիքը:

 

Բայց ինչ հանգստություն. նրա համար չկա հանգստություն: Ամբողջ գիշեր նրա աչքին քունը մոտ չէր գալիս, նա դուրս եկավ օթևանից թարմ օդ շնչելու: Տխուր նստեց նա մի քարի, և մտածմունքները մեկը մյուսի ետևից պաշարեցին հոգին:

 

Մի ամբողջ տարի անցավ հոր մահվանից, և այդ կարճ ժամանակում որքա՜ն փոփոխություն կրեց յուր աշխարհը: Մի տարի առաջ բարբարոս Յուսուֆի զինվորները կոխկրտում էին երկիրը, տակնուվրա անում, մոխիր դարձնում ամեն ինչ, իսկ հիմա, այդքան կարճ ժամանակից հետո, նրանց հետքն էլ չկա...

 

Սուգն ու շիվանը կրկին ուրախության փոխվեցին, երկիրը խաղաղվեց, լսվեց հոտաղի ուրախ երգը, երկրագործի օրհնանքը... Օ՜հ, ինչ բերկրանք, ինչ ուրախություն... բայց արդյոք երկա՞ր պիտի տևի այս, թե նորից սև սուգը պիտի տարածվի... Ահա հարցեր, որոնք շփոթեցնում էին Աշոտ Երկաթին, որոնք ստիպում էին նրան մտածության մեջ ընկներ:

 

Ի՞նչ պիտի աներ ինքը միայնակ, առանց օգնականի, Յուսուֆը ուր որ է պիտի նորից ողողի յուր երկիրը, և այն ժամանակ ինքը միայնակ անկարող պիտի լինի դիմադրելու նրա անթիվ հրոսակներին:

 

Իսկ ի՞նչ էին շինում հայ նախարարները, որոնք օգնության ձեռք կարող էին մեկնել իրեն, նրանցից ամեն մեկը, որ մինչև Աշոտ Երկաթի քաջագործությունները, փակված էր իր բերդում, կամաց-կամաց իջնում էր ցած, մանր հարձակումներով նեղում Յուսուֆի զինվորներին և միմիայն իր երկիրը մաքրում թշնամիներից, ապա սիրտ առնելով իր բերդն ամրացնում և այդ սուրը Աշոտի դեմ դարձնում:

 

Լուռ հետևում էր Աշոտ Երկաթը դրանց և սպասում հետևանքին: Խորին թախիծը պատում էր նրա սիրտը, բայց դեռ չէր ուզում նրանց զենքով հնազանդեցնել և ճանաչել տալ յուր գերիշխանությունը: Նա մտածում էր միացնել հայ նախարարությունը իր հետ և այդպիսով վերջնական հարված տալ Յուսուֆին: Բայց այդ անկարելի էր առժամանակ... Մտածում էր արի Աշոտը, և այդ մտածմունքների մեջ ընկղմվելով` նրա քունը տարավ: Վրդովալից էր նրա քունը, սոսկալի, և դառն երազները շփոթեցնում էին նրան, այնինչ ձորերի մեջ վազող գետակը օրոր էր ասում... Նա տեսնում էր հեռու, շատ հեռու ապագան, որ պատած էր թանձր խավարով, ուր ճիչի, վայնասունի և աղիողորմ հեծկլտանքի ձայներ էին լսվում, ուր երբեմն երևում էին կմախքի նման մարդիկ, որոնք ուրվականների նման առաջ գալով, խավարի միջից ձեռքերը կարկառում էին, գթություն խնդրում, բայց այդ իսկ վայրկյանին աներևույթ ձեռքը սուր մանգաղով հնձում էր նրանց, և նրանք ընկնում էին ցած...

 

Բայց այն ի՞նչ է խավարի մեջ, հեռվում, երբեմն-երբեմն երևում են կրակի լեզուներ, որոնք լափում են շինություններ, որոնք կործանվում են մեկ-մեկ՝ իրար ետևից, մեծերը, փոքրերին հետևելով, վերջնական մի բռնկոց է լսվում, վայրկենական լույսով լուսավորվում է խավար հորիզոնը, որի միջից երևում են փլված աշտարակների և բուրգերի մնացորդները, և ապա խորին խավարը պատում է հորիզոնը:

 

Սարսափած վեր է թռչում Աշոտ Երկաթը և չորս կողմը դիտում:

 

Գիշերն անցել էր, և լույսը բացվել, հեռու հեռվից ծանրորեն բարձրանում էին սև կպրանման ամպեր և հետզհետե ծածկում հորիզոնը: Ամպերի միջից լսվում էին որոտի խուլ հառաչանքներ, և փայլակները շտապ-շտապ հաջորդում էին իրար:

 

Սպառնալից ամպերը հետզհետե բարձրանում էին, և փոթորիկ էր սպասվում: Վեր կացավ Աշոտ Երկաթը և դեպի յուր սենյակն էր ուզում գնալ, երբ տեսավ յուր առաջ զրահավորված մի զինվոր: Աշոտ Երկաթը ժպտաց:

 

— Դու լավ պահպանություն ես անում ինձ, Դավի՛թ,— ասաց նա` դիմելով զինվորին:

 

— Ես իմ պարտքն եմ կատարում:

 

— Ապրե՛ս, այդպես էլ պետք է: Երանի թե քեզ նման պարտաճանաչ լինեին ամենքը:

 

ԺԵ

 

Կարճ ժամանակ անցնելուց հետո, Աշոտ Երկաթը յուր խմբով ճանապարհ է ընկնում դեպի Աղստեվի Խորաձոր ամրոցը, ուր կենտրոնացած էր թշնամու բանակը: Լոռվա կապույտ երկինքը հետզհետե ծածկվում էր ամպերով, խուլ մռնչյուններն ավելի ու ավելի լսելի էին լինում, և մի տեսակ ծանր, բայց խաղաղ օդը տիրում էր չորս կողմը: Բնությունը լուռ էր. ամեն շարժում դադարել էր, դաշտի բույսերն ու ծաղիկներն էլ լուռ իջեցրել էին գլուխները և սպասում էին ինչ-որ երկյուղալի բանի, որ բերում էր փոթորիկը: Լոռվա խաղաղ բնությունը լուռ ու անձայն սպասում էր փոթորկին:

 

Եվ Աշոտ Երկաթը սպասում էր Լոռվա ահեղ փոթորկին, բայց նրանից չէր վախենում, գիտեր նրա արհավիրքները, բայց կրկին առաջ էր սլանում: Նրա միտքը կաշկանդված էր ուրիշ բանով, նրա ամբողջ էությունը բռնված էր ուրիշ մտքերով: Փոթորիկը կգա և կանցնի, կապույտ երկինքը կծածկվի սև-սև ամպերով, այնտեղից կլսվի գոռում-գոչյունը, շանթերը կփայլատակեն չորս կողմը, բայց չի անցնի կարճ ժամանակ, և նա ինքն իրեն կդադարի, արևը կժպտա, բնությունը կկենդանանա, մարդիկ դուրս կգան իրենց բնակարաններից, թռչունները կսկսեն անուշ ծլվլոցը, և բնությունը կրկին կկենդանանա: Հոգ չէ, երբ փոթորիկը ի վերուստ է գալիս, վա՛յ է միայն, երբ փոթորիկը անհավատ Յուսուֆի հրոսակներն են առաջացնում:

 

Ու գնում էր Աշոտ Երկաթը՝ հայացքը հառած ճանապարհին, որ ոլոր-մոլոր պտույտներով ձգվում էր դեպի հեռուն:

 

Հանկարծ ճանապարհի հենց մեջտեղը փոշու մի ամպ բարձրացավ: Աշոտ Երկաթը աչքերը լայն բացեց և ուշադրությամբ նայեց դեպի փոշին, որ սկսեց պտույտներ անել և սյունաձև բարձրանալ վեր, միշտ վեր, դեպի սև ամպերը: Ճախարակի նման անդադար պտտվում էր այդ փոշին ճանապարհի ուղղությամբ, կարծես նա ուզում էր ծաղրել Աշոտ Երկաթին և նրա խմբին, որոնք բնության արհավիրքներից չվախենալով՝ այնպես առաջ էին գնում: Աշոտ Երկաթը հոնքերը կիտեց, նա չէր սիրում այդ տեսակ «քաջքաքամի», որ այնպես համառ կերպով շարունակում էր պտտվել. ձին քշեց և ուզեցավ կտոր-կտոր անել փոշու այդ սյունը, երբ վերջինս թռավ հեռու-հեռո՜ւ, ո՞վ գիտե ուր, ո՞ր ձորի կամ ո՞ր լեռան գագաթին կրկին յուր պարը շարունակելու:

 

Վերացավ, պրծավ «քաջքաքամին», հետքն էլ չմնաց, և հանկարծ խորին լռության մեջ լսվեց որոտի ահռելի ձայնը, մի վայրկյան էլ, և ահա սկսվեց Լոռվա հեղեղը...

 

Ամբողջ բնությունը խառնվել էր, ոչինչ չէր երևում` ո՛չ ծառ, ո՛չ թուփ, ո՛չ լեռ և ոչ ձոր, ամեն ինչ խառնվել էր և դարձել ջրային մի զանգված:

 

— Տղե՛րք, կանգ առեք, մի քայլ անգամ անկարելի է առաջ գնալ, — կանչեց Աշոտ Երկաթը և իսկույն ձիուց ցած թռավ: Նրան հետևեցին ձիավորները, որոնք իջնելով ձիերից մի շրջան կազմեցին և սկսեցին սպասել փոթորկի անցնելուն: Գո՜ւռ, գո՜ւռ, գո՜ւռ — ձայն էր հանում հեղեղը և ճանապարհորդների գլխին կժերով ջուր թափում, որոնք թրջվել էին մինչև ոսկորները և ցրտից դողացնում էին:

 

— Այ քեզ հեղեղ, — ասաց զինվորներից մեկը, որի մորուքից և գլխից առվի պես հոսում էր ջուրը:

 

— Այդպես էլ պետք է. մենք վաղուց է, որ չէինք լողացել և աստված մեզ լողացնում է, ի՞նչ կա որ, — պատասխանեց մի ուրիշը, որ յուր ահագին վահանի տակ պատսպարվել էր հեղեղից:

 

Այդ միջոցին հեռվից լսվեց մի տեսակ խուլ և անորոշ ձայն, կարծես այնտեղ, ձորի միջից թռչում են հազարավոր թռչուններ կամ հեռու լեռան քամակին քանդվում են աշտարակի պատեր:

 

Աշոտ Երկաթը, որ լրջորեն հետևում էր ամեն բանի, իսկույն գլխի ըսկավ, թե ինչ վտանգ է սպառնում իրենց և դառնալով դեպի խումբը` գոռաց.

 

— Հեծնե՛լ ձիերը, բարձրանալ աջ, դեպի բլուրը:

 

Խումբն իսկույն կատարեց նրա հրամանը և քաշվեց վեր, դեպի բարձունքը: Այնուհետև նրանք տեսան, թե ինչպես հեղեղատը լեռան պես գլուխը բարձրացրած եկավ ողողեց այն տեղը, ուր քիչ առաջ կանգնած էին իրենք:

 

Անցավ մի փոքր ժամանակ. ամպի որոտմունքը հետզհետե կտրվեց, դադարեց հեղեղը, վերջացավ անձրևը, և կապույտ երկինքը ցույց տվեց յուր ուրախ դեմքը: Տղերքն ազատ շունչ քաշեցին, և ամեն մեկն սկսեց յուր թաց շորերը քամել: Քիչ հետո վառեցին մի ահագին, խարույկ, և ամեն մեկն սկսեց շորերը ցամաքեցնել: Աշոտ Երկաթը նայեց յուր կտրիճներին, և նրա հոգին լցվեց գոհունակությամբ: Վեց հարյուր մարդուց ո՛չ մեկը տրտունջ չէր հայտնում, ո՛չ մեկի դեմքը մռայլ ու հոգնած չէր, ուրախության ժպիտն էր փայլում դեմքերին, երևում էր, որ ամենքը իրենց կյանքը Աշոտ Երկաթի համար էին դրել...

 

Երբ մի փոքր հանգստացան, կրկին ճանապարհը շարունակեցին և մութը դեռ նոր էր պատել, երբ զգուշությամբ կանգ առան Խորաձոր ամրոցի պարիսպների մոտ:

 

Աշոտ Երկաթը հրամայեց յուր քաջերին մի փոքր հանգիստ առնել և կես գիշերվա դեմ անակնկալ կերպով հարձակում գործել բերդի վրա…

 

ԺԶ

 

Թողնենք Աշոտ Երկաթին Խորաձոր ամրոցի պարիսպների տակ, թողնենք Դավթին Աստղիկին որոնելիս և գանք Վասպուրական երկիրը, Գագիկ դավաճանի աշխարհը, ուր ծփում են Վանա լճի կապույտ ալիքները:

 

Գագիկ Արծրունին խղճահարված յուր ստոր դավադրությունից, որ արել էր Սմբատ արքայի դեմ, բայց ավելի երկյուղ ունենալով Յուսուֆից յուր կյանքի համար, խույս տալով Յուսուֆից, մտավ յուր երկիրը և առաջին գործը եղավ քաշվել ամուր տեղերը և սպասել հանգամանքներին, մինչև որ կարողանար յուր մտադրությունները առաջ տանել:

 

Մինչև Աշոտ Երկաթի երևալը նա դեռ վախենում էր Յուսուֆից և չէր համարձակվում իջնել բերդերից, թեև տեսնում էր ժողովրդի հալածանքը, տառապանքը և թշվառությունը: Բայց հենց որ լսեց Աշոտ Երկաթի քաջագործությունները, հենց որ իմացավ Յուսուֆի զորքերի հաղթվելը, սիրտ առավ և ինքն էլ Աշոտ Երկաթի օրինակին հետևելով՝ սկսեց նեղել Յուսուֆի հրոսակներին և քշել նրանց յուր երկրի սահմաններից: Հեռատես և խելոք մարդ էր Գագիկը, նա հասկացավ, որ նախ յուր երկիրը պետք է մաքրի արտաքին թշնամիներից, երկրում պետք է մի ամուր հենարան պատրաստի և ապա միայն ձգտի իրագործելու յուր մտադրությունը: Նա արդեն Վասպուրականի տերն էր, նրա թագավորը, բայց դրանով չէր հագենում փառասիրությունը: Նա ուզում էր լինել թագավորաց թագավոր և օրինական գահը հափշտակելով միահեծան տեր դառնալ, այդ էր նրա ձգտումը, նրա մտածության միակ առարկան: Յուսուֆի օգնությամբ ուզում էր այդ միակ ձգտմանը հասնել, բայց շուտով հասկացավ սխալը և այժմ ինքը միայնակ սկսեց ձեռնարկել այն:

 

Չշփոթեցրին նրան Աշոտ Երկաթի քաջագործությունները, ընդհակառակը, նա ուրախացավ, որ առիթ տվեց Յուսուֆի ուժերը դուրս քշելու յուր երկրի սահմաններից էլ: Եվ նա յուր եղբայր Գուրգենի հետ միասին հարձակվեց Յուսուֆի զինվորների վրա, հալածեց նրանց մինչև Ատրպատականի սահմանները և ապա իջնելով ամուր բերդերից սկսեց երկիրը կարգի գցել:

 

Մյուս հայ իշխաններն ու նախարարներն էլ այդ հաղթություններից ոգևորված սկսեցին իրենց երկրներից հալածել թշնամուն: Ամենքը հալածում էին Յուսուֆի հրոսակներին ինքնուրույն և ինքնակամ կերպով, չկար դրանց մեջ մի ընդհանուր կապ, չէին ճանաչում մի ընդհանուր ղեկավար, չունեին մի որոշ ծրագիր:

 

Եվ Յուսուֆը դեռ համբերում էր. նա ճանաչում էր հայերին, գիտեր նրանց անմիաբանությունը, հասկանում էր, որ վաղ թե ուշ այդ նախարարները սրերն իրար դեմ կդարձնեն, և այն ժամանակ ինքը գիտե, թե ինչպես կողողի հայոց երկիրը արյունով, թե ինչպես վրեժը տասնապատիկ կառնի հայերից:

 

Բայց Գագիկի հոգը չէր, թե կկործանվեն փոքրիկ նախարարությունները, թե կտառապի ժողովուրդը, կթափվի հայոց արյունը, նա ամեն միջոց գործ էր դնում միայն յուր իղձը կատարելու համար:

 

Նստած էր նա Վան քաղաքում, Շամիրամի ձեռքով հիմքը գցած ամուր բերդում և նորոգում ու ամրացնում էր այն: Դեպի Բզնունյաց ծովը նայող կողմում շինեց գեղեցիկ պալատ գեղեցիկ ճեմելիքներով, որտեղից զբոսնողի առաջ տարածվում էր լճի անսահման կապույտը, ուր երբեմն-երբեմն լողում էին փոքրիկ մակույկներ իրենց սպիտակ առագաստներով, որ մի-մի կարապի էին նմանվում:

 

Գագիկը գոհունակությամբ նայում էր հրաշալի տեսարանին և մտածում ավելի ճոխացնելու և նորանոր շինություններ13 ավելացնելու մասին, բայց հոգին խաղաղ չէր, նա գոհ չէր աշխարհի այդ հրաշալի անկյունով…

 

Տխուր էր այսօր Գագիկը, նա մտածում էր շուտով բաժանվել ընտանիքից, յուր սիրուն աղջկանից, որին հոգու չափ սիրում էր:

 

Հայոց երկիրը խաղաղվել էր: Յուսուֆի հրոսակներից մի փոքր ազատ շունչ էր քաշել հայ ժողովուրդը: Եվ ահա այժմ ինքը մտածում էր այդ խաղաղությունը խանգարել, առաջին սուրը ինքը բարձրացնել հայոց դեմ:

 

Նախիջևան քաղաքը նրա մտքից դուրս չէր գալիս, որը Սմբատ արքան խլելով` հանձնել էր Սիսակյան իշխանին, և որն այնքա՜ն գժտությունների առիթ էր տվել: Եվ Գագիկը պատրաստություն էր տեսնում հարձակում գործել Նախիջևանի վրա և այն ետ վերցնել Սիսակյան իշխանից:

 

Դառն հիշողություններն անցնում էին նրա մտքով, և նա լուռ դիտում էր արևի մուտքը, որ թաքնվում էր հեռու հորիզոնում, իսկ երբ աննկատելի կերպով դուրս եկավ նրա աղջիկը` Հեղինեն, յուր երկու նաժիշտների հետ և առանց նկատելու հոր ներկայությունը` հենվեց պարսպին և հայացքն ուղղեց դեպի Բզնունյաց ծովի ջրերը, որոնք մեղմ ծփում էին և դիպչելով ժայռերին՝ փրփրում... Նազելի և քնքուշ օրիորդ էր Հեղինեն՝ դեռ տասնվեց տարին չլրացած: Սև սաթի հոնքերը բարակ աղեղի նման կամար էին կապել նրա փայլուն, բայց թախիծով լի աչքերին: Նա լուռ դիտում էր փոքրիկ ալիքների խայտանքը, որոնք պար էին բռնում արևի վերջին ճառագայթների ներքո... Ա՜խ, ինչքան շատ էին այդ ալիքները, մի ալիք ջարդվում, փշրվում և ոչնչանում էր, մյուսն էր գալիս, նա էլ էր ոչնչանում, և տեղը ծնվում էր նորը… ...Մտածում էր Հեղինեն և անթարթ աչքերով դիտում հեռուն, դեպի հորիզոնը, դեպի լեռները, որոնց ետևում գտնվում է Այրարատյան աշխարհը, ուր այնպիսի հպարտությամբ երկինք է հասցրել յուր ալեհեր գագաթը հսկա Մասիսը և ուր շրջում է դյուցազն Աշոտ Երկաթը, հայոց օրինական թագավորը...

 

Մի փոքր ժամանակ Գագիկը լուռ դիտում էր յուր աղջկան և ապա մոտենալով նրան` քաղցր ձայնով ասաց.

 

— Աղջի՜կս:

 

Հեղինեի մարմնով մի տեսակ սարսուռ անցավ՝ լսելով հոր ձայնը, բայց երբ նայեց նրա գորովալից աչքերին, փաթաթվեց հորը:

 

Գագիկը մի համբույր դրոշմեց նրա մարմարիոնի նման սպիտակ ճակատին և նրա ձեռքերը յուր ափի մեջ առնելով՝ կանչեց.

 

— Դու տխուր ես, Հեղինե՛ : Ի՞նչն է արդյոք տխրեցնում քեզ: Մի՞թե գոհ չես այս սքանչելի տեղով և այն վայելչություններով, որով շրջապատված ես դու: Ասա, հոգի՛ս, ի՞նչն է վրդովեցնում քեզ, և ես իսկույն կկատարեմ քո ամեն մի ցանկությունը...

 

— Չէ, հայրի՛կ, ես երջանիկ և բախտավոր եմ: Իմ միակ ցանկությունն է, որ դու մնաս մեզ հետ անբաժան: Վասպուրականը ընդարձակ երկիր է, բավականացիր նրանով, և մենք երջանիկ կլինենք:

 

Մի տեսակ մռայլ քող անցավ Գագիկի դեմքով` լսելով այդ խոսքերը, և իսկույն գլխի ընկավ, թե ինչ է ուզում ասել Հեղինեն: Նույնը միշտ կրկնում էր նաև նրա մայրը:

 

— Չէ աղջի՛կս, ես շուտով պիտի արշավեմ դեպի Նախիջևան, տղամարդու գործը տանը նստելը չէ. իսկ կանանց գործը չէ մարդոց գործերի մեջ խառնվելը, իզուր եք դու և քո մայրը աշխատում ինձ ետ կանգնեցնել իմ նպատակից:

 

— Իսկ Աշոտ Երկաթը մի՞թե թույլ կտա գրավելու այդ քաղաքը:

 

— Աշոտ Երկա՞թը... հը՜մ... դա արդեն իմ գործն է, բայց դու գնա սենյակդ, փչում է արդեն երեկոյան սառը քամին և դու կարող ես մրսել, — ասաց Գագիկը և չսպասելով պատասխանի` ներս գնաց յուր պալատը՝ թողնելով Հեղինեին նաժիշտների հետ:

 

Հեղինեն նայեց հոր ետևից և ապա մի դառն ժպիտ խաղաց նրա երեսին:

 

— Ոչ, ամեն բան կզոհեմ, որդիական պարտավորությունս կմոռանամ և այն սև կնիքը, որ ուզում է դնել հայրս յուր անվան վրա, ես իմ թույլ տեղովս կքավեմ: Թույլ չեմ տա, որ Աշոտ Երկաթից օրինական գահը հափշտակվի... Ես քեզ հետ եմ, ո՜վ քաջ դյուցազն, քեզ համար եմ միայն աղոթում, քո հաջողության վրա եմ մտածում... Թույլ բազուկներով կխորտակեմ նույնիսկ հորս բոլոր ջանքերը և նրա բոլոր մտադրությունները ի դերև կհանեմ... Շուտով, շատ շուտով կիմանաս, որ մի աներևույթ ձեռք, ամեն դավադրություններից պահպանում է քեզ, — այդպես ասաց ինքն իրեն Հեղինեն և այն է ուզում էր ներս գնալ, երբ մի քահանա խոր գլուխ տվեց նրան: Մի տեսակ հետաքրքրություն պատեց օրիորդին և իսկույն հեռացրեց նաժիշտներին:

 

— Հը՜, տե՛ր հայր, լուր ունե՞ս:

 

— Այո՛, իշխանուհի, ուղարկված մարդը վերադարձավ, և Աշոտ Երկաթը ողջ ու առողջ է: Ամբողջ երկիրը մաքրել է անօրեններից և արդեն ճակատած է Աղստև ամրոցի դեմ, որը, կասկած չկա, այժմ առած կլինի:

 

— Գոհություն աստծո, լավ լուրեր ես բերել, տե՛ր հայր, բայց հարկավոր է նրան մի բանից զգուշացնել: Այս իրիկուն նամակ կգրեմ և այդ թուղթը անհապաղ պիտի Աշոտին հասցնեք:

 

— Պատրաստ եմ քո հրամանը կատարելու, իշխանուհի, — ասաց տերտերը, որ Գագիկի ընտանիքի քահանան էր, և խոր գլուխ տալով հեռացավ:

 

Մյուս օրն առավոտյան մի ձիավոր սրարշավ գնում էր Աշոտ Երկաթի մոտ՝ հետը տանելով Հեղինեի նամակը:

 

ԺԷ

 

Մի մռայլ գիշեր էր...

 

Փչում էր ու ոռնում լեռների ցուրտ քամին և տարաբախտ մի խմբի հուսաբեկ սիրտը ավելի հուսահատեցնում:

 

Դեպի Վաղարշակերտ տանող ճանապարհին հայ գերիների խումբը, շրջապատված Յուսուֆի զինվորներով, դանդաղությամբ առաջ էր գնում:

 

Սրտաճմլիկ պատկեր էր ներկայացնում այն:

 

Կին, աղջիկ, ծեր ու երիտասարդ, ծանր շղթաներով և պարաններով կապկապած, ցավից տնքում էին ու ծանր հառաչում: Այդ հառաչանքները երբեմն ընդհատվում էին քամու ուժգին շառաչից և մտրակների հարվածներից որ հասցնում էին արաբ զինվորները այս ու այն հայի գլխին, որը դանդաղ էր քայլում:

 

Գերիների խումբը շարժվում էր առաջ…

 

Մութ խավարն էր նրան ուղեկցում, սև տանջանքը ընկերակցում և անհույս վիշտը կրծում նրա սիրտը:

 

Չոր ու խոպան գետնի վրայով բավական երկար անցնելուց հետո, գերիների առաջ բացվեց մի ձոր, ուր խոխոջելով վազում էր պարզ ու վճիտ առվակը:

 

Գերիների խումբը կանգ առավ:

 

Ինչպես երևում էր, պահապանները ևս հոգնած էին ու կարոտ հանգստի: Նրանք կանգ առան, և քիչ հետո խարույկների լույսը լուսավորեց գերիներին, որոնցից ով ինչպես կարողացավ թեք ընկավ գետնի վրա և լուռ ընկղմվեց անծայր վշտերի մեջ:

 

Խմբից մի քանի քայլ հեռու, լեռ քարի վրա նստած էր մի ծերունի, իսկ դեռատի մի աղջիկ գլուխը դրած նրա ծնկներին լուռ արտասվում էր:

 

Հայր ու դուստր էին դրանք, որոնց երկուսին էլ տանում էին գերության: Ծերունի հոր կյանքը խնայել էին միմիայն աղջկա գեղեցկության համար: Մահաբեր սուրը պետք է կտրեր թշվառ ծերուկի վիզը, երբ դուստրը աղի արցունքով փրկեց նրա կյանքը:

 

Նրանք լուռ էին: Այդ լռությունը խզեց դուստրը և արտասվաթոր աչքերով դառնալով հորը՝ ասաց.

 

— Ա՜խ, հայրի՛կ, ինչքա՜ն ծանր է գերությունը… Աստված խղճա մեզ:

 

Հայրը շփեց մորուքը, հուսահատ մի ցնցում արավ, վեր նայեց դեպի անողոք երկինքը, ապա, շոյելով աղջկա գլուխը, դառնացած սրտով կանչեց.

 

— Հա՜,աստված խղճա մեզ... մեղա՜ քեզ Աստղիկ ջան, աստված մեզ չի խղճա, որովհետև մենք մեր ձեռքերով ենք մեր գերեզմանը փորում... Հայի աստվածն այստեղ մեղք չունի, արաբի աստվածն է մեր երկրին տիրում: Մեր իշխանները, հայի աստծուն մոռացած, արաբի աստծուն են երկրպագում, նրա ամիրապետի փեշի տակ մտնում ու մեզ անտեր ու անտիրական թողնում... Անտե՜ր ենք, աղջի՛կս, անտիրակա՜ն, որ՜բ և անօգնակա՜ն... — Կանչեց ծերուկը մի այնպիսի ցավոտ հևքով, որ արաբ պահապանը կանգ առավ ու նիզակը ճոճելով կանչեց.

 

— Լռի՛ր, անհավատ, բավական է ինչքան խոսեցիր:

 

Ծերուկը մի րոպե լռեց, կատաղությամբ լի աչքերով մեկ արաբ զինվորին նայեց ու մեկ` նրա նիզակի ծայրին, ապա կուրծքը առաջ ցցեց ու խորին վշտով կանչեց.

 

— Լռեմ... Ինչու՞. ինչու՞ լռեմ... Եթե ես լռեմ, քարերը կխոսեն: Մեր իշխանները մեզ անտեր թողած ձեր փեշի տակն են մտել ու ձեզ են ծառայում:

 

— Նրանք խելոք են վարվում, դուք եք հիմարը, որ մեր սուրբ հավատը չեք ընդունում և մեր ամիրապետի դեմ եք ապստամբում, — ասաց զինվորը և կրկին սկսեց յուր չափավոր քայլվածքը:

 

— Այո՛, մենք հիմար ենք, ճիշտ է ասում արաբը, — դարձավ Աստղիկը հորը: — Հիմար ենք, որովհետև մեր կյանքի անդորրության մասին չենք մտածում ու հավատներս չենք ուրանում... Օ՜ , եթե մենք էլ մեր հավատն ու ազգը մոռանայինք, իսլամին երկրպագություն անեինք, այն ժամանակ այս գերության մեջ չէինք լինի:

 

— Չէ՜, աղջի՛կս, մեղք մի՛ անի, մենք ենք, որ մեր ազգն ենք պահում: Մենք ենք, որ Լուսավորչի լուսաթաթախ հավատն ենք պահպանում: ժողովուրդը, հասարակ ամբոխը եթե չլիներ, հայ ազգն ու կրոնը վաղուց վերջացած կլիներ: Դառն օրերն ու տանջանքները աստված մեզ է տվել, ու մենք պիտի քաշենք: Լացն ու արցունքը մեզ է վիճակված կրելու, իսկ իշխանին՝ քեֆ ու անդորր կյանքը… Մենք պիտի տնքանք ու հառաչենք, իսկ իշխանը խնդա և ուրախանա...

 

— Բայց մինչև ե՞րբ, հայրի՛կ, խավարում է կյանքիս գարունը, դեռափթիթ արևս մթնում...

 

— Համբերի՜ր, զավա՛կս, համբերի՜ր... Համբերությունն է մեր բաժինը: Ա՜խ, իմ եղան:

 

Այդ ժամանակ պահապան զինվորը նորից կանգ առավ ու մտրակի հարվածը իջեցնելով խեղճ ծերուկի մեջքին ասաց.

 

— Լռի՛ր, շուն, թե չէ կաշիդ կքերթեմ:

 

Աստղիկի սիրտը մորմոքվեց և յուր մարմնով պատսպարելով հորը դիմեց պահապանին.

 

— Ի՛նձ զարկ, անօրե՜ն, բայց հորս ձեռք մի՛ տա: Սպանի՛ր ինձ, որ վերջ տրվի իմ թշվառ կյանքին:

 

Արաբ զինվորը ժպտաց ու դառն հեգնանքով Աստղիկին դիմելով` ասաց.

 

— Չէ՜, մահը քեզ համար չէ, այլ այս զառամյալ ծերունու համար: Դու չես մեռնի, խելա՛ռ աղջիկ: Դու սիրուն ես և գեղեցիկ, ու մեր ամիրապետը եթե գեղեցկությունդ տեսնի, քեզ յուր հարեմը կտանի ու դու այնտեղ երջանիկ կապրես:

 

— Թշվա՛ռ անհավատ, մի՞թե կարծում ես, թե ես կենդանի նրա ձեռքը կընկնեմ:

 

— Օ՜...քեզ նման կամակոր աղջիկներ շատ են եղել որոնք այդպես են խոսել, բայց վերջը իրենց երջանկությունը մեր իշխանների գրկումն են գտել: Կգա ժամանակ, երբ դու էլ, մեր ճշմարիտ կրոնն ընդունելով, երջանիկ կապրես... Ա՜յ, եթե Յուսուֆը կամ մեր իշխանները քեզ չվերցնեն, ես քեզ ուրախությամբ իմ տունը կտանեմ: Բայց ի՞նչ անես, որ հենց վաղը դու մեր իշխանի գրկում կլինես, իսկ այս զառամյալ ծերուկի դիակը շները կլափեն...

 

— Հայրի՛կ, այս ի՞նչ է ասում... Ա՜խ, մահը լավ է ինձ համար, քան սրանց պիղծ ձեռքերը:

 

— Մահն է մեր բաժինը, աղջի՛կս, ավելին մի՛ սպասիր... Մենք պիտի մեռնենք, որ իշխանը ապրի: Սև ճակատագիրն է մեր բաժինը, — ասաց ծերունին, գրկեց աղջկան և լռեց:

 

Լուռ էին և մյուս գերիները, այնինչ արաբ զինվորները, կրակի շուրջը բոլորած, ուրախ քրքիջով ընթրիք էին անում ու լպիրշ հայացքով դեպի գերիները նայում...

 

ԺԸ

 

Գիշերը յուր սևաթույր թևերը տարածել էր ամեն կողմ և խորին խավարի մեջ ընկղմել Աղստև կամ Խորաձոր14 ամրոցը, որ աժդահա գազանի նման դուրս էր ցցվել ժայռի գլխին և հպարտությամբ նայում էր ցած, յուր ոտքերի տակ, ուր ահռելի, խոր ձորի մեջ լռիկ-մնջիկ հոսում էր Աղստև գետակը...

 

Չորս կողմը տիրում էր խորին լռություն, միայն երբեմն սուլելով անց էր կենում քամին, խրոխտալով հարձակվում պարիսպների վրա և ապա, հաղթվելով, ետ էր նահանջում և ոռնալով ու հառաչելով` փախչում հեռո՛ւ, հեռու... Կես-գիշերից անց էր. բերդի մեջ ամեն ինչ լուռ էր. խոր քուն էին մտել ամենքը սկսած արաբ իշխանից մինչև հետին զինվորը: Ամենքն արդեն գտնվում էին երազական այն աշխարհում, ուր գոյություն ունեն միայն դյութական սնոտի պատկերներ... Պահապաններն անգամ, որոնք ձանձրացել էին քամու ոռնալուց ու սուլելուց, չկարողանալով տանել դրա միատեսակ ու անտանելի ողբը, կուչ էին եկել ամեն մեկը մի անկյունում և ընկել մի տեսակ մրափի մեջ. երբեմն միայն, երբ հեռվում, ձորի միջից լսվում էր վայրենի բորենու և գայլերի ոռնոցը, նրանցից մի քանիսը բարձրացնում էին ծանրացած գլուխները և անիծում այդ գազաններին, որ իրենց քունը խանգարեցին...

 

Բայց քամին յուր նվագն էր շարունակում և բուռն զորությամբ քշում երկնքի մոխրագույն ամպերը, որոնք արագությամբ հեռանում էին հորիզոնից, մեկը մյուսին հետևելով, մի ամպի կտոր մյուսի հետ խառնվելով ու ձուլվելով...

 

Հենց այդ միջոցին Աշոտ Երկաթը յուր երկու հարյուր կտրիճներով զգույշ մագլցում էր ժայռից ժայռ, քարից-քար և մոտենում էր բերդին: Ձորի կողմից մուտքը բաց էր, և այդ կողմից ապահով կարծելով միայն երկու պահապան էին նշանակված, որոնք հենց նոր քուն էին մտել և ընկել դյութական աշխարհը…

 

Հայ կտրիճները բարձրանում էին վեր. ո՜չ մի շշունջ, ո՜չ մի ձայն չէր լսվում, ո՜չ մի քար, ո՜չ մի խիճ չէր գլորվում նրանց ոտքերի տակից, այլ աներկյուղ դևերի նման նրանք բարձրանում էին վեր՝ իրենց ոտքերի տակ թողնելով ահռելի ձորը, ուր ընկնողը պատառ-պատառ կլիներ:

 

Խմբի առջևից գնում էր Աշոտ Երկաթը, ինչպես մի հասարակ զինվոր: Ահա նա բարձրացավ վեր և կանգ առնելով ազատ շունչ քաշեց ու սրբեց ճակատի քրտինքը, չնկատեց անգամ, որ հենց ոտքերի տակ տարածված է քնած պահապանի մարմինը: Հանկարծ նա լսեց մի տեսակ խուլ ձայն, որ ասում էր.

 

— Գալի՜ս են, գալի՜ս, Շահնշա՜հը...

 

Աշոտ Երկաթը սուրը մերկացրեց, բայց նայելով ոտքերի տակ փռված պահապանին, այն կրկին պատյանը դրեց և ինքն իրեն ասաց.

 

— Է՜հ, սրա համար չարժեր սուր հանել, — և նկատելով, որ ձորից բարձրանում են յուր կտրիճները, միայն ոտքը դրեց պահապանի կրծքին:

 

Այդ միջոցին բոլոր կտրիճները արդեն հավաքվել էին Աշոտ Երկաթի շուրջը և նրա հրամանին էին սպասում, երբ լսվեց մի տեսակ թրմփոց, կարծես ինչ-որ մեկը գլորվեց ձորը:

 

— Ո՞վ ընկավ, — հարցրեց Աշոտ Երկաթը, ցած ձայնով դիմելով յուր կտրիճներին:

 

— Ո՛չ ոք — պատասխանեց զինվորներից մեկը՝ առաջ գալով, — պահապաններից մեկին Մահմեդի գիրկն ուղարկեցինք:

 

— Շատ լավ արիք, այժմ հարկավոր է զգույշ առաջ գնալ և սկսել կոտորածը: Բայց հենց որ լսեք, թե իմացան մեր բերդ մտնելը, ամեն կողմից ահագին աղմուկ բարձրացրեք և շփոթեցրեք բոլորին: Չխնայել ո՛չ ոքի, մինչև որ զենքերը վայր չդնեն: Դե՜, իմ կտրիճնե՛ր, սկսեցեք գործը, ժամանակ չպետք է կորցնել, — ասաց Աշոտը, և նրանք մի քանի խմբերի բաժանվելով՝ սկսեցին կոտորածը:

 

Քնած զինվորները չգիտեին՝ մարդիկ են իրենց գլուխները կտրում, թե դևեր: Նրանք մինչև անգամ ժամանակ չունեցան զենքի դիմելու, մի քանիսը միայն խելքի եկան, բայց հայ կտրիճների սուրը նրանց էլ վերջ տվեց: Չանցավ կարճ ժամանակ, արշալույսը դեռ նոր էր բացվում, երբ ամբողջ բերդի մեջ գտնված արաբաց գնդից կեսը կոտորված էր, իսկ մյուս մասը գերի բռնված:

 

Աշոտ Երկաթը ազատ շունչ քաշեց, երբ զգաց, որ վերջին հարվածը տվեց Յուսուֆի զինվորներին, որոնք այլևս չեն համարձակվի իրեն անհանգիստ անել… Ջախջախելով Յուսուֆի վերջին զորությունը՝ Աշոտ Երկաթը շտապեց վերադառնալ Արշարունյաց երկիրը:

 

915 թվականն էր, երբ հայ իշխանները, ակնածելով Աշոտ Երկաթի քաջագործություններից և կարճ ժամանակում ցույց տված հաղթություններից, ի մի ժողովվելով, Ափխազաց Գուրգենի և վրաց Ատրներսեհ արքայի հետ միասին թագավորեցրին նրան յուր հոր փոխարեն:

 

Այնուհետև նա սկսեց խնամել երկիրը իբրև հայր: Նա փառքի համար չէր մտածում, նրա միակ ցանկությունն էր տեսնել յուր ժողովրդի բարօրությունը: Սակայն այդ հանգստությունը երկար չտևեց, և հայոց խաղաղ երկիրը նորից ալեկոծվեց, նորից արյան և կոտորածի ասպարեզ դարձավ, որ շփոթեց Աշոտ Երկաթի սիրտը: Այս անգամ վերքը շատ ծանր էր:

 

ԺԹ

 

Ինչպես հայը յուր ժողովրդին, ինչպես հասարակ մարդ, Աշոտ Երկաթը սուրը մի կողմ դրած, շրջում էր ժողովրդի մեջ և նրա երկարամյա վերքերը բուժում, նրա կարիքներին դարման անում: Նա ման էր գալիս քաղաքից քաղաք, գյուղից գյուղ, ծանոթանում էր ժողովրդի դրությանը, երբ անակնկալ դիպվածը ստիպեց նրան ընդհատել այն և նորից զենքի դիմել, նորից մտնել արյան ասպարեզ:

 

Մի երեկո, երբ նոր էր վերադարձել ժողովրդի մեջ շրջագայելուց, նրան հանձնեցին մի փոքրիկ նամակ, որ գրված էր մանր, բայց գեղեցիկ գրերով:

 

— Ո՞վ բերեց այս նամակը, — հարցրեց Աշոտ Երկաթը ծառաներին՝ զարմացած շուռումուռ տալով այն:

 

— Մի գյուղացի, որ յուր անունը և որտեղից լինելը չուզեց հայտնել, — պատասխանեց ծառան:

 

Աշոտ Երկաթը շտապով բաց արավ նամակը և սկսեց կարդալ: Նա աչքերին չէր հավատում:

 

«Քաջ Աշոտ Շահնշահ, — գրած էր նամակի մեջ, — մի՛ կարծիր, թե միայն նրանք են քո բարեկամները, որոնք քեզ անձամբ ճանաչում են: Ես քեզ չեմ տեսել, բայց լսելով քո քաջագործությունները՝ սիրում եմ քեզ: Սիրում եմ իմ հարազատ ծնողներից ավելի, սիրում եմ ինչպես իմ հարազատ եղբորը: Իմ մտածության առարկան միայն այն է, որ քեզ, թագավորա՛ց թագավոր, միշտ հաջողության մեջ տեսնեմ, և ես միշտ աղոթում եմ տիրոջը, որ քո կյանքը երկար պահի այն ժողովրդի համար, որ մինչև քո երևալը տառապում էր: Ինձ դու չես տեսնի, չես ճանաչի, բայց ես միշտ քեզ վրա պիտի մտածեմ և քո բարիքները ցանկանամ: Ուրախացավ սիրտս, երբ լսեցի քո քաջագործությունները: Իսկ այժմ ցավում եմ, որ տխուր լուրեր պիտի հաղորդեմ և վրդովեմ քո խաղաղությունը: Գիտեմ դու չես վհատվի. վհատությունը դյուցազնի գործը չէ, այլ թույլերի և վախկոտների, իսկ դու դյուցազների դյուցազնն ես: Հայաստանը նորից պիտի ավերմունքի ասպարեզ դառնա և այդ ավերմունքի պատճառը լինելու է Գագիկ Արծրունին, որ մոտ օրերս պիտի արշավի` Նախիջևան քաղաքը Սիսակյան իշխանից գրավելու: Զգուշացնում եմ քեզ, որ նա իր սուրը նաև քո դեմ է դարձնելու: Նա արդեն որոգայթներ է պատրաստում քեզ մեջը ձգելու, բայց նրա ամեն մի որոգայթը իզուր պիտի անցնի, քանի որ ես ամեն անգամ քեզ պիտի տեղեկություն տամ իր մտադրությունների մասին: Առայժմ այսքան: Քեզ պաշտող իշխանուհի»:

 

Աշոտ Երկաթը իրեն երազի մեջ էր կարծում. այնքան անակնկալ էր այդ նամակը: Ո՞վ պիտի լիներ այդ իշխանուհին, որ զգուշացնում է իրեն Գագիկ Արծրունու դավադրությունից, և ինչու՞ Գագիկը կրկին վրդովում է հայոց խաղաղությունը: Նա երկար ժամանակ չկարողացավ ոչ մեկի վրա մատնանիշ անել: Արդյոք Գարդմանաց Սևադայի աղջի՞կն է, որի աչքերից շատ անգամ հափշտակվել էր ինքը: Եվ եթե նա է, ինչո՞ւ ստորագրություն չկա կամ ինչու՞ ինքը՝ Գարդմանաց իշխանը անձամբ չի հաղորդում այդ մասին, եթե գիտե Գագիկի այդ ստոր մտադրությունները: Ինչևէ, պետք է սպասել և տեսնել, թե որքան ճիշտ են իշխանուհու այդ ցուցմունքները:

 

Եվ Աշոտ Երկաթը ծալեց նամակը ու մի կողմ դրեց: Չանցավ մի քանի օր, և ահա լուր ստացավ, որ Գագիկը հիրավի պաշարել է Նախիջևան քաղաքը: Բայց նա տեղից չշարժվեց՝ սպասելով հետևանքին: Նախիջևանը առավ Գագիկը, և ահա Սիսակյանց իշխանը, որին պատկանում էր այդ քաղաքը, բարկությամբ լի հարձակվեց Վասպուրականի վրա, սկսեց այդ երկիրը հուր ու մոխիր դարձնել: Երկպառակության քարը գլորված էր, և սկսվեց Արծրունյաց ու Սիսակյանց արյունը թափվել: Այդ ախտը տարածվեց նաև մյուս հայ իշխանների մեջ, որոնք դուրս գալով իրենց երկրի սահմաններից, սկսեցին հարևան հայ երկրներն ու գավառները ավերել և սրի ճարակ դարձնել:

 

Կատաղեց Աշոտ Երկաթը և սուրը կրկին պատյանից հանելով սկսեց հայ նախարարների վրա գնալ: Երկիրը նորից փոթորկվեց, նորից սուքն ու շիվանը տարածվեց, նորից գյուղերն ու քաղաքները ամայացան, և թշվառ ժողովուրդը նորից սկսեց հեծեծալ հայ նախարարների ըմբոստության և փառասիրության պատճառով: Արտաքին թշնամին չկար, բայց ներքին խռովությունները ավելի խորն էին խոցում խեղճ ժողովրդին:

 

Բայց արտաքին թշնամին էլ հեռու չէր: Յուսուֆը, որ միշտ ատամները կրճտացնում էր Աշոտ Երկաթի վրա և մտածում նրանից վրեժխնդիր լինել յուր զորքերին այնպես չարարչար հալածելու պատճառով, այժմ սիրտ առավ և կամաց-կամաց պատրաստություններ էր տեսնում Հայաստանի վրա հարձակվելու: Նա ուրախանում էր հայ նախարարների անմիաբանությունը տեսնելով և ազատ էր թողել նրանց իրար դեմ կռվելու, իրար ոչնչացնելու. նրան նպաստողը միայն այդ էր, ապա թե ոչ նա վախենում էր Աշոտ Երկաթի վրա հարձակվելուց: Ժամանակն արդեն մոտեցել էր: Եվ Յուսուֆը հրամայեց յուր բոլոր զորքերին հավաքվել Ատրպատականում և այնտեղից մտնել հայոց երկիրը: Նրանք արդեն կամաց-կամաց մոտենում էին հայոց երկրին, այնինչ հայ իշխանները դեռ իրար արյունն էին թափում…

(Շարունակելի...)

[Ashot]

Ի

 

Ինչպես անձրևից առաջացած հեղեղատը, ներս խուժեցին Յուսուֆի հրոսակները հայոց երկիրը և սկսեցին քանդել, ավերել ու կոտորել: Ինչպես հեղեղատը ողողում ու ավերում է առաջին հանդիպած տեղերը և ապա, զանազան ուղղությամբ ցրվելով, վազում է միշտ առաջ առանց հարցնելու տեղն ու դիրքը, այնպես էլ արաբաց հրոսակները նախ սկսեցին ավերել մոտիկ գավառները և ապա մտնել ավելի խորը, երկրի ներսը, ուր ազատ ասպարեզ գտնելով իրենց համար, մոխրի կույտեր դարձրին շեն գյուղերն ու քաղաքները... Իրենց ետևից նրանք թողնում էին միմիայն ավերակներ, սուք, լաց ու շիվան... Ամեն ինչ ոչնչանում էր նրանց բարբարոս ձեռքերից, ամեն ինչ կործանվում, և արյունով էր ողողվում մոխիր դարձած ավերակները... Ո՞վ էր խեղճ ժողովրդի պաշտպանը, նրանց մասին հոգացողը. ո՛չ ոք: Իշխաններից ոմանք իրար հետ էին կռվում, իսկ ոմանք ամրանում էին բերդերում՝ անպաշտպան թողնելով խեղճ ժողովրդին, որի քրտինքով էին ապրում իրենք... Այո, ծանր էր, խիստ ծանր էր ժողովրդի դրությունը, ամեն հալածանք, ամեն տանջանք նրա գլխին էր թափվում, և նա անօգնական, իշխաններից մոռացված, ձեռքերը երկինք էր բարձրացնում և տիրոջից օգնություն խնդրում:

 

Եվ նա, հույսը կտրած, ամենից մոռացված, սարսափով պատած, երկյուղից գլուխը կորցրած, թողնում էր յուր տուն ու տեղը, դաշտն ու արտը և փախչում լեռները. ամեն տեղ` սարում, դաշտում, տանը, մահ էր սպառնում նրան:

 

Շատ վշտացավ Աշոտ Երկաթը, երբ լսեց ժողովրդի հեծեծանքը: Նա ձայն տվեց իշխաններին, նախարարներին. նրա ձայնը տարածվեց լեռներում ու ձորերում, արձագանք տվեց, բայց ո՛չ մի իշխան, ո՛չ մի նախարար տեղից չշարժվեց, ո՛չ մեկը պատասխան չտվեց նրա կանչին, ամենքը կարծես խոց լինեին և չլսեցին քաջի ձայնը:

 

Սպասեց Աշոտ Երկաթը, շա՜տ սպասեց, մի թույլ ձայն անգամ չլսեց, ու վրդովվեց քաջի սիրտը. նրա աչքերում երևացին արցունքներ, որոնք գլորվեցին և խառնվեցին յուր սիրած ժողովրդի արտասուքներին: Դյուցազնը լալիս էր, լալիս էր ո՛չ թե մահից վախենալով, այլ նրա համար, որ ինքը չի կարող բյուրի դեմ կենալ... Ապա խոցված սրտով նայում է մի բուռ քաջերին, որոնք լուռ իր հրամանին են սպասում, ու նրա սիրտը լցվում է գոհունակությամբ, նրա աչքերից հուր է ցայտում, դեմքն ընդունում է վեհ ու խրոխտ կերպարանք և դառնալով նրանց՝ ասում է.

 

— Տղե՛րք, մենք միայնակ ենք հազարավորների դեմ, մենք ամենքս պիտի մեռնենք, մահը միայն մի անգամ է գալիս: Ավելի լավ է քաջի պես մեռնենք, սրերը ձեռքներիս, քան թե անօրեններից գերվենք և բանտի մեջ մաշվենք...

 

Ասում է նա, սուրը օդի մեջ ճոճում և թռչում առաջ:

 

— Ապրի՛ Աշոտը, կեցցե՜ Շահնշահը, — գոռում են կտրիճները և նրա ետևից սլանում...

 

Ու թռչում է Աշոտը, մեկ այստեղ է կոտորում թշնամիներին ու հանկարծ աներևութանում, մեկ հայտնվում երկրի այլ կողմում: Անակնկալ հարձակվում է նա թշնամիների վրա և հանկարծ չքանում...

 

Զարհուրանքը պատում է Յուսուֆի զինվորներին, և նրանք ամեն րոպե սպասում են նրան, ինչպես երկնքի պատուհասի, բայց կրկին առաջ են գալիս, կրկին ավերում ու կոտորում, տանջանք տանջանքի վրա ավելացնում: Նրանք չեն հուսահատվում Աշոտ Երկաթի մանր հարձակումներից, նրանք գիտեն, որ իրենք շատ են, զորավոր, անթիվ, անհամար, ո՞ր մեկին կկոտորի Աշոտ Երկաթը...

 

Ու անօրենները տանջում էին անպաշտպան ժողովրդին, պառավներին և ծերերին կոտորում էին անխնա, ծծմայրների ձեռքերից դուրս էին կորզում նրանց սիրելի մանուկներին և գետնին խփելով՝ նրանց աչքի առաջ սպանում, հղի կանանց կոխկրտում էին ոտքերի տակ, որովայնը պատռելով դուրս էին կորզում պտուղը15 և դեն շպրտում: Մեծամեծներին զանազան տանջանքներ էին տալիս, որ ցույց տան իրենց պահած գանձերը և երբ ստանում էին ամեն ինչ՝ կամ սպանում էին նրանց, կամ գերության վարում և ստիպում հավատն ուրանալ: Գերիներին պահում էին ամենասոսկալի կերպով և երբ նրանք չէին ուրանում իրենց կրոնը, սարսափելի տանջանքներով մահացնում էին նրանց, մի քանիսին կենդանի էին թաղում, մի քանիսին ծանրության տակ ճխլում, իսկ ոմանց կրծքից սկսելով՝ սրով երկու կես էին անում կամ կենդանի մաս-մաս անում...

 

Անհնարին է մի առ մի հիշել այն սոսկալի տանջանքները, որ գործ էին դնում անօրենները...

 

ԻԱ

 

Մութը նոր էր պատել աշխարհը, երբ Աշոտ Երկաթը յուր հոգնած կտրիճներով դանդաղ առաջ էր շարժվում:

 

Հանկարծ նրա ձին ականջները ցցեց և գլուխը ճանապարհի մի կողմը թեքելով` նայեց:

 

Աշոտ Երկաթը հավատում էր ձիու ուշիմությանը, նրա գլուխը բարձրացնելուն պես, ինքն էլ այն կողմը նայեց, բայց մթության մեջ ոչինչ չնկատեց, ուստի շոյելով ձիուն` ասաց.

 

— Ի՞նչ է, ի՛մ նժույգ, ի՞նչից վախեցար: Թե քաղցած ես և շտապում ես կեր գտնել, սպասիր մի փոքր էլ, աստված մեզ էլ, քեզ էլ կերակուր կտա:

 

Ձին կանգ առավ, նրա հետ՝ նաև խումբը: Հեռու լանջի վրա երևում էր մի շինություն, որ վանքի էր նման, որտեղից երևում էր ճրագի աղոտ լուսավորություն: Բայց այդ չկանգնեցրեց ձիավորներին, ընդհակառակը, նրանք շատ ուրախացան, երբ տեսան ճրագի լույսը, քանի որ հանգստության էին կարոտ, իսկ թշնամի էր այդտեղ, թե բարեկամ՝ այդ միևնույն էր. եթե բարեկամ էր՝ հո լավ, իսկ եթե թշնամի, մի փոքր ջանք էր հարկավոր միայն, որ նրանց այդտեղից դուրս քշեին:

 

Ձիերը կանգնելուն պես, ճիշտ այդ ճրագի հակառակ կողմից նրանք լսեցին մի տեսակ խուլ, գերեզմանային ձայն. կարծես գետնի տակից ինչ-որ մեկը հառաչում էր: Նրանք սկսեցին ավելի ուշադրությամբ ունկնդրել. այո՛, հառաչում, տանջվում էր մի մարդ, որի ձայնը կարծես գերեզմանի միջից էր գալիս: Վանքի մոտ, անշուշտ, գերեզմաններ կան, և մեռելները հարություն են առել, մտածեցին մի քանիսը և ոմանք սարսափած սկսեցին լուռ աղոթք մրմնջալ ու երեսներին խաչ հանել:

 

Աշոտ Երկաթը ձին քշեց դեպի ձայնը: Նրան հետևեց խումբը:

 

Մի փոքր գնացին և հանկարծ սարսափահար կանգ առան: Մթության մեջ նրանց աչքին ներկայացավ մի սոսկալի պատկեր, որ ցնցեց բոլորի ուղեղը և փշաքաղեց նրանց մարմինը: Խմբի միջից մի քանիսը մինչև անգամ ուզեցան ետ դարձնել ձիերի գլուխը և փախչել այդ զարհուրելի տեսարանից, որը նրանց մտքի մեջ ծնեցրեց հազարավոր հրեշավոր երևույթներ, բայց Աշոտ Երկաթը ամեն բան հասկացավ և շուտով փարատեց յուր զինվորների սնոտիապաշտությունը:

 

— Տղե՛րք, տեսնու՞մ եք ինչպիսի տանջանքների են ենթարկում հայերին, — ասաց նա և ցած թռավ ձիուց:

 

Փայտերի վրա գլխիվայր ամուր կապված էին երկու մերկ կանայք, իսկ մի քանի գլուխ սարսափահար դուրս էին ցցվել հողի մակերևույթից:

 

— Տղե՛րք, ետ ածեցեք և ազատեցեք գոնե այս երկուսին, որ դատապարտված են կենդանի թաղվելու, բայց դեռ շունչը բերաններումն է, — ասաց Աշոտ Երկաթը և ինքը, մի կողմ գնալով, նստեց կանաչ խոտի վրա և ընկավ խոր վշտի մեջ:

 

Դավիթը և մի քանիսը շտապով քանդեցին հողը և ազատեցին երկուսին, որոնք թուլացած ընկան գետին:

 

Ուշադրությամբ նայում էր Դավիթը թշվառների դեմքի գծագրությանը, երբ հանկարծ կանգ առավ և ապուշի նման սկսեց դիտել մեկին, ձեռքերը թուլացան և կարծես արյունը սառեց երակների մեջ: Այդ դեմքը ծանոթ էր իրեն, բայց վախենում էր այդ նմանությունից, վախենում էր, որ նա լիներ, ում վրա կասկածում էր:

 

Նայեց, նայեց և ապա հանկարծ փաթաթվեց նրա վզով և սկսեց խելագարի նման համբուրել: Մյուս զինվորները երկյուղով նայում էին և կարծում, թե Դավիթը խելագարվեց: Լուրը հասավ Աշոտ Երկաթին, նա վեր կացավ տեղից և մոտեցավ Դավթին, որ դեռ համբույրներ էր տալիս, առանց խոսել կարենալու:

 

— Ի՞նչ ես անում, Դավի՛թ, — ասաց Աշոտ Երկաթը՝ բռնելով նրա ձեռքը:

 

Դավիթը դադարեց համբուրելուց և խեղդվող ձայնով ասաց.

 

— Ա՜խ, տե՛ր իմ, իմ աներն է, Մաթոսը: Իսկ ո՞ւր է Աստղիկս, իմ նշանածը:

 

Ազատվածը, որ դեռ չէր հասկանում, թե ի՞նչ է կատարվում շուրջը, երբ լսեց յուր և Աստղիկի անունը, լայն բաց արավ աչքերը, նայեց Դավթին և ուշաթափվեց: Խեղճ մարդ, նա ճանաչեց կորած փեսային:

 

Երբ անցավ ուշաթափության պահը, երբ նրանք մի փոքր հանգստացան, սկսեցին իրար հարցուփորձ անել, իրար դրությունն իմանալ:

 

— Ասա, ո՞ւր է իմ Աստղիկը, — դողդողալով հարցրեց Դավիթը,

 

— Այնտե՛ղ, — ասաց Մաթոսը և ցույց տվեց դեպի երեվացող վանքը: Դավթի սիրտը տրոփեց, նա ուզում էր վեր կենալ և թռչել դեպի վանքը: Այդ նկատեց Մաթոսը և կանգնեցրեց նրան:

 

— Սպասի՛ր, ո՞ւր ես գնում, վանքը արաբաց զինվորներով լի է: Մենք մեր գյուղից փախուստ էինք տալիս, երբ հանդիպեցինք մի խումբ արաբների, որոնք անխնա ծեծելով մեզ, ամուր շղթաներով շղթայեցին ու բերին մինչև այստեղ: Անասելի տանջանքներ տվին մեզ: Շատերին սպանեցին, մի քանիսին ողջ-ողջ հողում թաղեցին, իսկ այս երկու կանանց, որոնց տեսնում եք գլխիվայր կապած, այնքա՜ն ծեծեցին, մինչև շունչները փչեցին: Խեղճերը ուզում էին փախչել, բայց չհաջողվեց...

 

— Իսկ Աստղի՞կը, — անհամբերությամբ խոսքը կտրեց Դավիթը:

 

— Աստղիկիդ և ուրիշ օրիորդների բռնեցին ու տարան վանքը: Նա կենդանի է, բայց թե ինչ վիճակի մեջ, այդ աստծուն է հայտնի:

 

— Քանի՞ մարդ են, — հարցրեց Աշոտ Երկաթը, որ մինչ այդ լուռ լսում էր:

 

— Չգիտեմ, պետք է որ մոտ երեք հարյուր լինեն:

 

— Լավ ուրեմն: Տղե՛րք, ձիերը թողեք իրենց տեղը և հետևեցեք ինձ, — ասաց Աշոտ Երկաթը և առաջ անցավ:

 

Դավիթը ուզում էր ամենքից առաջ անցնել, բայց զսպում էր իրեն, այնինչ նրա սիրտը պատառ-պատառ էր լինում:

 

ԻԲ

 

Վանքը, որին մոտենում էին մեր կտրիճները, գտնվում էր Մասյաց լեռան հարավային ստորոտներից մեկի վրա, մի խոր ձորում, որ ծածկված էր մացառներով ու թփերով:

 

Այդ ժամին, երբ Աշոտ Երկաթը մոտենում էր պարսպին, վանքի ներսում, վանականների ընդարձակ սենյակներից մեկում, կատարվում էր հետևյալ տեսարանը: Բազմոցին, ուր սովորություն ուներ թիկն տալու վանահայրը, այժմ նստած էր արաբաց այդ փոքրիկ գնդի մեծավորը:

 

Նա խրոխտ, վայրենի դեմք ուներ, գլխին՝ սպիտակ չալմա, իսկ մեջքից կախված էր կեռ թուրը:

 

Նրա մոտ, մի փոքր ցած, նստած էին ուրիշ մարդիկ, որոնք ըստ երևույթին նրա ստորադրյալներն էին:

 

Դրանց առաջ կանգնած էին երեք հայ աղջիկներ, որոնք ամոթից և երկյուղից կախել էին գլուխները և լուռ հեկեկում էին: Սարսափը պատել էր խեղճերին, և նրանք դողում էին, այնինչ երեք գազան պետերը ամենայն ուշադրությամբ նրանց էին նայում և իրենց մտքում ընտրում գեղեցկին: Վայրենի կիրքը, անասնական ձգտումը րոպե առ րոպե գրգռվում էր մեծավորների մեջ և նրանց աչքերը բորբոքում մոլության կրակով:

 

Բայց հայ աղջիկները ամոթից գետին էին մտնում և ամեն կերպ աշխատում էին երեսները թաքցնել:

 

— Մոտեցե՛ք ինձ, մի՛ վախենաք, ես ձեզ վնաս չեմ տա, — ասաց մեծավորը՝ նշան անելով աղջիկներին: Բայց նրանք տեղներից չշարժվեցին:

 

— Չե՞ք լսում, երեկ էլ երդվեցի, որ ձեզ ոչ մի վնաս չպիտի տամ, թեև դուք անհավատի աղջիկներ եք. բայց երդվում եմ ալլահով, որ եթե ձեր նզովյալ հավատը ուրանաք և ընդունեք ճշմարիտ կրոնը, դուք մեր ամիրապետի հարեմում ամենասիրուն աղջիկներից մեկը կլինեք:

 

— Գյավուրի՛ աղջիկներ, խո՞ւլ եք, ինչ է, որ տեղներիցդ չեք շարժվում. թե՞ ուզում եք, որ այս կեռ թրովս ձեզ մաս-մաս կտրատեմ, — գոչեց մեծավորը բարձրաձայն և վեր թռչելով տեղից՝ բռնեց աղջիկներից մեկի ձեռքը, որ հազիվ տասնհինգ տարեկան լիներ: Նա քարշ տվեց նրան յուր մոտ և չնայած աղջկա ընդդիմության, գրկեց նրա նազելի իրանը, ամուր և ամուր սեղմեց կրծքին: Նույնը արեցին և մյուս երկու արաբները՝ հետևելով իրենց մեծավորի օրինակին:

 

Ապա մեծավորը զոռով բարձրացրեց կիսաուշաթափ օրիորդի գլուխը և հիացած սկսեց նայել նրա գեղեցիկ դեմքին և փոքր ժամանակից հետո, յուր զզվելի շրթունքները մոտեցնելով նազելի կույսին, մի համբույր դրոշմեց թշվառ աղջկա գունատ շրթունքներին:

 

— Ալլահը վկա, Ասկյա՛ր, — դարձավ նա յուր ընկերներից մեկին, — հայերի աղջիկների նման սիրունը աշխարհիս երեսին չկա, միայն ափսո՛ս, շա՜տ ափսոս, որ սրանք մուսուլման չեն: — Ապա նա սկսեց վավաշոտ աչքերով նրան նայել, նրա գեղեցկությամբ զմայլվել... Անցան մի քանի րոպեներ, զարհուրանքի և տանջանքի րոպեներ, երբ հանկարծ դրսից լսվեցին սոսկալի աղաղակներ, վայնասունի ձայներ և սրերի հարվածներ... Երեքն էլ բաց թողին կույսերին և վեր թռչելով տեղերից՝ թրերը մերկացրին:

 

Այս իսկ միջոցին դուռը ճարճատյունով փշրվեց և այնտեղ երևացին Աշոտ Երկաթը և Դավիթը: Դավիթը նայեց աղջիկներին, նայեց մեծավորի ոտքերի տակ փռված ուշաթափ աղջկան և ճանաչեց յուր Աստղիկին: Սոսկալի ճիչ արձակեց և խելակորույս վրա ընկավ ու գրկեց նրան: Այդ միջոցին նրա գլխին շողաց արաբ մեծավորի կեռ թուրը, մի մազաչափ էլ և Դավթի գլուխը պիտի կես լիներ, երբ հասավ Աշոտ Երկաթը և տեղնուտեղը պառկեցրեց մեծավորին: Մյուս երկուսն էլ կատաղաբար վազեցին դեպի Աշոտ Երկաթը, բայց նրանք ևս արյունլվա գետին գլորվեցին, մինչդեռ դրսում՝ վանքի մեջ հայ կտրիճներն էին հունձ անում: Փոքր ժամանակ անց դադարեց կռիվը, թշնամիների մի մասը կոտորվել էր, իսկ մյուս մասը փախուստ էր տվել:

 

Աշոտ Երկաթը թողեց, որ Դավիթը նշանածից կարոտն առնի, իսկ ինքը մի կողմ քաշվեց, հրամայելով, որ բոլորը հանգստանան, որպեսզի կրկին ճանապարհ ընկնեն: Նա գիտեր, որ փախստականները կվերադառնան նոր ուժով, և այն ժամանակ ինքը ծուղակի մեջ կնկնի: Եվ չսխալվեց:

 

Դեռ Դավիթը կարոտը չէր առել Աստղիկից, դեռ նրա կտրիճները չէին հանգստացել և դեռ մութն ու խավարն իրարից նոր էին բաժանվում, արևելքում նոր էր մժժում արշալույսը, երբ արաբացոց մի ահագին խումբ շրջապատեց մեր կտրիճներին:

 

— Է՜, ամեն մեկիս տասից ավելի կընկնի, — ասաց Աշոտ Երկաթը, երբ տեսավ նրանց բազմությունը:

 

Եվ ժամանակ չտալով, որ յուր վրա հարձակվեն, հրամայեց առաջին հարձակումը գործել և շփոթեցնել արաբներին: Աղջիկներին հանձնեց հինգ զինվորի, որ զգույշ պահեն և աշխատեն շուտով կռվատեղից հեռացնել: Եվ ապա նրանք ահագին դղրդյունով վազեցին արաբացոց վրա ու ճեղքելով նրանց շարքերը ճանապարհ բացին և սկսեցին խռնվելով ետ նահանջել: Արդեն բավական տեղ հեռացել էին, երբ Աշոտ Երկաթը նկատեց, որ զինվորներից մեկը ետ է մնացել և մի խումբ արաբներ պաշարել են նրան, այնինչ ինքը հարվածում է աջ ու ձախ կոտորում և ուզում է հարթել յուր ճանապարհը: Բայց թշնամիները շատ-շատ են, զինվորը հոգնում է, հազիվ է կարողանում սուրը շարժել: Աշոտ Երկաթը ուզում է թռչել, օգնության հասնել նրան, բայց տեսնում է, թե ինչպես տաս-քսան մարդ, ետևից գրոհ տալով, բռնում են զինվորին, խլում սուրը և ամուր չվաններով կապկպում: Աշոտ Երկաթը աչքերը դարձնում է յուր խմբին, պտրում է մեկին, բայց չի գտնում: Նրա աչքը հետապնդում է աղջիկներին, Աստղիկին, ապա խոր հոգոց է հանում և ետ քաշվում:

 

Դավիթը չկար կտրիճների մեջ: Նա էր, որ գերի բռնվեց արաբներից, և խոր կսկիծ թողեց Աշոտ Երկաթի սրտում:

 

Այժմ ի՞նչ պիտի աներ խեղճ Աստղիկը առանց Դավթի:

 

ԻԳ

 

Աշոտ Երկաթը յուր կտրիճներով, խույս տալով Յուսուֆի անթիվ բազմությունից, կեսօրվա դեմ կանգ առավ Շիրակի դաշտավայրում, մի բլրի ստորոտում, որտեղից երևում էր Արագած լեռան գագաթը, որ դեռևս ծածկված էր սպիտակ ձյունով:

 

Տղերքը սկսեցին ճաշի պատրաստություն տեսնել, այնինչ Աշոտ Երկաթը, թիկն տալով մի քարի, յուր պղտոր հայացքը զարկել էր դեպի Արագածի բարձունքները և լուռ մտորում էր: Ի՞նչ էր անցնում նրա մտքով, հայտնի չէր, միայն նա սաստիկ տխուր էր:

 

Նա նայում էր հեռուն, դեպի ձյունածածկ կատարը, դեպի Շիրակի ընդարձակ դաշտավայրը, ուր տիրում էր կատարյալ ամայություն, և նրա սիրտը հուզվում ու պղտորվում էր: Նա հիշում էր Շիրակի պտղավետությունը, նրա ցորենի փարթամ արտերը, այդ դաշտի շինականների ուրախ երգն ու պարը, նույն այդ դաշտը, որ երբեմն Շարայի որկորն էր հագեցնում, այժմ ներկայացնում էր մի սրտաճմլիկ ամայություն...

 

Արդյոք ի՞նչ պիտի լիներ սրա վերջը...

 

Կարծես մահաբեր հուրը մի ակնթարթում կոտորել էր բոլոր բնակիչներին և ավերել այն բերրի ու պտղատու դաշտերը, որոնք ժիր ձեռքերի տակ պտղաբերում ու աճում էին...

 

Ապա նա փակում էր աչքերը, որպեսզի չտեսնի յուր երկրի ամայությունը, չվրդովվի սիրտը, բայց հենց այդ ժամանակ նրա հոգին պաշարում էին ավելի զարհուրելի մտքեր, որոնք փշաքաղում էին մարմինը:

 

Նա հայոց թագավոր էր, դյուցազն էր, հայր յուր ժողովրդին. նրա պարտքն էր խնամել, փայփայել և դարման անել այդ ժողովրդի բազմաթիվ վերքերին... բայց ի՞նչ էր անում ինքը, կարողանու՞մ էր արդյոք խնամել, գեթ ազատ պահել բազմաթիվ տառապանքներից: Ի՞նչ պիտի աներ մի դյուցազն, որի ձեռքն ու ոտքը շղթայել էին, որի կյանքի դեմ դավադրություններ և որոգայթներ էին լարում նույնիսկ հայ նախարարները, և դրանով չբավականանալով՝ միանալով թշնամու հետ՝ իրենց սուրը յուր դեմ էին դարձնում:

 

— Այո՛, — ասում էր ինքն իրեն Աշոտ Երկաթը, — վաղ թե ուշ ես կխորտակեմ հայ նախարարների եսամոլությունը, վաղ թե ուշ ես կհաստատեմ մի զորավոր իշխանություն, որից կակնածեն մեր թշնամիները և այլևս չեն համարձակվի մեզ անհանգստացնել, բայց ինձ հարկավոր է մի կարճատև հանգստություն, որպեսզի կարողանամ այդ բանը հաջողեցնել, ապա թե ոչ ներկայիս անհնար է այդ:

 

Մի հոգևորականություն ունենք, որի գլուխ է կանգնած Հովհաննես կաթողիկոսը, որի միջոցով կարելի էր ահագին փոփոխություններ անել, ուժեղացնել օրինական թագավորությունը, բայց այդ գլուխն էլ միայն ողբով է անցնում յուր օրերը և յուր կյանքի ապահովության համար զանազան կողմեր թափառում... Ի՞նչ անեմ ես միայնակ մի բուռ քաջերով: Ժողովուրդն է, հասարակ ժողովուրդն է, որ ուժ է կազմում. նրա մեջ է ազգի փրկությունը, բայց ներկայիս այդ ուժը այնքան տառապած է, այնքան խոցված, որ նախ պիտի դարմանել նրան և ապա միայն վստահ հենվել նրա վրա...

 

Վեր կացավ Աշոտ Երկաթը թիկն տված տեղից և շրջելով սկսեց ծրագրեր կազմել, թե ինչպե՞ս պիտի կարողանա յուր մտադրությունները ի կատար ածել և այդքան մանր իշխանություններից մի զորավոր մարմին կազմել:

 

Կերան, խմեցին, հանգստացան և փոքր ժամանակից հետո խումբը առաջ շարժվեց: Բայց Աշոտ Երկաթի մտքից դուրս չէր գալիս Դավիթը, նա մտածում էր մի հնարքով ազատել նրան անհավատների ձեռքից: Աշոտ Երկաթը ափսոսում էր այդ մարդուն, որ հավատարմությամբ և քաջությամբ առաջինն է յուր կտրիճների մեջ:

 

Ազատած աղջիկներին և Աստղիկին Հռիփսիմեի վանքում տեղավորելով, մի քանի օրից հետո նա կրկին պտտում էր Մասյաց ստորոտներում, ուր կորցրեց Դավթին և ամեն կերպ աշխատում էր նրա մասին տեղեկություններ հավաքել, բայց ոչ մի տեղից որոշակի ոչինչ չէր իմանում: Նա միայն լսում էր, որ գերիներից մի մասին անխնա կոտորում են, իսկ մյուսներին, որոնք քաջ և կորովի են, ուղարկում են Դվին՝ սպարապետի մոտ, ուր ամեն տանջանքներ են տալիս նրանց իրենց հավատից խախտելու համար: Աշոտ Երկաթը մի փոքրիկ գումարտակ ջարդելուց հետո, բռնեց նրանցից մի քանի զինվոր և սկսեց հարցուփորձ անել:

 

— Ասա՛, անհավատ, դու տեղեկություն չունե՞ս Դավթի մասին, ու՞ր է նա, կենդանի է՞, թե մեռած՞:

 

Զինվորները լուռ էին, բայց խարազանի հարվածները նրանց խոսեցրին:

 

— Մի՜ վախեք, խոսեցեք, ես կընծայեմ ձեզ ձեր թշվառ կյանքը...

 

— Ո՞ր Դավիթը, այն որ գերվեց վանքի կռվի ժամանա՞կ:

 

— Այո՜, հենց նա:

 

— Նրան տարան Դվին, սպարապետի մոտ: Այնտեղ նրան մեր հավատի կբերեն: Այդպիսի քաշը ափսոս է, որ ձեր պիղծ հավատն ունենա:

 

— Լռի՜ր, անհավատ, նա այն մարդը չէ, որ յուր հավատն ուրանա:

 

— Տանջանքները նրան խելքի կբերեն:

 

— Ի՞նչ է, չե՞ս ուզում լռել: Ինչպես երևում է, կյանքը քեզ ձանձրացրել է, իմացիր ուրեմն, որ մենք էլ ենք ձեզանից տանջելու ձևերը սովորել: Տղե՜րք, — դարձավ նա յուր զինվորներին, — սրանց գլխիվայր կախեցեք և մտրակների համը ցույց տվեք:

 

Զինվորները մերկացրին նրանց, ապա, գլխիվայր կախելով, պատրաստեցին ճիպոտները: Արաբ զինվորները դեռ լուռ էին և սարսափահար նայում էին Աշոտ Երկաթին, արյունը կամաց-կամաց լցվում էր նրանց աչքերը, որոնք սկսում էին դուրս թափվել և սոսկալի կերպարանք ստանալ: Ճիպոտների հարվածներն իջան նրանց մերկ մարմնին, և արյունը սկսեց առատությամբ բխել վերքերից: Ցավը սոսկալի էր: Մինչ այդ նրանք լուռ էին, իսկ այժմ սկսեցին բառաչել և գթություն խնդրել: Ճիպոտների հարվածները դեռ շարունակվում էին:

 

— Գթությո՛ւն, խղճացե՛ք, — կանչում էին նրանք աղիողորմ ձայնով:

 

— Դադարեցրե՜ք, — ասաց Աշոտ Երկաթը, երբ լսեց նրանց աղիողորմ բառաչյունը և տանջանքը, քաջի սիրտը չդիմացավ տեսնելով յուր թշնամյաց սոսկալի տանջանքը:

 

ԻԴ

 

Արշալույսը նոր էր ուզում բացվել, արևելքում արդեն նկատելի էր լույսի թույլ շողշողմունքը, րոպե առ րոպե պարզվում, պայծառանում էր հորիզոնը, բայց խավարը դեռ տիրապետում էր երկրին: Բագրևանգի ս. Գրիգոր վանքի շրջակայքում տիրում էր խորին խավար, տեղ-տեղ միայն, թփերի ու մացառների մեջ լսվում էին մի տեսակ թույլ ձայներ, արտույտները թափահարում էին թևերը և ապա նետի արագությամբ սլանում էին վեր և այնտեղ երգում իրենց տաղերը... Տխուր ու հուսահատ էին այդ տաղերը:

 

Հենց այդ միջոցին ս. Գրիգոր վանքի բեմի առաջ, ինչպես մարմնացած արձան, ծունկ էր չոքել ծերունի վանահայր Տեր-Մարտիրոսը և ձեռքերը դեպի երկինք պարզած աղոթում էր… Անշքացած եկեղեցու բեմի վրա դրված էր Քրիստոսի խաչելությունը, որի առաջ վառվում էր կանթեղը և թույլ լույսով լուսավորում խաչելությունն ու աղոթող ծերունուն:

 

Գերեզմանային լռությունը տիրում էր չորս կողմը:

 

Միայն երբեմն շարժվում էր ծերունի վանահոր ալեզարդ մորուքը, որի վրայով մերթընդմերթ գլորվում էին արտասուքի կաթիլները և թրջում քարե հատակը...

 

Ջերմ ու զգացված էր վանահոր աղոթքը, դա աղոթք չէր ձևի համար, ո՜չ. ծերունին մոռացած յուր գոյությունը, մոռացած աշխարհը, ուրախությունն ու տառապանքը, յուր ամբողջ էությամբ ամփոփվել էր այդ աղոթքի մեջ:

 

Հանկարծ նրա շրթունքները շարժվեցին, և մեռելային լռության մեջ լսվեց նրա ձայնը.

 

— Օ՜հ, տե՜ր, — ասում էր նա, — տուր ինձ, իմ տկար բազուկներին ուժ և իմ հոգուն՝ արիություն, որ ես կարողանամ ի կատար ածել իմ մտադրությունները... Անմեղ ժողովուրդը տառապում է, հալածվում անօրեններից քո սուրբ անվան համար, տուր ինձ կորով, որ ես կարողանամ մտնել ժողովրդի մեջ, ոգևորել նրան՝ քո խաչը ձեռքիս, որ նա մի սիրտ, մի հոգի դարձած կռվի յուր հալածիչների դեմ... Տե՛ր, խնայիր քո ժողովրդին, խնայիր այդ տառապյալ ժողովրդին, միության և համերաշխության ոգի ներշնչիր նախարարներին, որ նրանք ձեռք մեկնեն օրինական թագավորին՝ Աշոտ Երկաթին և այդպիսով դուրս հալածեն թշնամիներին: Տե՜ր, խնայի՜ր մեզ... — Ապա նա նայում էր խաչելությանը, և հոգեկան բուռն ալիքները երևում էին նրա դեմքին:

 

Նրա աչքերը լցվում էին ոգևորությամբ, երակների մեջ կարծես վազում էր թարմ ու երիտասարդական արյուն, ծերության կնճիռները կարծես անհետանում էին նրա դեմքից: Մի տեսակ գերբնական զորություն կամաց-կամաց մտնում էր նրա երակների մեջ:

 

Այդ իսկ միջոցին լուսո աղոտ լուսավորությունը տարածվել էր վանքի մեջ: Վանահայրը վերջին անգամ յուր «Հայր մերը» մրմնջաց, վերջին անգամ համբուրեց խաչելությունը և վեր թռավ տեղից կարծես 20 — 30 տարով ջահելացած:

 

Այդ միջոցին վանքի դուռը կամաց բացվեց և երևաց Տեր-Մարտիրոսի ծառան:

 

— Հա՜յր սուրբ, ձիերը պատրաստ են, — ասաց նա:

 

— Այս րոպեիս, որդի, — ասաց վանահայրը և դուրս եկավ վանքից: Մի փոքր անց վանահայրը և յուր ծառան, հեծնելով ձիերը, թողին վանքը: Երկար ժամանակ նրանք առաջ էին գնում, մինչև որ կեսօրվա դեմ կանգ առան մի գյուղում, որ մի փոքր հանգստանան և ապա կրկին ճանապարհը շարունակեն:

 

Գյուղի մեռելությունը Տեր-Մարտիրոսի վրա սաստիկ վատ տպավորություն թողեց: Այստեղ-այնտեղ, գետնափոր խրճիթներից երբեմն երևում էին գլուխներ, որ երկյուղով էին նայում ճանապարհորդներին:

 

Տեր-Մարտիրոսը կանգ առավ գյուղի մեջտեղը և իսկույն նրան շրջապատեցին գյուղացիները ու սկսեցին աջը համբուրել: Խեղճերը, նրա ալեզարդ մորուքից խաբվելով, կարծում էին, թե եպիսկոպոս է շնորհ բերել իրենց գյուղը, ու նրանցից ամեն մեկը, ձիու սանձը բռնելով, խնդրում էր նրան իրենց տուն գնալ հանգստանալու:

 

— Ո՞ւր է գյուղի քահանան, — հարցրեց Տեր-Մարտիրոսը:

 

— Հա՜յր սուրբ, գյուղի քահանային դեռ անցյալ տարի սպանեցին անօրենները, մենք այժմ քահանա չունենք:

 

Տեր-Մարտիրոսը ոչինչ չպատասխանեց, իջավ ձիուց և մտավ հանդիպակաց խրճիթը: Շինականները բոլորը տխուր և հուսահատ էին, խորին թախիծը պատել էր նրանց դեմքերը, նրանք և իրենց, երեխաները մերկ ու բոկոտն էին, մի քանի ցնցոտիներ միայն ծածկում էին նրանց մարմինը:

 

— Ինչպե՞ս եք, զավակնե՜րս, — հարցրեց Տեր-Մարտիրոսը, թեև համոզված էր, որ տրտունջից ավելի ոչինչ չպիտի լսի:

 

— Է՛հ, հա յր սուրբ, ինչպես տեսնում եք՝ սոված, քաղցած, մերկ և տանջված: Ամեն բան խլեցին մեզանից անօրենները, ամեն բան տարան, ամեն անգթություն գործեցին, մեր մեջ էլ չմնաց ուժ, զորություն տանելու այսչափ տառապանքները: Խոփը ժանգոտեց, դաշտերնիս մնաց առանց վարելու, առանց ցանելու. հացերնիս սկսում է պակասել: Մեր տերը դուք եք, եթե դուք օգնություն չանեք, մենք կորած ենք:

 

— Մի՜ հուսահատվեք, զավակնե՜րս, հույսներդ դրեք աստծո վրա: Նա է գթածը և ողորմածը, կարճ ժամանակ կանցնի և ամեն տառապանքներ կվերջանան, հնազանդ եղեք միայն ձեր թագավորին, կաթողիկոսին, ահա ես գնում եմ ընկնելու Աշոտ Երկաթի և կաթողիկոսի ոտքերը, որ մի ճար անեն ազգի փրկության համար:

 

— Օրհնյալ լինիք, հա՜յր սուրբ, որ կանգնած եք ժողովրդի համար և նրա մասին եք հոգում:

 

Այդ ժամանակ նրա համար բերեցին բոքոնի կտոր և մի քանի խաշած ձու:

 

— Ներողություն կանեք, հա՜յր սուրբ, գյուղի մեջ սրանից ավելի բան չգտանք ձեզ պատվելու, — ասաց տան տերը, որ մի պատկառելի ծերունի էր:

 

Հայր սուրբը ժպտաց:

 

— Ի՞նչ հարկավոր է ինձ համար շքեղ ճաշեր, քանի որ իմ ժողովուրդը տառապում է: Ժողովրդի թե՛ ցավը և թե՛ ուրախությունը մերն է, մենք ավելի` սոված պիտի մնանք, երբ տեսնում ենք, որ մեր ժողովուրդը սոված է:

 

Տեր-Մարտիրոսը վերջացրեց համեստ ճաշը, քաջալերեց, հույս տվեց շինականներին և ապա ճանապարհը շարունակեց:

 

ԻԵ

 

Դավթին Մասիս սարի ստորոտում ձերբակալելուց հետո շղթայեցին և ձգելով վանքի ախոռներից մեկը՝ պահապաններ կանգնեցրին: Անցավ մի ամբողջ օր, բայց Դավիթը դեռ մի պատառ հաց չէր դրել բերանը, թեև հոգեպես ամենևին ընկճված չէր. ի՞նչ փույթ, թե իրեն մաս-մաս կկտրատեն անօրենները, գոնե ազատեց Աստղիկին, վերջին անգամ տեսավ նրան: Յուր դրությունը մոռացած նա միայն Աստղիկի վրա էր մտածում, չնկատեց անգամ, թե ինչպես ախոռի դուռը բացվեց և մի զինվոր նրա առաջ դրեց խեցե ամանով կեղտոտ ջուր ու հացի փշրանքներ:

 

Արաբ զինվորը մի փոքր կանգ առավ և տեսնելով նրա մտախոհ դեմքը՝ ասաց.

 

— Հը՛, անհավա՜տ շուն, ի՞նչ ես մտածում, ու՞ր գնաց քո քաջությունը, որ մահիցդ առաջ այդպես սարսափի մեջ ես ընկել:

 

Դավիթը ոչինչ չպատասխանեց, ապա տեսնելով հացի կտորտանքը և խեցիով ջուրը, ժպտաց:

 

— Հ՛ը, ի՞նչ ես ժպտում, գոհ չե՞ս դրանով. ձեզ նման շներին սոված պետք է սպանել, ո՜չ թե հաց ու ջուր տալ:

 

— Չե՞ս կորչի այստեղից, — ասաց Դավիթը, ցանկանալով վերջ դնել նրա վայրահաչությանը, և հրացայտ աչքերը ուղղեց զինվորի վրա:

 

— Սպասի՜ր, շուտով քո կաշին էլ կքերթենք, ափսոս միայն, որ մեր իշխանը թույլ չի տալիս քո դատաստանը այստեղ անել, բայց վնաս չկա, Դվինում էլ չես ազատվի մահից, — ասաց զինվորը և դուրս գնաց:

 

Չանցավ մի քանի ժամ, և ահա նա զգաց, որ ինչ-որ մեկը աքացի է տալիս իրեն: Շփոթված վեր թռավ տեղից, սուրը միտն ընկավ և ձեռքը անգիտակցորեն դեպի գոտին տարավ, բայց սուրը չկար. շղթաներն էին միայն զնգզնգում: Խելքի եկավ նա, յուր գերությունը մտաբերեց և հաղաղած աչքերը շուրջը դարձրեց: Կանթեղի թույլ լուսավորության տակ նկատեց հինգ թե վեց զինվոր` սրերը և նիզակները ձեռքներին, որոնցից մի քանիսը իր վրա ընկնելով` սկսեցին իրեն չվաներով պինդ կապկապել. շղթաներից գոհ չէին, պարաններով էլ էին կապում: Դավիթը լուռ էր և չէր դիմադրում:

 

Կապկապելուց հետո նրան ձի նստեցրին և հիսուն ձիավորներով տարան: Մթության մեջ Դավիթը ճանապարհներին էր նայում... հասկացավ, որ իրեն տանում են Դվին, ուր նստած էր Յուսուֆը: Զգում էր նա, որ Դվին ընկնելուց հետո էլ փրկության հույս չկա, ուստի ուժ էր անում պարաններն ու շղթաները կտրատելու, բայց նրանք շատ էին ամուր: Ա՛խ, եթե ազատ լիներ և սուրբ ձեռքին, այն ժամանակ վա՜յ իրեն շրջապատողներին, հոգ չէր, թե դրանք հիսուն հոգի էին, իսկ ինքը՝ միայնակ:

 

Մյուս օրը, երեկոյան դեմ նրանք Դվին մտան: Դավիթը սպասում էր տաժանելի չարչարանքների և խոնավ ու մութ բանտի, բայց շատ զարմացավ, երբ ետ արին չվանները` թողնելով միայն երկաթե շղթաները և մի մաքուր սենյակ տանելով` պատվական ճաշ հրամցրին:

 

— Այս ճաշը դեռ ուտենք, հետո տեսնենք, թե ի՞նչ է դուրս գալիս: Բայց այս ընդունելությունը լավ նշան չէ, — մռմռաց ինքն իրեն Դավիթը: Այնքան դուր եկավ ճաշը, որ քիչ մնաց ամաններն էլ հետը ուտեր:

 

Անցավ մի քանի օր, և ահա նրա սենյակի դուռը բացելով ներս մտավ մի մարդ՝ սպիտակ չալմայով: Այցելուն մոտեցավ Դավթին և նստելով նրա մոտ՝ ասաց.

 

— Ողջո՛ւյն քաջին. մեծ սպարապետ Յուսուֆը, լսելով քո քաջությունները, հիացած է մնացել: Թող ալլահը ավելի ուժ և կարողություն տա բազուկներիդ: Բայց դու թո՛ղ քո պիղծ հավատը և ընդունիր Մուհամմեդի սուրբ ու ճշմարիտ կրոնը, և այն ժամանակ Յուսուֆը աչքի լույսի պես կպահի քեզ ու մեծամեծ ընծաներ կտա:

 

— Հա՛, հա՛, հա՛ — մի քրքիջ արձակեց Դավիթը, — ա՛յ թե ինչի համար էր Յուսուֆն ինձ պատիվներ տալիս, իսկ ես այնքան հիմար էի, որ այդ չէի էլ մտածում:

 

Բարկության ներկը անցավ մոլլայի դեմքով, բայց նա զսպեց իրեն:

 

— Գյավուրնե՜ր, մինչև ե՞րբ պետք է մոլորված մնաք և չճանաչեք ճշմարիտ հավատը, մի՞թե չեք տեսնում ձեր երկրի ավերմունքը, ժողովրդի տառապանքը, որ կրկին այդպես համառում եք:

 

— Մոլլա՜, լավ կլինի այստեղից պոչդ հավաքես և գնաս, եթե չես ուզում, որ փորիդ աքացի տամ: Գնա, հայտնի Յուսուֆին՝ ինչ անելու է, թող անի, ես նրանցից չեմ, որ մահից վախենամ և ընդունեմ ձեր պիղծ հավատը:

 

Մոլլան, նզովելով Դավթին, դուրս գնաց սենյակից: Նույն երեկոյան նրան ձգեցին մութ ու խոնավ բանտը՝ երկու օրը մի անգամ տալով ցամաք հաց ու ջուր: Բայց Դավիթը չէր հուսահատվում: Նա պատրաստվում էր ընդունելու ամեն տեսակ չարչարանք, հիշում էր Սմբատ արքայի տանջանքները, երկնային պսակը և ավելի ոգևորվում:

 

Անցավ մի քանի ամիս, և նա դեռ տանջվում էր բանտի մեջ: Եվ ամեն անգամ, երբ գալիս էին յուր մոտ Յուսուֆի ուղարկած մարդիկ, որոնք խոստանում էին մեծամեծ պարգևներ՝ միայն թե հավատը ուրանա, կոպտությամբ ետ էր մղում նրանց: Բայց բանտի խոնավությունը և սննդի պակասությունը ազդում էին նրա առողջության վրա, օր ավուր այդ աժդահա մարդը հալվում էր ու մաշվում:

 

Տարան մի անգամ էլ Յուսուֆ սպարապետի մոտ, որ գրկեց քաջին, ոսկի և իշխանություն խոստացավ նրան, եթե հավատը ուրանա, բայց Դավիթը կրկին անդրդվելի մնաց: Յուսուֆը բարկացավ և հրամայեց մյուս գերիների հետ գլխատել նաև նրան: Դավիթը վերադարձավ բանտ այն հույսով, որ վաղը առավոտյան կարժանանա նահատակության պսակին:

 

Բայց գիշերը շատ երկար էր տևում, անցնում էր ժամանակը դանդաղ ինչպես հավիտենականություն: Դավիթն արթուն էր և սպասում էր արշալույսին, բայց բանտի միակ լուսանցքը դեռ չէր լուսավորվում աղոտ լույսով, խավար էր շուրջը, խավար էր նրա սրտի մեջ, կսկիծը, վիշտը, տառապանքը, դառն ու անմխիթար հիշողությունները մորմոքում էին նրա հոգին...

 

Եվ հանկարծ խորին լռության մեջ նա մի սուր ձայն է լսում, որ փշաքաղում է նրա մարմինը: Նա գլուխը վեր է բարձրացնում: Երկաթապատ բաց պատուհանից լսվում է գորտի սուր կռկռոցը, որ մոտենալով պատուհանին, յուր վերջին ողբն է կարդում: Դավիթը սարսռում է և երանի տալիս գորտին, որ այնպես ուրախ կռկռում էր: Նա սիրում էր այդ գորտին, որ այնպես հաճախ յուր նվագներն էր սարքում և յուր վերջին ժամերը մխիթարում: Բայց շուտով գորտն էլ լռեց, ու կրկին տիրեց լռությունը: Ա՛խ, ուր է թե շուտ լուսանար: Նա ծունկ չոքեց և աղոթել սկսեց: Ահա բանտի դռները բացվեցին, և երևաց դահիճը: Սառնասրտությամբ նայեց նա դահճին և հետևեց նրան: Երբ հասավ այն հրապարակին ուր պիտի կատարվեր յուր գլխատումը, սոսկալի պատկերը ցնցեց նրա ուղեղը: Քառասուն, թե հիսուն հոգի մարդ, կին, աղջիկ, ռամիկ թե իշխան, պինդ շղթաներով կապած բոլորաձև մի շրջան էին կազմել, որոնց գլխներին, վայրենի գազանների նման պտտվում էին դահիճները` մերկ սրերը ձեռքներին:

 

Զարհուրանքը պատեց նրան, երբ տեսավ գերյալների գունատ և սոսկումով պատած դեմքերը, իսկ այդ գերիների մեջ յուր կրտսեր եղբորը` Գուրգենին: Երկու եղբայրների հայացքները հանդիպեցին իրար, և նրանք վրա վազելով փորձեցին գրկել միմյանց: Դահիճները, Յուսուֆի հրամանով, սկսեցին իրենց գործը: Շրջանում կանգնողներից մեկի արյունաթաթախ գլուխը վայր գլորվեց, վերջին անգամ բաց ու խուփ եղան սպանվածի աչքերը և հետո հառվեցին դատապարտյալների վրա:

 

Սոսկումը և զարհուրանքը փշաքաղեցին խեղճ գերյալներին, որոնք մեկ-մեկ ընկնում էին ցած և օրհնելով աստծուն ավանդում հոգիները... Հերթը հասավ Դավթին:

 

— Ուրացիր քո պիղծ հավատը և ազատիր քեզ, — կրկնեց Յուսուֆը:

 

— Ո՜չ, չեմ ուրանա հավատս, ես քրիստոնյա եմ:

 

Յուսուֆը նշան տվեց, և դահիճը մոտեցավ Դավթին սա վերջին անգամ նայեց յուր եղբորը և նկատելով նրա մահվան գունատությունը, երկյուղ կրեց, թե նա կթուլանա յուր հավատից, ուստի դիմելով նրան, ասաց.

 

— Եղբա՛յր իմ, զոհիր քեզ Քրիստոսի սիրույն, ինչպես նա զոհեց յուր կյանքը մեզ համար:

 

Գուրգենը առաջ ընկավ և ներկայացրեց վիզը դահճին:

 

Դահիճը կտրեց նրա վիզը և քիչ հետո Դավթին գլխատեց: Ընկավ քաջի գլուխը առանց մի ձայն, մի տրտունջ հանելու...16

 

ԻԶ

 

Ինչ էր անում այդ միջոցին հայոց Հովհաննես կաթողիկոսը, որ կարող էր մեծ դեր խաղալ յուր ահագին ազդեցությամբ:

 

Նա անդադար փոփոխում էր յուր տեղը և վերջին ժամանակները գտնվում էր վրաց երկրում, Ատրներսեհի հովանավորության ներքո և այնտեղից ողբում ազգի թշվառությունը: Մի երեկո նրան հայտնեցին, թե Բագրևանդի սուրբ Գրիգոր վանքի վանահայրը ցանկանում է տեսնել իրեն:

 

Կաթողիկոսը հրամայեց ընդունել նրան:

 

Ներս մտավ Մարտիրոս հայրը և ծունկ չոքելով կաթողիկոսի առաջ` համբուրեց աջը:

 

— Վեր կաց, ծերունի՜, և պատմիր, թե ի՞նչ լուր ունիս դու կարոտ հայրենիքից և թե ի՞նչը բերեց քեզ ինձ մոտ:

 

Մարտիրոս հայրը վեր կացավ և սկսեց պատմել այն թշվառությունները, որոնց ենթակա էր եղել ազգը, ապա համարձակ դիմելով կաթողիկոսին ասաց.

 

— Ազգը ձեզ, վեհափա՛ռ տեր, և Աշոտ Երկաթի՜ն է կարոտ: Աշոտ Երկաթը միայնակ է և ձեր օգնության է կարոտ, դուք միայն գլուխ պիտի կանգնեք, կոնդակներ ուղարկեք ամեն կողմ և ոգևորեք ազգը: Ձեր պարտքն է ազգի մեջ ցրիվ տված ուժերը միացնել. հոգևոր գլուխը դո՜ւք եք, դո՜ւք պիտի քարոզեք նրանց միություն և համերաշխություն, ապա թե ոչ` ազգը կորած է. կկորչի ազգը, կկորչի և կաթողիկոսությունը: Մեր թշնամիները հողի համար չեն կռվում, այլ կրոնի, հավատի համար, այդ է արաբաց ջանքը: Մեր թշնամիները շատ լավ գիտեն, որ եթե մենք կրոնով միանանք արաբներին կամ հույներին, մեր երկիրն էլ նրանցը կդառնա:

 

Պետք է հիշենք հինգերորդ դարը, այդ կրոնական պատերազմը, որ Վարդան Մամիկոնյանը յուր քաջերով մղեց Հազկերտի դեմ: Հինգերորդ դարում պարսիկներն էին աշխատում մեր հավատը խախտել, իսկ այժմ` արաբներն ու հույները: Հինգերորդ դարում էլ ունեինք դավաճաններ՝ Վասակներ և Մերուժաններ, այժմ էլ ունենք Գագիկներ և Աշոտներ... Հինգերորդ դարում էլ ունեինք քաջ զորապետ, ինչպիսին` երևելին Վարդանն էր, այժմ էլ ունենք Աշոտ Երկաթ, օրինական թագավոր, որ շվարել մնացել է և երկնքից է օգնություն սպասում: Այժմ մեզ միայն մի բան է պակասում, որ նմանվենք ճիշտ հինգերորդ դարին, այդ Ղևոնդ երեցի պակասությունն է, որ չկա մեր մեջ: Ու՞ր է այժմ Ղևոնդը, որ յուր անուշաբույր քարոզներով ոգևորի մեզ — չկա նա: Դու՜ք վեհափա՛ռ տեր, որ գլուխ եք կանգնած հոգևորականության, ձեր անձնական օրինակով պիտի ոգևորեք ազգը, որ նա չկորչի, նա ձե՜զ է սպասում...

 

Կաթողիկոսը լուռ լսում էր նրան: Վերջացրեց վանահայրը, իսկ կաթողիկոսը դեռ լսում էր. նա կարծում էր, թե դեռ հայր Մարտիրոսը խոսում է և յուր հոգվո մեջ թողնում մի-մի սուր սլաք: Հիրավի կաթողիկոսի հոգու մեջ բացվեցին հին-հին վերքեր և հուզեցին թշվառ ծերունուն... Այդ րոպեին նա ազգի ցավերով էր ցավում, նրա տառապանքներով տառապում, բայց միևնույն ժամանակ զգում էր, որ բավական չէ միմիայն լալ, ողբալ, հարկավոր է նաև ցավերին դարման անել, վերքերը բուժել: Մարտիրոս հոր խոսքերը սուր սլաքի նման ցցվեցին իր սրտում և, դիմելով նրան, ասաց դողդոջուն ձայնով.

 

— Այո՜, ծերուկ, ես գլուխ եմ կանգնած ազգի, բայց մինչև օրս միայն ցավերով եմ անցկացրել օրերս: Գնա, որդի՛, դու էլ մտիր ժողովրդի մեջ և քարոզիր նրանց, ոգևորիր նրանց երկնային լույսով, իսկ ես, ինչքան թույլ կտան իմ տկար ուժերը, կընկնեմ նախարարների ոտքերը, կաղաչեմ, կպաղատեմ և կհաշտեցնեմ նրանց իրար հետ, որ պաշտպանեն օրինական թագավորին:

 

Մարտիրոս հայրը դուրս եկավ կաթողիկոսի սենյակից գոհ սրտով և համարյա վազելով դեպի յուր օթևանը, դարձավ ծառային և ասաց ուրախ-ուրախ.

 

— Ծառո՜ւկ, շտապով պատրաստիր ձիերը, մենք իսկույն պետք է ճանապարհ ընկնենք:

 

— Ի՞նչ կա, հա՜յր սուրբ, որ այդպես շտապում եք, հարկավոր է մի փոքր հանգստանալ, — պատասխանեց ծառան զարմացած նրա այլայլված և ոգևորված դեմքը դիտելով:

 

— Պետք է շտապել, որդի՜ս, պետք է շտապել, մենք շատ գործ ունենք կատարելու, ժամանակը շատ սուղ է:

 

Ծառուկը գլուխը քորեց և լուռ գնաց ձիերը պատրաստելու:

 

Կարճ ժամանակից հետո նրանք իրենց երեսները դեպի Արշարունիք դարձրած մտախոհ առաջ էին գնում:

 

Ի՞նչ էր մտածում Տեր-Մարտիրոսը, հայտնի չէ, միայն թե ամեն մի գյուղում երկար կանգ էր առնում, քարոզներ խոսում, ոգևորում և նրանց միջից զենք բանեցնող երիտասարդներից խմբեր կազմելով, կարգում էր նրանց վրա մի-մի մեծավոր և ապա շարունակում ճանապարհը...

 

ԻԷ

 

Ցուրտ ձմեռը վրա հասավ: Փչեցին սառը քամիներ, սար ու ձոր ձյունով ծածկեցին և սառցե հաստ կեղևով պատեցին Հայաստանը: Բուքը սկսեց ձյան հետ խաղալ՝ պար բռնելով և անախորժ ոռնալով... Վատ էր այդ ժամանակ խեղճ տառապյալ ժողովրդի դրությունը, որ հենց նոր էր շունչ քաշել սովի ձեռքից և այժմ ցուրտ սառնամանիքի դեմ էր կռվում:

 

Առավոտ էր: Արևը նոր էր դուրս եկել և յուր ճառագայթները սփռել սպիտակ տարածության վրա:

 

Այդ միջոցին Արշարունիք գավառից դեպի Շիրակ տանող ճանապարհին երևացին մոտ երկու հարյուր հետիոտն ուղևորներ, որոնք չնայած ցրտի սաստկության, ուրախ զրույց անելով իրար հետ, առաջ էին գնում: Կորովի և քաջ տղամարդիկ էին դրանք, բայց ամենքն էլ գյուղական պարզ հագուստներով և մորթե ահագին գլխարկներով: Նրանք ամենքը զինված էին զանազան տեսակ զենքերով, նրանցից ոմանք սրեր, ոմանք էլ երկայն նիզակներ ունեին: Նրանց առջևից գնում էր ոտքից գլուխ զինված մի հաղթանդամ երիտասարդ, որ շարունակ խոսում էր յուր հետ քայլող ծեր հոգևորականի հետ:

 

— Հա՜յր սուրբ, ի՞նչ ես կարծում, կարո՞ղ է արդյոք կաթողիկոսը հաշտեցնել մեր իշխաններին և նրանցից միացյալ ուժ կազմել, — հարցրեց խմբի առաջնորդը կողքից գնացող հոգևորականին, որ մեզ ծանոթ վանահայր Մարտիրոսն էր:

 

— Ես հույս ունիմ, իշխա՜ն, — պատասխանեց Մարտիրոս հայրը, — մեծ է աստծո զորությունը, կգա ժամանակ, երբ նրանք կհասկանան իրենց բռնած կորստաբեր դիրքը և կմիանան: Մեզ մի մարդ էր հարկավոր, որ այդ բանին գլուխ կանգներ, քարոզեր միություն, և այդ մարդը կաթողիկոսն է: Նա մեծ բան կարող է անել, եթե գործ դնի յուր բոլոր ճարտարությունը:

 

— Դժվա՛ր: Այն դիրքը, որ այժմ բռնել են, և այն լարված հարաբերությունը, որ նախարարներն ունեն իրար հետ, համարյա թե անկարելի են անում միությունը:

 

— Ինչո՞ւ չպիտի միանան, քանի որ այդ իրենց շահն է պահանջում: Մի՞թե նրանք չեն հասկանում, որ եթե չմիանան, այն ժամանակ արտաքին թշնամին մեկ-մեկ կոչնչացնի նրանց:

 

— Եսականությունը և անձնասիրությունը այն աստիճան զարգացած է նրանց մեջ, որ նրանք այդ մասին ամենևին հոգս չեն անում: Նրանց միակ մտածմունքն այն է, որ իրենք հանգիստ լինեն, որսի գնան, քեֆ անեն և իրար ոտքի տակ փորելով՝ իրար ձեռքից հողերը հափշտակեն:

 

— Ո՞ր մեկ օրինակը ասեմ քեզ: Գագիկ Արծրունին, որ բռնությամբ թագավորությունը հափշտակեց, այժմ ո՞վ գիտե, թե ինչ է մտածում: Աշոտ սպարապետը՝ Աշոտ Երկաթի հորեղբոր որդին, որ նստած է Դվին` Յուսուֆի մոտ, հարմար ժամանակի է սպասում, որ հափշտակի օրինական գահը: Եվ վերջապես Գուգարաց, Տայոց, Սյունաց և հազար ու մի մանր-մունր իշխաններ, որոնք չեն ուզում ճանաչել Աշոտ Երկաթին: Ի՞նչ պիտի լինի Աշոտ Երկաթի դրությունը, եթե դրանք կրկին շարունակեն իրար դեմ և Աշոտ Երկաթի դեմ զինվել:

 

— Ի՞նչ պիտի լինի — ոչի՛նչ. թող շարունակեն մինչև որ իրենց պատիժը կստանան: Թող Աշոտ Երկաթի կողմը ժողովուրդը լինի, ահա այս կտրիճները, որոնց մեջն է ուժը,— ասաց Մարտիրոսը և ցույց տվեց իրենց հետևող խմբին:

 

— Շատ լավ ես ասում, հա՜յր սուրբ, իսկ եթե նրանք սկսեն և դրանց արգելք դնել, այն ժամանակ ի՞նչ դուրս կգա միայն Այրարատյան երկրի մի բուռ ժողովրդով, որ առանց այն էլ հլու հպատակ է Աշոտ Երկաթին:

 

— Իսկ ի՞նչ ենք շինում մենք, կաթողիկոսը: Մենք մեր տերունական խաչով ոտքի կկանգնեցնենք ամբողջ ազգը և ճանաչել կտանք օրինական թագավորին, այն ժամանակ վա՛յ իշխաններին, վա՛յ մատնիչներին, — պատասխանեց Մարտիրոս հայրը: Եվ երկուսն էլ լուռ կացան:

 

Օրն արդեն թեքվել էր, երբ նրանք հասան մի գյուղ, որի գետնափոր խրճիթները հազիվ էին երևում ձյան տակից: Նրանք կանգ առան: Հենց այդ միջոցին խրճիթներից դուրս թափվեցին մարդիկ, որոնք լուռ կանգնեցին իշխանի և Մարտիրոս հոր շուրջը:

 

— Հը՛: Որդի՜ք ինչպե՞ս եք, — հարցրեց Մարտիրոս հայրը:

 

— Գոհություն աստծո, լավ ենք, հա՜յր սուրբ, և մեր տղաներն էլ պատրաստ են ձեր հրամանը կատարելու, — ասաց գյուղացիներից մեկը, որ ըստ երևույթին գյուղի մեծը պիտի լիներ:

 

— Շատ բարի, շատ լավ, հրամայիր թող գան, միանան այս կտրիճների հետ:

 

— Տղա՜յք, գնացեք, մի փոքր հանգստացեք և ապա պետք է ճանապարհներս շարունակենք, — ասաց իշխանը դիմելով յուր խմբին, իսկ ինքը հայր սուրբի հետ ուղղվեց դեպի գյուղի մեծավորի տունը: Դեռ մի քանի քայլ չարած նրանց հանդիպեց երեսուն մարդուց բաղկացած մի խումբ, որոնք տեսնելով հայր սուրբին, ակնածությամբ գլուխները մերկացրին:

 

— Ապրեք, զավակնե՜րս, այժմ գնացեք մի փոքր հանգստացեք մինչև որ ձեզ հրաման կտան մեզ հետ ճանապարհ ընկնելու, — ասաց Մարտիրոս հայրը այդ խմբին, որը եկել էր միանալու նրանց և ապա դառնալով դեպի գյուղի մեծավորը, ասաց.

 

— Ապրե՜ս, լավ խումբ ես պատրաստել:

 

Նրանք մտան խրճիթ և սկսեցին համեստ ճաշը վայելել: Խոսակցության նյութը Աշոտ Երկաթն էր, որին օգնության էին գնում նրանք: Հանկարծ գյուղացիներից մեկը ներս ընկավ և լեղապատառ կանչեց.

 

— Հա՜յր սուրբ, մենք կորանք, հեռու, գյուղի սահմանում երևում են ձիավոր մարդիկ, վախենում եմ, որ Յուսուֆի գունդը լինի:

 

— Մի՜ վախենաք, որդի՜ք, — ասաց հայր սուրբը, այժմ այստեղ երկու հարյուրից ավելի զինված մարդ ունենք, սրանք չորս հարյուր Յուսուֆի զինվորներ արժեն:

 

Ապա իշխանն ու Մարտիրոս հայրը դուրս եկան և սկսեցին դիտել:

 

Հեռու, գյուղի հորիզոնում, սպիտակ ձյան վրա մի քանի կետեր էին երևում, որոնք արագությամբ դեպի գյուղն էին շարժվում: Կասկած չկար, որ դրանք ձիավորներ են, որոնցից մի քանիսը առաջ էին ընկել, կարծես շուտ հասնելու գյուղը, իսկ մի մեծ սև կետ հետևիցն էր գալիս:

 

— Է՛, հոգ չէ, — ասաց իշխանը, երբ նրանց խմբի քանակությունն աչքով որոշեց, — հարկավոր է միայն մեր տղայոցը խումբ-խումբ տեղավորել խրճիթներում և լուռ սպասել, երբ նրանք միամիտ ներս կխուժեն իրենց ասպատակությունն սկսելու, այն ժամանակ մենք կկտրենք նրանց գլուխները:

 

Խմբին պատվերներ տվին, իսկ իշխանը քսան մարդով մի խրճիթում թաքնվեց, որ հանկարծակի հարձակվելով նրանց վրա՝ պակասն էլ ինքը լրացնի:

 

Գյուղը լուռ էր: Արաբաց խումբը մոտենում էր: Նրանց ձիերը քափ ու քրտինք էին կտրել: Մերկ սրերը հանած նրանք մտան գյուղ: Գյուղի մեռելությունը արաբաց հրոսակներին զարմանք պատճառեց: Մի խումբ շներ միայն հալածում էին նրանց, ոչ մի մարդ չէր երևում:

 

— Անհավատները բոլորն էլ կոտորվել են, — ասաց մի վայրենի դեմքով մարդ, որ ըստ երևույթին խմբի մեծավորն էր:

 

— Տղե՜րք, իջեք ձիերից և դուրս քաշեցեք հայերին հավաբներից, — դարձավ նա խմբին և ինքը իջնելով ձիուց հանդիպակաց խրճիթը դիմեց, որի դուռը փակ գտավ:

 

Մի ակնթարթում խումբը ցրիվ եկավ գյուղի մեջ և ամեն մեկն աշխատում էր շուտ մտնել խրճիթները և ավարի լավ պատառները ինքը վերցնել:

 

Հանկարծ ամեն կողմից լսվեցին վայնասունի, ճիչի և հայհոյանքի ձայներ, և քիչ հետո արաբաց խումբը դեպի յուր ձիերն էր վազում: Բայց հենց այդ միջոցին վրա հասավ Գևորգ իշխանը և յուր կտրիճներով սկսեց նրանց ճանապարհը կապել: Արաբները կռվում էին հերոսաբար, բայց նրանց փրկություն չկար: Դուրս թափվեցին նաև հայոց մնացած խմբերը: Չանցավ կարճ ժամանակ, և երեք հարյուրի չափ ընտիր ձիեր և այդչափ էլ զենք ու զրահ մնաց հայ կտրիճների ձեռքին, որոնք ուրախությունից խելքներն էին կորցրել: Աստված ինքը հասցրեց նրանց ձիեր և զենք, որոնց այնքան կարոտ էին:

 

Արևն արդեն մայր էր մտնում, ուստի ուշ լինելու պատճառով խումբը որոշեց գիշերը գյուղում անցկացնել, լավ հանգստանալ, կազդուրվել և ապա առավոտյան կրկին ճանապարհը շարունակել:

 

Բայց երբ լուսացավ, թանձր մշուշը պատել էր ամբողջ գյուղը, մի քանի քայլի վրա ոչինչ չէր երևում: Չնայած մառախուղին` խումբը ձիեր հեծած, կազմ և պատրաստ էր ճանապարհ ընկնելու: Երբ դուրս եկան իշխանը և հայր սուրբը` խումբը վերցրեց գլխարկները:

 

Մարտիրոս հայրը նայեց այդ քաջերին և ժպտաց: Մառախուղի մեջ ծածանվում էր կարմիր դրոշը` Բագրատունյաց խաչանիշ նշանով: Ապա նա պահպանիչ ասաց, և խումբը շուտով անհետացավ թանձր մշուշի մեջ...

 

Գյուղի մեծ ու փոքրը, կանայք ու ծերերը երկար ժամանակ դեռ նայում էին նրանց ետևից և օրհնում նրանց ճանապարհը: Նրանք դեռ հեռվից, մառախուղի մեջ, տեսնում էին ծածանվող դրոշակը, որ այնպես սիրուն սազ էր գալիս այդ փոքրիկ խմբին:

 

— Աջն ու խաչը ձեզ պահապան, — կրկնեցին գյուղացիները, երբ անհետացան նրանց աչքից խումբն ու դրոշակը, և ապա ամեն մարդ յուր խրճիթը մտավ:

 

Այդ ժամանակ սկսեց ձյունը, Հայաստանի խոշոր և փաթիլ-փաթիլ եկող ձյունը:

 

ԻԸ

 

Գագիկ Արծրունին դժգոհ էր յուր վիճակից: Նախիջևան քաղաքը առնելով նրա սիրտը չէր գոհացել: Նա ուրիշ մտադրություններ ուներ յուր երկրի սահմանները ընդարձակելու և երկիրը ապահովելու համար, բայց այդ իրեն չէր հաջողվում: Յուսուֆի հրոսակները ողողում էին նաև Վասպուրականը և ոչ մի րոպե հանգստություն չէին տալիս նրան, ու ստիպված նա էլ Աշոտ Երկաթի նման լեռներն ու ամրոցներն էր քաշվում և հանկարծակի հարձակվում թշնամու գնդերի վրա:

 

Այդ տեսակ երերուն դրության մեջ էր Գագիկ Արծրունին, երբ Հովհաննես կաթողիկոսից օրհնության կոնդակ ստացավ, ուր կաթողիկոսը հրավիրում էր նրան գնալ Տարոն, նախարարների ժողովին ներկա գտնվելու և ազգի դրության մասին խորհրդակցելու:

 

Գագիկը մերժեց այդ հրավերը, քանի որ ինքը, Վասպուրականի թագավոր լինելով, նախ՝ ոչ ոքից կախում չուներ և երկրորդ այդ ժողովում իրեն համար ոչ մի շահ չէր տեսնում: Նա չէր սիրում Բագրատունյաց ցեղը, և կույր նախանձը խեղդում էր նրան: Ամեն կերպ նա ջանում էր նսեմացնել այդ ցեղը, հավատացած լինելով, որ եթե ընկնեին Բագրատունիք, Արծրունյաց ցեղը պիտի գլուխ կանգներ և ձեռք գցեր Հայաստանի թագավորական գահը: Նա հավատացած էր, որ Բագրատունյաց ցեղն է յուր արգելքը, հետևապես Աշոտ Երկաթի դեմ պիտի դարձնե այդ հարվածը, բայց յուր այդ զայրույթն ու նախանձը ոչ մի կերպ չէր արտահայտում, որպեսզի աչքի չընկնի և այդպիսով գործը չփչացնի: Նա գործում էր Աշոտ Երկաթի դեմ, բայց շատ զգույշ և շրջանկատ. արտաքուստ շատ լավ հարաբերություններ ուներ Աշոտ Երկաթի հետ, թեև ո՜չ նրան էր թողնում յուր գործերին խառնվելու և ո՜չ ինքն էր նրան մի բանում օգնում, իսկ թե ի՞նչ էր գործում վարագույրի տակ, այդ ոչ ոք չգիտեր:

 

Մի գիշեր Գագիկ Արծրունին քաշվեց յուր շքեղ սենյակներից մեկը, երկար ժամանակ զրույց էր անում Ռշտունյաց և Անձևացյաց իշխանների հետ, որոնք ճրագի աղոտ լուսավորության տակ մի խորհրդավոր տպավորություն էին թողնում:

 

— Լսո՞ւմ եք, իշխաննե՜ր, — ասում էր Գագիկ Արծրունին, համարյա շշնջյունով, — ես վախենում եմ Աշոտ Երկաթից, նրան պետք է մեջտեղից վերացնել. ամեն հնարք, ամեն միջոց պետք է գործ դնել, որ նա բռնվի և Յուսուֆի ձեռքն ընկնի:

 

— Ինչպե՞ս անենք, այդ մի փոքր դժվար է: Եթե նրա կյանքի դեմ դավադրություն լարեինք, հեշտ էր, բայց նրան Յուսուֆի ձեռքը գցելը մի փոքր դժվար է, — ասաց Ռշտունյաց իշխանը, որ մի քառասուն և հինգ տարեկան խորամանկ մարդ էր:

 

— Չէ՛, պետք չէ նրա կյանքին ձեռք տալ, այդ մեր գործը չէ, հարկավոր է զգույշ կենալ: Մեր գլխավոր ջանքն այն պիտի լինի, որ նա Յուսուֆի ձեռքն ընկնի: Իսկ թե Յուսուֆն ինչ կանի նրան, այդ ամենի համար պարզ է:

 

— Ես կարծում եմ, որ մեր արքան շատ լավ է ասում, — ասաց Անձևացյաց իշխանը, — եթե մեզանից մեկը ձեռք բարձրացնի, ազգը գլխի կրնկնի, և կասկածը այսպես թե այնպես Արծրունյաց ցեղի վրա կընկնի: Միակ միջոցն այն է, որ մենք աշխատենք Աշոտ Երկաթին Յուսուֆի ձեռքը գցել...

 

— Բայց ինչպե՞ս, — ընդհատեց Ռշտունյաց իշխանը:

 

— Ինչպե՞ս, շատ պարզ: Հայտնի է, որ Յուսուֆն ընկած է նաև Վասպուրականի թագավորության հետ: Մենք պետք է ներկայանանք Յուսուֆին իբր Գագիկ արքայից հալածվածներ և պաշտպանություն խնդրենք: Յուսուֆը, կասկած չկա, որ մեզ սիրով կընդունի, և այն ժամանակ հեշտ է նրանց խմբի գլուխ անցնելը և Աշոտ Երկաթին հալածելը, — պատասխանեց Անձևացյաց իշխանը:

 

— Ապրե՜ս, — ասաց Գագիկը՝ ձեռքը Անձևացյաց իշխանի ուսին խփելով, — լավ միտք հղացրիր իմ մեջ, դրանից ավելի լավ ճանապարհ անկարելի է գտնել:

 

— Ճիշտ որ լավ է, — համաձայնեց նաև Ռշտունյաց իշխանը:

 

— Այո՜, շատ լավ է: Ուրեմն վճռված բան է, հենց վաղը առավոտյան դուք երկուսով ճանապարհ կընկնեք Դվին և կներկայանաք Յուսուֆին: Այնտեղ ձեր գլխավոր ջանքը պիտի լինի արաբաց գնդի գլուխն անցնել և արշավել Աշոտ Երկաթի վրա: Իսկ հետո, երբ լավ կապեր կհաստատեք սպարապետի հետ, ձեր գլխավոր ջանքը պիտի լինի ոչնչացնել Վասպուրականի լարված հարաբերությունը: Դուք Յուսուֆին կհայտնեք, որ ես ամենևին միտք չունեմ նրա դեմ ապստամբելու և թե պատրաստ եմ հարկը կանոնավորապես նրան հասցնելու, եթե ինձ հանգիստ թողնի:

 

Իշխանները ոտքի ելան:

 

— Հա՜, իմ քա՜ջ իշխաններ, իմացեք, որ սա միայն երեքիս մեջ խորին գաղտնիք է և այդ գաղտնիքը ոչ ոք չպիտի իմանա: Չվհատվեք, ամեն բանի դիմեցեք, ձեռք առեք ամեն միջոց և հաջողեցրեք գործը:

 

— Միամիտ եղիր, արքա՜:

 

— Ուրեմն բարի ճանապարհ, — ասաց Գագիկը և գրկելով համբուրեց նրանց ու ճանապարհ դրեց մինչև պալատից դուրս: Նա ներս եկավ և սկսեց շրջել սենյակում: Ամբողջ պալատը խոր քուն էր մտել, ո՜չ մի ձայն չէր լսվում, բացի լճի ծփանքից, որ մեղմ, բայց հավասարաչափ ծեծում էր Վանի ժայռերը:

 

Միամիտ շրջում էր Գագիկը սենյակում և զանազան ծրագրեր կազմում, եզրակացություն հանում, ինքն իրեն տխրում, ուրախանում, հրճվում և սարսափում՝ առանց նկատելու, թե ինչպես երկու վառ աչքեր հետևում են իրեն և դիտում յուր հոգու այլայլությունը:

 

Գագիկ Արծրունու գաղտնիքը երեք անձնավորության մեջ չէր ամփոփված, այլ՝ չորս:

 

ԻԹ

 

Մարտիրոս հոր հեռանալուց հետո, Հովհաննես կաթողիկոսը մի փոքր ժամանակ անշարժ մնաց, կարծես դյութված լիներ, ապա ոտքի կանգնեց և սկսեց շրջել ընդարձակ դահլիճում: Բուռն մտքերը նրան հանգստություն չէին տալիս: Նա մտքերի ծովն էր ընկել, որից չէր կարողանում դուրս գալ: Երկար, շատ երկար մտածում էր նա, իր անելիքը կշռում, ցածր ու բարձր անում, մինչև որ հասավ գիշերը, և նա խոնջացած մահիճ մտավ, որ գոնե փոքր-ինչ հանգստանա և ազատվի յուր հոգու վրդովմունքից: Բայց գիշերն էլ հանգիստ չտվեց նրան, զարհուրելի պատկերները շփոթում էին կաթողիկոսի հոգին: Մտքերը բուռն ալիքների, վիշապների նման բարձրացնում էին իրենց գլուխները, իրար վրա հարձակվում, ջարդում, փշրում և ապա նորից հարձակվում...

 

Տխուր էր կաթողիկոսի հոգին, և դառն էին նրա մտքերը, որոնք հետզհետե ավելի էին դառնանում: Նա ճանաչում էր հայ նախարարներին, գիտեր նրանց հոգին, նրանց անմիաբանությունն ու եսասիրությունը և ավելի էր հուսահատվում... Ի՞նչ պիտի աներ. միակ ելքը, միակ փրկությունը դա էր, յուր բոլոր ճիգը պիտի թափեր նախարարներին Աշոտ Երկաթի հետ հաշտեցնելու ու միացնելու համար, ապա թե ոչ՝ ազգը կորած էր: Ուստի նա կանգ առավ այն մտքի վրա, որ նախ հաշտեցնի Վրաց, Աղվանաց և Ափխազաց իշխաններին և ապա Տարոնի մեջ, այնտեղ, ուր գտնվում է մուրազատու սուրբ Կարապետի վանքը, նախարարների ժողով հրավիրի:

 

Ու հոգևոր տերը քուն մտավ փայփայած այդ մտքով՝ հաջողությունը աստծո վրա դնելով:

 

Արևի անդրանիկ ճառագայթները նոր էին դուրս եկել, երբ զարթնեց ազգի հովիվը, աղոթեց աստծուն և հենց պատրաստվում էր ներկայանալ վրաց Ատրներսեհ թագավորին, երբ հայտնեցին, թե հունաց կայսրից թուղթ է բերված իրեն: Ի՞նչ թուղթ էր դա, նոր թշվառությո՞ւն, թե՞ ուրախություն էր բերում, թե՞ հույները Հայաստանի թշվառությունը տեսնելով` նորից արծարծում էին հին առակները՝ կրոնական միության խնդիրը: Դողդոջուն ձեռքերով բաց արավ թուղթը և կարդաց հունաց Կոստանդին Պերփերուժեն կայսեր կողմից գրած պատրիարքի գրությունը.

 

«...Սրա հետ միասին թուղթ ուղարկեցինք Ատրներսեհին և Ափխազաց Գուրգենին, խրատելով նրանց, որ լսեն ձեր խրատները, մոռանան իրենց գժտությունները և միմյանց հետ սիրով ու միաբան լինին: Ձեր պարտքն է բերանե-բերան, թղթով, պատգամավորներով, եպիսկոպոսներով և քահանաներով աշխատել, որ չար հակառակությունը վերանա ձեր միջից և այդպիսով, միաբան և միախորհուրդ լինելով, չարությունը այլևս չկարողանա ապականել ձեր աշխարհը: Եթե դուք այդպիսով միանաք, այն ժամանակ մեր ինքնակալ թագավորն էլ, անհրաժեշտության դեպքում, կուղարկե բազմաթիվ զորք, իբրև ձեզ օգնական...»:

 

Ուրախացավ կաթողիկոսը կարդալով այդ թուղթը և շտապով ներկայացավ Ատրներսեհին, որը խոսք տվեց նրան դադարեցնել յուր թշնամությունը հայոց հետ և օգնել նրանց Յուսուֆի դեմ:

 

Գոհ սրտով բաժանվեց կաթողիկոսը Ատրներսեհից և ինքը վերադարձավ Հայաստան, Տարոն գավառը, որտեղից պատգամներ ուղարկեց ամեն կողմ, որ գան հավաքվեն հայ իշխաններն ու նախարարները:

 

Քայց ի՞նչ շահեց կաթողիկոսը այդ ժողովից: Ոչի՜նչ: Նախարարներից ոմանք չներկայացան ժողովին, իսկ ոմանք, իրար դեմ կրկին հակաճառելով, բաժանվեցին միմյանցից առանց մի ելքի գալու:

 

Վհատվեց կաթողիկոսը և դառնացած սրտով նամակ ուղարկեց Հունաց կայսեր` նկարագրելով ազգի տառապյալ դրությունը, նախարարների անմիաբանությունը և օգնություն խնդրեց նրանից: Կարճ ժամանակ անցավ, և թղթի պատասխանն ստացվեց, որով Հունաց կայսրը իրեն և Աշոտ Երկաթին Կոստանդնուպոլիս էր հրավիրում՝ խոստանալով նրան շատ բարիքներ և օգնական զորք:

 

Կաթողիկոսը, հրավիրման այդ թուղթը ստանալով, յուր գնալը մերժեց զանազան պատրվակներով, վախենալով, որ եթե ինքը գնա Կ. Պոլիս, կրկին կրոնական միության խնդիր կարծարծվի. ուստի ճանապարհ ընկավ Տարոնից դեպի Շիրակ՝ Աշոտ Երկաթի մոտ, որ խորհուրդ տա նրան ընդունելու հունաց հրավերը:

[Ashot]

Լ

 

Հեղինեն հոր սարսափելի գաղտնիքը իմանալուց հետո սաստիկ անհանգիստ էր: Ի՞նչ էր անում հայրը` մի սոսկալի դավադրություն, որով իրենց ամբողջ ցեղը պիտի մատներ դարեդար անեծքի և դավաճանի կոչմանը: Եվ ինչո՞վ կարելի էր այդ արատը վերացնել իրենցից, կրկին ոչնչով: Հեղինեի զգայուն և փափուկ սիրտը կսկծում էր, երբ միտն էր բերում այն գիշերվա գաղտնի խորհուրդը, և նա միջոցներ էր որոնում հոր ծրագիրը խորտակելու: Օրավուր հայրը ատելի էր դառնում, որդիական պարտավորությունները լռում էին նրա մեջ, և տիրապետում էր հոգում ազնվության ու ճշմարտության զգացմունքը: Մի կողմում կանգնած էր հայրը, իր գգվողն ու սիրողը` յուր վատ և զազրելի արարքներով, բայց որին բնության օրենքի համաձայն պարտավոր էր սիրել և հարգել, մյուս կողմում Աշոտ Երկաթն էր, օրինական թագավորը, իսկ հանձին նրա և ամբողջ ազգը:

 

Այստեղ տուժում էր միայն մի անձ, որ կուրացած էր փառամոլությամբ, իսկ այնտեղ` ազգը... Ինքը կանգնած էր երկուսի մեջ. երկուսն էլ ուժեղ էին, երկուսն էլ սիրելի, ո՞րին ավելի գերակշռություն տա, հո՞րը, որին պարտավոր էր սիրել, թե՞ ազգին...

 

Ավելի լավ չէ՞ր լինի, եթե ինքը լռեր, հեռու քաշվեր այդ խարդավանքներից և յուր կանացի գործերին նայեր, քան թե տանը հոր դեմ լրտեսությամբ պարապեր...

 

Նրա ի՞նչ գործն էր, եթե կսպանվեր Աշոտ Երկաթը, կխորտակվեր ազգը, կոչնչանար ամբողջ Հայաստանը, հո ինքը հանգիստ կլիներ. գոհ յուր վիճակից, շքեղ պալատներում ճեմելիս` շրջապատված հոր փաղաքշանքներով...

 

Օ՛ , նա չէր ուզում անձնական հանգստություն, նրա երակներում կարծես չէր հոսում հոր արյունը, հոգու մեջ տիրապետում էր ազգի սերը, ճշմարտությունն ու արդարությունը... Նա ընտանիքը` հորը, մորը և ամեն հանգստություն զոհում էր ազգին, որի համար պատրաստ էր ամեն զոհողության: Ազգն էր նրա հայրն էլ, մայրն էլ, հանգստությունն էլ. երբ նա տառապում էր, ինքն էլ պիտի տառապեր, նրա հետ ուրախանար, նրա հետ տխրեր... Ահա թե ինչ էր մտածում նա, երբ մյուս օրն ևեթ կանչել տվեց յուր մոտ Տեր-Սահակին, որի հավատարմության մասին կասկած անգամ չուներ:

 

Երբ Տեր-Սահակը ներս մտավ նրա առանձնասենյակը, Հեղինեի երեսին գույն չկար, ամբողջ գիշերներ անքուն էր մնացել:

 

— Ի՞նչ կա, աղջի՜կս, ինչո՞ւ այդպես այլայլված ես, — հարցրեց Տեր-Սահակը:

 

— Օ՛ , տեր հայր, հոգիս մաշվում է. երբեմն այնպես եմ վրդովվում, որ քիչ է մնում ինձ ծովը գցեմ և վերջ դնեմ իմ տանջալից կյանքին:

 

— Ի՞նչ է պատահել, աղջի՛կս, ասա՛, հայտնի՛ր, ես պատրաստ եմ քո բոլոր վշտերն սփոփել:

 

— Ո՛չ, տե՛ր հայր, ո՛չ, իմ վշտերը չեն սփոփվի, մինչև որ հայրս ձեռք չվերցնի յուր ստոր արարքներից:

 

— Ի՞նչ կա, էլի՞ նոր բան:

 

— Եվ ինչպիսի՜... Երեկ իրիկուն մեր պալատումն էին Ռշտունյաց և Անձևացյաց իշխանները, որոնց հետ հայրս երկար խորհուրդ էր անում, թե ինչպես անեն, որ Աշոտ Երկաթին Յուսուֆի ձեռքը գցեն և ապա սպանել տան...

 

— Օ՜հ, անգո՜ւթ... Ի՜նչ սոսկալի ոճիր... Եվ դու, աղջի՛կս, բոլորը ճի՞շտ լսեցիր:

 

— Այո, բոլորը լսեցի: Այսօր առավոտյան իշխանները արդեն ճանապարհ ընկան դեպի Դվին, որ ներկայանան Յուսուֆին և այնտեղից արաբաց գնդով բռնեն Աշոտ Երկաթին:

 

Տեր-Սահակը մի րոպե լռեց և ապա, դառնալով դեպի Հեղինեն, ասաց.

 

— Ապրե՛ս, աղջի՜կս, որ ընդհանրության շահերը վեր դասելով ծնողական շահերից՝ այդ մասին հայտնում ես ինձ:

 

Ուշ չէ, կարելի է դրա առաջն առնել: Ես ինքս հենց այսօր ևեթ ճանապարհ կընկնեմ դեպի Արշարունիք, կգտնեմ Մարտիրոս հորը և ամեն ինչ կհայտնեմ. իսկ Մարտիրոս հայրը գիտե թե ինչ կանի:

 

— Ա՛խ, այո՜, Հայաստանի այդ Ղևոնդը... Շտապի՜ր ուրեմն...

 

Փոքր ժամանակից հետո Տեր-Սահակը ձի հեծած արշավում էր, առանց նայելու ճանապարհի ձյունին ու ցրտին: Շատ նեղություններ կրեց, շատ հարցուփորձ արավ և վերջը գտավ ծերունի վանահայր Մարտիրոսին ու մանրամասն պատմեց գործի հանգամանքը: Երբ Տեր-Սահակը վերջացրեց յուր պատմությունը, Մարտիրոս վանահայրը ոչինչ չպատասխանեց: Լուռ սկսեց անցուդարձ անել և համրիչը ձգելով ինքն իրեն մտմտալ:

 

Տխուր էր Մարտիրոս վանահոր դեմքը, շա՛տ տխուր, և ինչպես երևում էր՝ ծանր մտածողությունը այդ պահին խիստ հալումաշ էր անում նրան: Հանկարծ նա կանգ առավ, շեշտակի նայեց Տեր-Սահակին և կանչեց.

 

— Լսիր, Տե՛ր-Սահակ:

 

— Ի՞նչ է, հա՜յր սուրբ, ես պատրաստ եմ քո ամեն մի հրամանը կատարելու, — պատասխանեց Տեր-Սահակը և խոնարհ գլուխ տվեց Մարտիրոս հորը:

 

— Այս վայրկյանիս ես վճռեցի մի հանդուգն քայլ անել, եթե իմ գործողությունը կարելի է այդպես անվանել:

 

— Ինչպե՞ս, հա՜յր սուրբ:

 

— Ես վճռեցի անձամբ տեսնվել Վասպուրականի արքայի հետ և նրա առաջ դնելով յուր զազիր գործերի ընթացքը, խնդրել, աղերսել ետ կենալու այդ ընթացքից:

 

Տեր-Սահակը բերանը բաց, ապուշ կտրած նայում էր Մարտիրոսին, որը և ոչինչ չէր պատասխանում:

 

— Ի՞նչ, դու լռո՞ւմ ես, ոչինչ չե՞ս պատասխանում: Գիտեմ ինչն է քեզ վախեցնում: Մի՜ վախենար, իմ կյանքին նրա կողմից ոչ մի վտանգ չի կարող սպառնալ, և ես կկատարեմ իմ մտադրությունը: Օ՛, եթե նա չի կատարի իմ աղերսը, ետ չի կանգնի յուր զազիր ընթացքից, այն ժամանակ վա՜յ նրան...

 

— Քո կամքն է, հա՜յր սուրբ, բայց այդ կամակոր մարդուց ոչինչ դուրս չի գա,— պատասխանեց Տեր-Սահակը:

 

— Այդ կտեսնենք, — ասաց Մարտիրոս հայրը և հրամայեց պատրաստություն տեսնել ճանապարհ ընկնելու դեպի Վասպուրական:

 

ԼԱ

 

Բզնունյաց ծովը հուրհրատին էր տալիս վերջալույսին. արևի վերջին ճառագայթները խաղում էին վճիտ ալիքների հետ:

 

Ծովը հանդարտ ծփում էր, նրա ալիքները վազում էին առաջ ու մարդու սրտի մեջ ցանում մի տեսակ վշտի ու թախծի սերմեր: Այդ ժամանակ էր, որ Հեղինեն` Գագիկ արքայի դուստրը, նուրբ շղարշը գցած ուսին, դուրս եկավ դստիկոն և նայեց դեպի ծովը, դեպի հեռվում կապույտին տվող լեռները:

 

Այդ պահին նրա սիրուն դեմքը մռայլ էր, և ծովի հրաշալի պատկերն ու Վասպուրականի աննման բնությունը չկարողացան նրա սրտի մռայլը ցրել ու հոգին խաղաղեցնել:

 

Մի փոքր կանգ առավ, նայեց ջրերի ալիքներին ու ինքն իրեն մտմտաց.

 

— Ա՛խ իմ թրթռուն հոգին էլ ծովի ալիքների նման վազում է առաջ, միշտ առաջ, դեպի անհայտ մթությունը ու սիրտս ցավեցնելու չափ կսկիծ առաջացնում և արցունքի կաթիլներ քամում աչքերիցս... Օ՛հ, ինչքան ճմլվում է սիրտս, հոգիս մռայլվում, երբ միտքս է գալիս այն չար, ոխակալ ոգին, որպիսին տիրապետում է աշխարհիս վրա: Ա՛խ, եթե մեր մեջ տիրապետեր այն սերը, այն խաղաղությունը, որ ավանդեց մեզ Հիսուսը, այն ժամանակ չէին լինի մեր մեջ այն եղբայրասպան կռիվները, որպիսին կատարում է հայրս...

 

Հեղինեի մտքի թելը կտրվեց, նա նայեց դեպի դստիկոն տանող ճանապարհը, ուր դանդաղ քայլերով բարձրանում էր մի ծերունի վանական:

 

— Տե՜ր աստված, ո՞վ է այս վանականը, որ գալիս է դեպի իմ կողմը, — ասաց Հեղինեն հետաքրքրությամբ և մի քայլ առաջ գնալով, մեխվածի նման կանգ առավ:

 

Վանականը, որ փոշու մեջ էր թաղված և ինչպես երևում էր ճանապարհորդությունից նոր էր վերադառնում, մոտեցավ Հեղինեին, բարև տվեց նրան, նստեց քարե նստարանի վրա ու հենվելով երկար ձեռնափայտին, ասաց.

 

— Օրհնյալ լինիս, աղջի՜կս, ես վաղուց փափագում էի քեզ տեսնել և աստված արժանացրեց ինձ:

 

— Աստված օգնական, հա՜յր սուրբ, բայց ասա` ո՞վ ես և ի՞նչ գործի համար ես շնորհ բերել ինձ մոտ:

 

Վանականը ժպտաց մի այնպիսի ժպիտով, որ Հեղինեի մարմնով մի տեսակ անուշ բերկրանք անցավ:

 

— Ես Մարտիրոս վանահայրն եմ, աղջի՜կս...

 

— Մարտիրոս վանահա՛յրը... Ա՛խ, հա՜յր սուրբ, օրհնի՜ր ինձ, քաջալերիր ու իմ լքված հոգին արիացրու, — ասաց Հեղինեն ու ծունկ չոքելով վանահոր առաջ՝ համբուրեց նրա աջը:

 

— Վե՛ր կաց, աղջի՜կս, թող աստված օրհնի քեզ: Կարևոր և ստիպողական գործերը ինձ Վասպուրական բերին, բայց չգիտեմ հաջողությա՞մբ կպսակվի, թե ոչ:

 

— Անշուշտ գործը վերաբերում է հորս:

 

— Այո՜, բայց նախքան նրա հետ խոսելս, ես կցանկանայի քեզ հետ զրույց անել Բզնունյաց ծովի այս հրաշագեղ ափին:

 

— Օ՛, ես պատրաստ եմ քեզ լսելու և քո մի հրամանով ծովը նետվելու: Ես գիտեմ, հա՛յր սուրբ, որ դու քո կյանքը նվիրել ես հայրենիքի բարօրությանն ու բարգավաճմանը, ուստի և ես, իբրև մի անփորձ օրիորդ, կարոտ եմ քո խրատներին ու խրախուսանքին:

 

— Գիտեմ, իշխանուհի՜ս, որ դու Հայաստանի համար մի լուսատու աստղ ես, սակայն հորդ բռնած ընթացքը ինձ խոր կսկիծ է պատճառում և աչքերիցս արցունքներ քամում:

 

— Ա՛խ, հայր սուրբ, այդ ցավոտ վերքը կսկծեցնում է և իմ հոգին, բայց ես ոչ մի հնար չեմ գտնում այն բուժելու: Հայրս, ընդարձակ Վասպուրականով չբավականանալով, ավելի հեռուն է ձգտում: Նա ուզում է տեր դառնալ և բովանդակ Հայաստանին, և այդպիսով հագուրդ տալ յուր փառասիրությանը:

 

— Բայց որքա՛ն զոհեր, սրածություն, ավեր կառաջանա դրանից: Մի՞թե մի ելք, մի դարման չկա ետ կանգնեցնելու հորդ այդ քայլից:

 

— Ես ոչ մի միջոց չգիտեմ, հա՜յր սուրբ, և չեմ էլ կարծում, որ նա ետ կանգնի յուր նպատակից:

 

— Դու հուսահատեցնում ես ինձ, Հեղինե՜: Իմացիր, որ ես, գիշեր-ցերեկ քայլելով, հոգնած ու տանջված, հասել եմ այստեղ, որպեսզի խոսեմ հորդ՝ Վասպուրականի արքայի հետ, որպեսզի նա բավական համարի Աշոտ Երկաթի դեմ թշնամական ցույցեր անելը և ձեռք-ձեռքի տալով նրա հետ ժողովրդի բարօրության համար մտածի: Մինչդեռ դու քո խոսքերով ինձ բոլորովին զինաթափ ես անում:

 

— Դժբախտաբար, ես ճշմարտությունն եմ ասում. բայց խոսիր ինքդ, գուցե հաջողվի քեզ կոտրել նրա համառությունը:

 

— Այո՜, ես կխոսեմ, կաղաչեմ նրան հանուն մեր տանջված և հյուծված ժողովրդի, հանուն մեր տառապած հայրենիքի: Օ՛, եթե նա մերժեց, ես...

 

— Բայց ահա նա ինքն է գալիս դեպի մեր կողմը, — ընդհատեց Հեղինեն Մարտիրոս վանահոր խոսքերը և ցույց տվեց Վասպուրականի արքային, որը, Աշոտ սպարապետի հետ խոսակցելով, դեպի դստիկոնն էր գալիս:

 

Մարտիրոս հայրը ոտքի կանգնեց ու երբ մոտեցան նրանք՝ խոր գլուխ տվեց և ասաց.

 

— Ողջո՛ւյն Վասպուրականի արքային և հայոց սպարապետ Աշոտ իշխանին:

 

Գագիկ Արծրունին և Աշոտ սպարապետը սուր, թափանցող հայացք գցեցին Մարտիրոս հոր վրա, և մի տեսակ մռայլ ամպ անցավ նրանց դեմքերի վրայով:

 

Այդ տարօրինակ հանդիպումը, ինչպես երևում էր, խիստ տհաճ պավորություն գործեց երկուսի վրա էլ, որոնք ամենևին չէին սպասում նրան տեսնել իրենց մոտ:

 

— Բարի ես եկել, հա՜յր սուրբ, նստիր, պատմիր, թե ի՞նչն է քեզ ինձ մոտ բերել — ասաց Գագիկ արքան և ապա, դառնալով դեպի Հեղինեն, ավելացրեց.-աղջի՜կս, ցուրտը հետզհետե սաստկանում է և օդը խոնավանում. դու կարող ես մրսել: Ներս գնա, իսկ մեզ թող այս վանականի հետ մի փոքր խոսելու:

 

— Ո՛չ, հայրի՜կ, ինձ համար այստեղ անուշ է, դուրեկան: Ես զվարճանում էի ծովի ալիքներով, երբ Մարտիրոս հայրը ներս եկավ: Նա քեզ հետ ուզում է խոսել և ես հույս ունեմ նրան չես վշտացնի և կկատարես խնդիրքը, — պատասխանեց Հեղինեն:

 

Գագիկը հոնքերը կիտեց: Ինչպես երևում էր, աղջկա խոսքերը նրան դուր չեկան, ուստի դառնալով աղջկան, ասաց.

 

— Լա՛վ: Թո՜ղ մեզ միայնակ: Ես պատրաստ եմ լսելու նրան:

 

Հեղինեն գլխիկոր հեռացավ, մինչդեռ Մարտիրոս վանահայրը դիմելով Գագիկին, ասաց.

 

— Այո՜, տեր արքա, կարևոր և անհետաձգելի գործերը ինձ ստիպեցին քեզ այցելության գալ, և ես ուրախ եմ, որ քեզ հետ միասին տեսնում եմ և Աշոտ սպարապետին: Գործը երկուսիդ էլ է վերաբերում, որովհետև դուք, երկուսդ էլ, ձեռքձեռքի տված մի ուղիով եք ընթանում...

 

— Այո՜, մի ուղիով, որովհետև այդ է խելացին և օգտակարը, բայց ի՞նչ ես ուզում դրանով ասել, հա՜յր սուրբ, — ընդհատեց Աշոտ սպարապետը:

 

— Նստիր և պատմիր գալուդ պատճառը, Մարտիրո՜ս հայր, — ավելացրեց Գագիկ Արծրունին:

 

— Հույս ունեմ, որ վեհափառը կամ Աշոտ Երկաթը, որոնց կողմից անշուշտ եկել ես դու, գործը ծայրահեղ աստիճանի չեն հասցնի:

 

— Օ՛, միամիտ մնա, Վասպուրականի քա՜ջ արքա: Ինձ ոչ Հովհաննես կաթողիկոսն է քեզ մոտ ուղարկել և ոչ մեր թագավոր Աշոտ Երկաթը:

 

— Ուրեմն Յուսուֆ ամիրա՞ն, — հեգնանքով ասաց Գագիկը:

 

— Հեգնանք պետք չէ, տե՜ր արքա, Յուսուֆի հետ հարաբերություն կունենան միայն ազգուրաց մատնիչները և վատ ու զազիր մարդիկ, որոնք իրենց սին փառքի համար ամենավատ գործի են ընդունակ: Բայց լսիր ինձ, — կանչեց Մարտիրոս հայրը վրդովված, — ինձ այստեղ ուղարկողը ո՜չ վեհափառն է, ո՜չ թագավորը և ո՜չ էլ ամիրան: Դա տրորված և տանջված հայ ժողովուրդն է, որի հեծեծանքի և հառաչանքի աղեկտուր ձայնը ինձ քեզ մոտ է ուղարկել քո դուռը բախելու համար:

 

Աշոտ սպարապետը, լսելով Մարտիրոս հոր խոսքերը, մի հեգնական քրքիջ արձակեց ու ասաց.

 

— Ժողովո՞ւրդը... Այդ ի՞նչ նոր բան ասացիր: Այդպիսի բան ես չէի սպասում քեզանից, Մարտիրո՜ս հայր:

 

— Այո՜, ժողովուրդը, հայ ժողովուրդը, որին տրորում, տանջում, ջարդում են իշխանները և նրանց ոսկորների վրա կանգնում իրենց փառքը, — բուռն կերպով պատասխանեց Մարտիրոս հայրը: — Այդ ժողովրդի աղեխարշ ձայնը երկինք է հասնում, իսկ դուք՝ հայ իշխաննե՜ր, ձեր անձնական կրքերը առաջ տանելու համար ներքին երկպառակություն եք հարուցում, եղբայրասպան կռիվներ սարքում և ձեր օրինական թագավորի դեմ որոգայթներ լարում... Բայց մինչև ե՞րբ, ասացեք, հա՜յ իշխաններ...

 

— Պարզ խոսիր, հա՜յր սուրբ, և ազատ պահիր մեզ քո քարոզներից, — ընդհատեց Գագիկը զայրացած: — Մենք ժամանակ չունենք այստեղ քո քարոզները լսելու: Դրանք դու կարող ես քո վանքում ասել և այնտեղ միայն աղոթել քո ժողովրդի համար, — ավելացրեց Գագիկը:

 

— Ես աղոթել եմ և կաղոթեմ իմ ժողովրդի համար, որին դու այստեղ արհամարհում և հեգնում ես, տե՜ր արքա: Բայց լավ իմացիր, որ ձեր ուժը, ձեր փառքը այդ ժողովրդի վրա է հիմնված: Չլինի այդ ժողովուրդը՝ ձեր փառքն էլ կանցնի, կանհետանա ինչպես մի երազ: Այդ ժողովուրդը, որին դուք ոտնատակ եք տալիս, այսօր քնած է ու թմրած, բայց վաղը կզարթնի, կշարժվի, և այն ժամանակ վա՛յ իշխաններին, վա՛յ հզորին... Օ՛, վա՛յ է, երբ թմրած գազանն է զարթնում, ուշքի գալիս և ոսոխին առաջը տեսնում:

 

— Ես չեմ վախենում քո այդ թմրած գազանից: Ես կտրորեմ նրան իմ ոտքերի տակ, ինչպես մի թույլ, անզոր մրջյուն: Բայց դու քո ասելիքն ասա, խոսիր, պատմիր, թե ին՞չ է ուզում ինձնից ատելի Աշոտ Երկաթը, այդ քո ասած ժողովրդի սիրելին,— դառն կերպով ասաց Գագիկը:

 

— Այո՜, Աշոտ Երկաթը մեր օրինավոր թագավորն է և ժողովրդի սիրելին, ճիշտ նկատեցիր: Ժողովուրդը, որին դուք արհամարհում եք, սիրում է նրան ու հարգում և պատրաստ է յուր կյանքը դնելու թագավորի համար: Եվ ահա ես, որպես ժողովրդի իղձերի թարգման, Վասպուրականի տե՜ր և դո՜ւ` Աշոտ սպարապետ հայոց, ծունկ չոքած ձեր առաջ խնդրում, աղաչում եմ, վերջ դնել եղբայրասպան կոտորածներին, ձեռք մեկնել մեր սիրեցյալ Աշոտ Երկաթին և հալածել արաբներին: Ահա այդ է իմ այցելության բուն պատճառը, ահա այդ է խնդրում ձեզանից տանջված և հուսաբեկ հայ ժողովուրդը:

 

— Դու խենթ ես, հա՛յր սուրբ: Մի՞թե դու կարծում ես, թե Գագիկ արքան կմոռանա Աշոտ Երկաթի իրեն հասցրած վիրավորանքը: Օ՜, ո՜չ: Գիշերները ես բաց աչքով եմ լուսացնում, բարկությանս հուրը քրքրում է սիրտս և ինձ դեպի վրեժ, դեպի հուր ու մոխիր մղում: Գնա, հայտնիր քո թագավորին, որ ես երբեք հաշտության ձեռք չեմ մեկնի, մինչև որ նա չտապալվի իմ սրից և նրա արյունաթաթախ դիակը չթավալվի ոտքերիս տակ... Գնա, հայտնիր նույնպես քո սիրեցյալ ժողովրդին, որ ես նրան էլ եմ ատում ու արհամարհում, որը, ինչպես մի թույլ մրջյուն, կարող է միայն ոտքերիս տակ սողալ և գթություն հայցել ինձնից...

 

— Բայց նա կզարթնի, տե՜ր արքա, և այն ժամանակ վա՛յ ձեզ, — կանչեց Մարտիրոս հայրը սպառնագին:

 

— Կզարթնի, բայց ոտքերի տակ գլորվելուց դենը չի անցնի: Ի՞նչ պիտի անի մրջյունը առյուծին: Այդ առակները քեզ համար պահիր, Մարտիրո՜ս հա՜յր, և ժողովրդով մեզ մի՜ վախեցնի,— ավելացրեց Աշոտ սպարապետը:

 

— Կույր նախանձը և փառամոլությունը կուրացնում է ձեզ, իշխաննե՜ր, և դուք ձեր հարազատ թագավորի դեմ զենք եք բարձրացնում: Պիղատոսի նման ես ձեռքերս լվանում եմ և ասում՝ արյուն ձեր ի գլուխ ձեր եղիցի... — ասաց Մարտիրոս հայրը և վեր կացավ տեղից:

 

— Բավական է, հա՜յր սուրբ, — ասաց Գագիկը կատաղած: — Գնա դու քո աղոթքները քո վանքում մրմնջա և մեր գործերին մի՜ խառնվի: Շուտով Աշոտ Երկաթը բախտ կունենա մեր ուժերի հետ չափվելու:

 

— Այո՜, կերթամ, կերթամ իմ աղոթքները մրմնջալու իմ սիրելի ժողովրդի համար և նրա հոգու մեջ ցանելու գիտակցության և ինքնաճանաչության սերմերը: Կերթամ կասեմ նրան, որ ժամանակն է զարթնելու, խմբվելու մեր օրինական թագավորի շուրջը և, նրան թև ու թիկունք դառնալով, դուրս վանելու ազգուրաց իշխաններին...

 

— Լռի՜ր, բավական է ինչ խոսեցիր, թե չէ երկինքը վկա, որ քո դիակը դուրս շպրտել կտամ այստեղից, — ասաց Աշոտ սպարապետը և ձեռքը դեպի սուրը տարավ: Այդ նկատեց Մարտիրոս հայրը:

 

— Պահիր սուրդ, իշխա՜ն, ես մահից չեմ վախենում, բայց մինչ այդ ես կխոսեմ և իմ հուժկու ձայնը կհնչեցնեմ իմ ժողովրդի մեջ և կասեմ նրան` զարթնի՜ր, հայ ժողովուրդ, որովհետև զարթնելու ժամ է արդեն, — ասաց Մարտիրոս հայրը, ձեռնափայտը ամուր զարկեց գետնին ու շտապ քայլերով դուրս եկավ անհյուրընկալ պալատից...

 

ԼԲ

 

Արաբաց գնդերի գլուխ անցած երկու հայ իշխանները Դվինից արշավում են դեպի Այրարատյան երկիրը` նրան հուր ու մոխիր դարձնելու: Ռշտունյաց և Անձրևացյաց իշխանները արդեն կատարել էին Գագիկ Արծրունուն տված խոսքը, թեև շատ ծանր գնով: Յուսուֆը չհավատալով նրանց խոսքին, պահանջեց, որ հավատներն ուրանան, միայն այդ դեպքում նրանց խնդիրը կկատարե՝ տալով օգնական գունդ թե Գագիկ Արծրունու դեմ, որից նրանք իբր թե հալածված էին, և թե Աշոտ Երկաթի դեմ, որին շատ ուրախ կլիներ բռնելու: Իշխանները ուրացան իրենց եկեղեցին, մոռացան Լուսավորչի հավատը և երդվեցին, որ նրանք հաստատ կմնան Մուհամմեդի կրոնին և ամեն ճիգ կթափեն հայրենակիցներին էլ նույն ճշմարիտ կրոնը ընդունել տալու:

 

— Լավ խաղ ենք խաղում, իշխա՜ն, — ասաց Ռշտունյաց իշխանը` դառնալով ընկերոջը,— տեսնենք ինչո՞վ է վերջանալու:

 

— Ես կարծում եմ, որ ինչով էլ վերջանա, մենք հաղթող պիտի դուրս գանք: Կընկնի Գագիկը` մենք Յուսուֆին կհարենք, կընկնի Յուսուֆը` Գագիկից պաշտպանություն կգտնենք: Մեր ի՞նչ հոգն է, թե երկուսը իրար միս կուտեն, մերն այն է, որ մենք հանգիստ լինենք:

 

— Այդ ճշմարիտ է, իշխան, բայց այն էլ պետք է ի նկատի ունենալ, որ մեր առաջ Աշոտ Երկաթ կա, որը կարող է մեզ արժանավոր պատիժ տալ:

 

— Է՛հ, ես ամենևին չեմ մտածում Աշոտ Երկաթի վրա, քանի որ վաղ թե ուշ նա մեր ձեռքը կընկնի:

 

Այնուհետև երկուսն էլ լռությամբ առաջ էին քայլում, երբ նրանց առաջ մի գյուղ երևաց:

 

Օրը արդեն մթնելու վրա էր, և ցուրտը հետզհետե սաստկանում էր. ուստի երկու հայ իշխանները վճռեցին այդ գիշեր գյուղում անցկացնել: Երբ նրանք մտան գյուղ, այնտեղ Մարտիրոս հոր կազմած հիսուն մարդուց բաղկացած մի խումբ կար միայն:

 

Ռշտունյաց և Անձևացյաց իշխանները ցած թռան ձիերից և դիմեցին գյուղի մեծավորի տունը, իսկ խումբը, ցրվելով գյուղի զանազան խրճիթները, ամենապատվաբեր տեղերում հանգիստ նստեցին և տան տերերից ընթրիք պահանջեցին:

 

Գյուղացիները լուռ կատարում էին նրանց հրամանները և աղոթում աստծուն, որ շուտ հեռացնի իրենցից այդ փոթորիկը:

 

Արաբները կերան, կշտացան, բայց հայկական լիառատ հյուրասիրությունից գոհ չմնացին, ավելին պահանջեցին:

 

Բավական չէին գիշերվա տաք ու կակուղ անկողինները, աներես շների նման գյուղացոց հարսներին ու կույսերին էլ պահանջեցին:

 

Գյուղացիք խնդրեցին, որ չանեն այդ անամոթությունը: Բայց նրանք իրենց սրերը ցույց տվին, հայտնելով, որ եթե չկատարեն իրենց հրամանը, այդ սրերով կկտրատեն նրանց գլուխները:

 

Ճար չկար. արտասվաթոր ընկան հայ իշխանների ոտքը և խնդրեցին, որ գոհ մնան իրենց հյուրասիրությունից և չպղծեն իրենց ընտանիքները:

 

Երկու հայ իշխանները ուսերը թափահարեցին և կոպտաբար պատասխանեցին.

 

— Հա՛, ի՞նչ կպակասի որ, ինչո՞ւ չեք կատարում նրանց հրամանը:

 

Գյուղացոց կատաղությանը չափ չկար:

 

— Լա՛վ, — ասացին նրանք, — մենք կկատարենք ձեր հրամանը, միայն ոչ ինքնակամ, այլ զենքը ձեռքներիս:

 

Ասացին ու առյուծների նման հարձակվեցին արաբների վրա: Բայց ինչ կարող էին անել Մարտիրոս վանահոր պատրաստած հիսուն մարդը հինգ հարյուրից ավելի մարդու դեմ: Ոչի՜նչ: Նրանք բոլորը կոտորվեցին, սրի անցկացան նաև մանուկներն ու ծերերը: Իսկ արաբները առավոտյան դեմ, իրենց բարբարոս կրքերին հագուրդ տալուց հետո, ամբողջ գյուղը կրակ տվին ու հեռացան:

 

Փոքր-ինչ առաջ անցնելով, հայ իշխանները ետ նայեցին և տեսան թանձր ծուխ, որ բարձրանում էր գյուղից, բայց նրանց դեմքին խղճի և ո՜չ մի նշույլ չերևաց. նրանք սառն էին, ինչպես շրջապատող ձյունը:

 

Մի փոքր էլ առաջ անցան, և ահա նրանց առաջ, ճանապարհից մի քանի քայլ այն կողմ, մի սառույցով պատած այրի մեջ մի կին տեսան, որ պինդ գրկել էր յուր մանկանը և ապուշ կտրած նայում էր իրենց: Անձևացյաց իշխանը ձին առաջ քշեց և մոտենալով կնոջը` գոռաց.

 

— Ո՞վ ես դու:

 

Կինը ոչինչ չպատասխանեց, այլ ապուշ կտրած նայում էր նրան: Նայում էր և փոքրիկ մանուկը յուր սիրուն, բայց արհավիրքով լցված աչքերով:

 

— Չե՞ս լսում, — գոռաց իշխանը և մտրակով բոթեց: Կինն անխոս ցած գլորվեց, գլորելով յուր հետ նաև մանկանը: Իշխանը հեռացավ, հասկանալով, որ կինն ու մանուկը սառած էին և ոչ մի կենդանության նշույլ չկար նրանց մեջ. այնինչ ինքը, կենդանի կարծելով, խոսում էր նրանց հետ:

 

Խեղճ կինը գիշերը փախուստ էր տվել գյուղից և ապաստանելով սառցե այդ այգում, յուր մանկան հետ սառել, փետացել էր...

 

Բայց նրանք չհետաքրքրվեցին անգամ նրա վիճակով, այլ կրկին առաջ անցան: Իրենց ի՞նչ փույթ, թե ետևից թողնում են ավերածություն և մահ, բավական էր, որ գոհ էին իրենց վիճակից: Մի քանի օր այդպես շարունակեցին իրենց ճանապարհը և մի տեղ լուր ստացան, որ Աշոտ Երկաթը հեռու չէ և շրջում է շատ փոքրաթիվ մարդկանցով:

 

Երկու իշխանների սրտերը թունդ առան, նրանք իրենց գունդը ստվարացրին արաբական գնդերի հաշվին և մոտ հազար հոգով արշավեցին Աշոտ Երկաթի վրա, որն ընդամենը երեք հարյուր մարդ ուներ ձեռքի տակ: Ռշտունյաց և Անձևացյաց իշխանները վստահ էին, որ մի քանի օրից հետո Աշոտ Երկաթը կամ սպանված կլինի և կամ շղթայակապ Յուսուֆի մոտ Դվին կլինի տարվելիս...

 

ԼԳ

 

Երեկո էր: Աշոտ Երկաթը յուր խմբով դանդաղաքայլ առաջ էր գնում Բասյան գավառի մի նեղ կիրճով: Երկինքը պատած էր գորշ ամպերով, թափվում էր ձյունը և սպիտակ սավանով ծածկում երկիրը... Տխուր էր Աշոտ Երկաթի սիրտը: Ո՜չ մի բերկրանք, ո՜չ մի հուսո նշույլ չէր ուրախացնում նրա հոգին: Սև-սև մտքերը պաշարել էին նրան, որոնք կրծում էին սիրտը և ձգում նրան մի տեսակ տենդային դրության մեջ, որ ո՜չ հուսահատություն էր նշանակում և ո՜չ հոգու խաղաղ տրամադրություն... Ի՞նչ էր յուր կյանքը և ի՞նչ էր յուր ժողովրդի դրությունը:

 

Ժողովուրդը տառապում էր սովի, նեղության, սրի և երկպառակությանց տակ, իսկ ինքը մի բուռ քաջերով ստիպված էր աստանդական կյանք վարել, զգալ ժողովրդի ցավն ու դարդը, տեսնել նրա վիշտն ու տառապանքը և ոչնչով չկարողանալ օգնել նրան, ահա թե ինչն էր ցավեցնում նրա սիրտը, ինչն էր վրդովում քաջի հոգին: Ոչ մի կողմից փրկության հույս չէր տեսնում նա, քանի որ նախարարների մեծամասնությունը կամ կղզիացած էր իրենից և կամ թշնամացած. իսկ ինքը փոքրաթիվ համերաշխ նախարարներով և փոքրիկ խմբով ի՞նչ պիտի աներ Յուսուֆի ահեղ զորության դեմ, որն օրավուր ոտնատակ էր տալիս Հայաստանը և հայ դավաճան իշխաններով շրջապատված` աշխատում էր յուր կյանքի դեմ էլ որոգայթներ լարել: Ծանր էր քաջի դրությունը, բայց նա չէր հուսահատվում, հավատում էր նախախնամությանը, որ չի թողնի իրեն և ժողովրդին անօգնական:

 

Ու գնում էր Աշոտ Երկաթը գլուխը կախ և խորին մտածմունքի մեջ ընկղմված. նրան լուռ հետևում էին երեք հարյուր քաջ տղամարդիկ, որոնք Աշոտ Երկաթի մի ակնարկին էին սպասում, որ իրենց դեպի կրակը նետեն:

 

Ձյունը տեղում էր շարունակ: Մութն ընկնում էր արդեն, բայց ձիավորները դեռ աշխուժով առաջ էին գնում, երբ նրանց առաջ բացվեց մի խոր կիրճ, որի երեք կողմից էլ բարձրանում էին սեպացած բարձրաբերձ ժայռեր, որոնք զարդարված էին ձյունի և սառցի կեղևներով պատած ծառերի ոստերով, որոնց ճյուղերից կախված էին հաստ սառցե շիթեր:

 

Ահարկու կիրճ էր դա, որի մի կողմից հոսում էր լեռնային մի վտակ, որ սառցե կեղևի տակ տխուր ղողանջում էր ու գլորվում ցած. իսկ մյուս կողմից` սեպացած ժայռի վրայից թռչում էր մի ուրիշ վտակ և ետևից թողնելով սառցե ահագին շիթը` ուժգնությամբ ցած էր գլորվում և ձորում գրկախառնվելով վտակի հետ` հոսում էր ցած... Աշոտ Երկաթը գլուխը բարձրացրեց և նայեց բնության այդ խաղին, որ վատ տպավորություն թողեց յուր վրա: Մի տեսակ անհասկանալի թախիծ պատեց և սիրտը, տհաճությամբ նա կրկին իջեցրեց գլուխը և մտրակեց ձիուն: Ձին մի թռիչք արավ և մեխվածի նման կանգ առավ, կարծես աներևույթ մի ձեռք հանկարծ սանձահարեց նրան: Աշոտ Երկաթը զարմացավ և շփոթված աջ ու ձախ նայեց, բայց կասկածավոր ոչինչ չնկատեց, որը կարողանար վախեցնել յուր ուշիմ ձիուն և ստիպել նրան այսպես հանկարծակի կանգ առնելու:

 

Նա նորից մտրակեց: Ձին մի թռիչք էլ արավ, և այնուհետև որքան մտրակեց՝ տեղից չշարժվեց: Խմբի մարդիկ շրջապատեցին Աշոտ Երկաթին և զարմանքով նայեցին ձիուն, թե ինչո՞ւ նա առաջ չի գնում:

 

— Է՛ ինչպես երևում է՝ ձիս հոգնել է կամ մի բանից վախեցավ: Հոգնելը սրանից չեմ սպասում, որովհետև շատ երկար ժամանակ չէ, ինչ որ ճանապարհին ենք, բայց թե ի՞նչից վախեցավ, այդ է ինձ զարմացնում: Տղա՜յք, դուք ոչինչ կասկածավոր բան չտեսա՞ք ճանապարհին, — դարձավ Աշոտը դեպի խումբը:

 

— Ո՜չ, — պատասխանեցին մի քանիսը:

 

— Ուրեմն հարկավոր է մի փոքր հանգիստ տալ, — ասաց Աշոտ Երկաթը ու մի փոքր ժամանակ հանգիստ տվեց յուր ձիուն: Ձին ականջները ցցել էր և վայրենի կերպով նայում էր առաջ, ճանապարհի ուղղությամբ, որով պիտի անցներ խումբը:

 

Կասկածը պատեց Աշոտ Երկաթին, և նա էլ դեպի ձիու նայած կողմը նայեց: Ո՛չ մի կասկածելի բան չտեսավ: Ճանապարհը ոլորվում էր մի փոքր տարածությամբ առաջ, որտեղ դուրս Էին ցցված ահարկու ժայռերը, որոնք լուռ իրենց էին նայում: Բարկացավ ձիու վրա և հենց ուզում էր մտրակել, երբ ականջին դիպավ մի տեսակ անորոշ ձայն, որը ստիպեց նրան զգաստանալ: Նա նորից ականջ դրեց, այո՛, ձայնը գալիս էր առջևից և հետզհետե մոտենում էր: Այդ ձայները խիստ նման Էին ձիերի դոփյունների և փռնչոցների: Աշոտ Երկաթը զգաց, որ առաջից մի խումբ ձիավորներ են գալիս, բայց թե ովքե՞ր են և ինչքա՞ն էր նրանց թիվը դեռ անհայտ էր: Նա նշան արավ խմբին, որ պատրաստ լինեն, իսկ ինքը սուրը պատյանից հանեց ու սպասեց ձիավորների երևալուն:

 

— Ա՛յ թե ինչի՞ց էր վախենում իմ ձին, — մռմռաց ինքն իրեն Աշոտ Երկաթը:

 

Հանկարծ նույնպիսի դոփյուններ ետևից լսեց, կարծես երկուսն էլ իմաց էին արել իրար, որ միաժամանակ սկսեն:

 

Ի՞նչ էր նշանակում այդ, մտածեց նա և ժամանակ անգամ չունեցավ պարզելու այդ հանելուկը, երբ կիրճի երկու կողմերից էլ ահռելի ձայներ լսվեցին և սրերը հանած, ճանճերի նման, բազմաթիվ ձիավորներ վրա տվին Աշոտ Երկաթի խմբին, որը թակարդի մեջ էր ընկել:

 

Վահանը առաջ քաշեց Աշոտ Երկաթը, սուրը բարձրացրեց, յուր խմբին ձայն տվեց, ահռելի մռնչյուն հանեց և վազեց թշնամիների վրա:

 

Արյուն էր կաթում նրա սրիցը, մեկը մյուսի ետևից ընկնում են թշնամիները, խորը հառաչում և շունչները փչում… Աշոտ Երկաթը առյուծ է դարձել, առյուծ են դարձել նաև յուր քաջերը, որոնցից ամեն մեկը տասը թշնամի է պառկեցնում և ապա ինքն էլ խողխողված շունչը փչում: Տեսնում է Աշոտը թշնամյաց հունձը, տեսնում է նաև յուր քաջերի ընկնելը, սիրտը կսկծում է և կատաղած` երեք չորս գլուխ միասին թռցնում... Բայց ինչքա՜ն շատ են թշնամիները, նրանք կարծես անվերջ, անհամար են. կոտորում է, կոտորում, կրկին սրանք կան, չեն պակասում և պինդ օղակով երկու կողմից սեղմում են իրեն... Ընկնում են յուր քաջերը մեկը մյուսի ետևից, բայց ինքը հերոսաբար դեռ կռիվ է անում, գլուխներ թռցնում… Բայց ի՞նչ կա անսպառ աշխարհիս վրա, որ մի քաջի ֆիզիկական զորությունը անսպառ լինի: Աշխարհս էլ է սպառվում, նա էլ վերջ ունի, ո՞ւր մնաց թե Աշոտ Երկաթի զորությունը... Րոպե առ րոպե նրա ուժը սպառվում է, կամաց-կամաց թուլանում են նրա բազուկները, արդեն յուր ահեղ զորության վերջին թելն է մնացել բազուկների մեջ, այնինչ հոգին, այն վեհ և արի հոգին չի թմրում, չի թուլանում, երկյուղի ո՛չ մի նշան չի արտահայտում: Նրա աչքերը փայլատակում են, բոց ու շանթ արձակում և սարսռեցնում թշնամուն. թշնամիները դեռ դիաթավալ ընկնում էին նրա սրից և մահվան տագնապի մեջ տոչորվում... Բայց թշնամիները չեն պակասում, նրանք բուռն ուժով կրկին վրա են վազում:

 

Նայում է դրանց Աշոտ Երկաթը, նայում և սիրտը լցվում է դառնությամբ: Թախիծով լի աչքերը նա աջ ու ձախ է դարձնում, յուր քաջերին պտրում, նրանց ձայն տալիս, բայց նրանցից շատերը խոր քուն են մտած, նրա ձայնը չեն լսում, շատերը կոտորված են... միայն մի բուռ քաջեր դեռ կռվում են:

 

Հուզվում է Աշոտ Երկաթը, վերջին ճիգն է թափում, վերջին անգամ բարձրացնում է ահեղ սուրը և ջախջախում իրեն մոտեցող անօրենների գլուխները...

 

Բայց բազուկները էլ ՜չեն գործում, թուրը, արյունով ներկված թուրը, որից աղբյուրի նման ծլծլում է արյունը, էլ չի բարձրանում, նրանք ուժից ընկած են, անզոր, ինչպես մանկան ձեռքեր, իսկ յուր ձին տասը տեղից վիրավորված հազիվ ոտքի վրա է կանգնած:

 

Տեսնում են այդ անօրենները, և դիվական ժպիտը փայլում է նրանց դեմքերին, նրանք հրեշավոր քրքիջ են արձակում և համարձակ վազում դեպի Աշոտ Երկաթը...

 

Վերջին գերմարդկային ճիգն է թափում քաջը, սուրը բարձրացնում և հուսահատությամբ լի աչքերով վերջին անգամ շուրջը նայում: Հանկարծ նրա աչքին, հեռու ձորի մեջ, ժայռերի մոտ երևում է մի ծերունի` Քրիստոսի սուրբ խաչելությունը ձեռքին: Ոգի է ներշնչում այդ խաչը քաջին, և նա կրկին ջախջախում է թշնամյաց գլուխները: Այդ ժամանակ լսվում են աղաղակներ, թշնամին շփոթվում է, թողնում Աշոտ Երկաթին և փախուստի դիմում: Նայում է Աշոտ Երկաթը դեպի խաչը և յուր թշնամիներին: Այդ խմբի մեջ բարձր փայլում է խաչանիշ դրոշակը... Դա յուր խաչն է, յուր փրկիչը, որ ծածանվում է քաջերի մեջ:

 

Փախչում է թշնամին: Ինքը ազատված է: Խաչն ու դրոշակը մոտենում են: Մոտենում է նաև ծերունին:

 

Աշոտ Երկաթը ցած է թռչում ձիուց` չոքում ձյունի վրա և համբուրում խաչը:

 

— Կեցցե՜ Աշոտ Երկաթը, ապրի՛ Մարտիրոս հայրը,-գոռում է խումբը և կրկին հալածում թշնամուն:

 

Ամբողջ կիրճը խավարն է պատում: Մարտիրոս վանահոր խումբը ետ է դառնում հալածելուց և յուր հետ բերում է երկու հայ իշխաններին, որոնց գերել էին քաջերը:

 

— Դավաճաննե՛ր, — գոռում է Մարտիրոս վանահայրը և բարկությունից ատամները կրճտացնում: Քաջերը ուզում են պատառ-պատառ անել նրանց, բայց Աշոտ Երկաթը նշան է անում, և նրանք ակնածությամբ լռում են և Անձևացյաց ու Ռշտունյաց իշխաններին շղթայակապ յ՛ուր առաջ բերում:

 

Արհամարհանքով նայում է Աշոտ Երկաթը դրանց և ապա դիմելով պահապաններին, ասում.

 

— Քանդեցեք շղթաները, ես չեմ ցանկանում, որ հայ իշխանները շղթայակապ իմ առաջ դուրս գան:

 

Պահապանները զարմացած քանդում են շղթաները և լուռ նայում Աշոտ Երկաթին:

 

— Մարտիրո՛ս հայր, սրանց ամոթալի արարքը հայտնի է քեզ. քո կտրիճները գերեցին, ուստի և քեզ եմ հանձնում սրանց դատաստանը:

 

— Ո՛չ, արքա, այդ մեր իրավասությունից դուրս է և մեր կյանքն էլ քո իշխանությանն է հանձնված, մենք չենք կարող սրանց դատաստանը անել, իսկ եթե իմ կտրիճներին թողնես, այդ պատիժը սոսկալի կլինի, — ասաց Մարտիրոս հայրը և մի մոլի հայացք ձգեց դեպի դավաճանները:

 

— Գթությո՜ւն, մենք սխալված ենք, կին, որդիք ունենք,— ասացին դավաճանները և ընկան Աշոտ Երկաթի ոտքերը:

 

— Թշվառնե՜ր... — ասաց Աշոտ Երկաթը, — և ապա դարձավ պահապաններին. — զենքներն առեք, իշխանական զգեստը հանեցեք և արձակեցեք դրանց, թող ուր ուզում են գնան:

 

 

(վերջ մասն արաջին)