ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

Դու մի՛ հավատա Ժըպտուն աչքերին.

Շատ անգամ նըրանք ծաղիկներ են վառ,

Բուսած կորըստյան անդունդի ծայրին,

Միամիտ մարդկանց քարշելու համար։

Ահա պոետն էլ պատրանքով հարբած՝

երվեց մի անգամ Ժըպտուն աչքերի,

Ու որքա՜ն տանջվեց, տառապեց խաբված,

Ու որքա՜ն սըրտում գանգատներ ունի...

Դու շատ մի՛ խաբվիր Ժըպտուն աչքերից.

Շատ անգամ նըրանք ծաղիկներ են վառ,

Ծըլում են սըրտի ավերակներից,

Տըխուր հատակը ծածկելու համար։

Ահա պոետն էլ՝ տառապած մի մարդ,

Որ սրտում այնքան գանգատներ ունի,

Բայց հաճախ այնպես Ժըպտում է զըվարթ,

Ասես թե քեզնից բախտավոր լինի։

(Hin Zruyts)

Linum e te che, ov giti hastat?

Yev inchn e hastat ashxarqi v@ra?..

Ashxarqum hastat mi ban ka menak,

Ayn e, vor hastat voch mi ban chka:

Linum e` ibrev gyughatsi mi mard,

Aghqat, orakan aprusti karot:

Unenenum e sa mi xeloq t@gha,

Tanum e tsara tali meki mot:

Tariq en antsnum: Es xeloq t@ghen

Enpes e azniv u zhir tsarayum,

Vor tern el sra vardz@ shatatsnum,

Inchpes iren@` enpes e nayum:

Hishum e mi or hayr@ ir vordun

U ver e kenum gali tesutyan.

--H@, vonts es? vordis, himi el enpes

El merk u t@klor, el qaghtsats ho ches?

-- Che, lav em hayrik, aprusts misht ka,

Bayts inch anes ? vor ... espes chi mna ...

G@num e hayr@: Tariq en antsnum:

Araj e gnum t@ghen orn orin,

Verj@ bartsranum, palatn e hasnum,

Darnum e tsara mets tagavorin:

Hishum e mi or hayr@ ir vordun

U ver e kenum gali tesutyan.

--H@, vonts es? vordis, el inch es uzum?

Loghum es arat es liq@ tsovum:

--Ha, li em hayrik, du hangist gna,

Bayts inch anes ? vor ... espes chi mna ...

G@num e hayr@: Tariq en antsnum:

Enqan e sirvum mer xeloq tsaran,

Vor tagavor@ berum e s@ran

Iren terutyan yerkrordn e anum:

Hishum e mi or hayr@ ir vordun

U ver e kenum gali tesutyan.

--H@, vonts es? vordis, el inch e m@num?

Qu xosqovn en voghj n@stum-ver kenum:

-- Ha, mets em , hayrik, nazir em aha,

Bayts inch anes ? vor... espes chi mna...

G@num e hayr@:Tariq en antsnum:

Es bari yerkri tagavor@ tser

Mi or anzharang @nknum e mernum,

Gahn u ashxarq@ m@num en anter:

Zhoghovq en kanchum yerkri metserin:

Zhoghovq en gali, xorhurd en anum,

Berum en irents xeloq nazirin

Arqov u parqov tagavor d@num,

U mer gyughatsin lsum e mi or,

Dardzel e iren vordin tagavor:

Galis e.-- Vordis, el inchd e pakas?

Amboghj ashxarqum mi du es, vor kas...

--Parq asttsu, hayrik, unem tag u gah,

Bayts inch anes ? vor... espes chi mna...

G@num e hayr@: Tariq en antsnum:

Ir gahin bazmats inqnakal@ nor

Mahvan u kyanqi vjir e anum

Bur@ havaqats ashxarq@ bolor:

Bur@d havaqi ashxarq@ tekuz,

Toghnelu es voghj dardzyal ashxarqin:

Mer tagavorn el mi angam espes

Mahij e @nknum, avandum hogin:

Lsum e tseruk hayr@ mi or el,

Vor ir tagavor vordin ch@mnats:

Inch asel kuzi` galis e v@ren,

El inch m@ghktots, el inch sug u lats...

Zorqov, ashxarqov, tsesov, handesov

Arqayin vayel taghum en anum,

U ver en kenum` z@ruyts anelov

Amenq@ irents t@nern en gnum:

Tariq en antsnum: Hayr@ mi angam

Galis e vordu shirimi vra:

Galis e , tesanum` marmar mahardzan,

Bayts v@ren grats... "Espes chi m@na..."

G@num e hayr@: Tariq en antsel.

Ov kara meznits hashivn imana?..

En orits esor anverj, daredar

Zruytsn asum e` "espes chi m@na..."

U ch@ka sh@qegh ardzann arqayi,

Voch nra qaghaqn ashxarqi v@ra,

Mern e ashxarq@ u kyanq@ himi,

Bayts mer ashxarqn el... espes chi m@na...

Hovhannes Tumanian

1908

Note below that he says he was born on Feb. 7 1869. Is it a matter of different style calendars?

====

Ինքնակենսագրություն

Հովհաննես Թումանյան

Մեր տոհմը Լոռու հին ազնվական տոհմերից մեկն է։ Իր մեջ ունի պահած շատ ավանդություններ։ Այդ ավանդություններից երևում է, որ նա եկվոր է, բայց պարզ չի՛, թե ո՛րտեղից։ Թե եկվոր է՛լ է, անհերքելի հիշատակարանները ցույց են տալիս, որ նա վաղուց՝ է հաստատված Լոռու Դսեղ գյուղում։

Իմ հայրը, Տեր Թադեոսը, նույն գյուղի քահանան էր։ Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ կյանքում, այդ եղել է իմ հայրը։ Նա ազնիվ մարդ էր և ազնվական՝ բառի բովանդակ մտքով։ Չափազանց մարդասեր ու առատաձեռն, առակախոս ու զվարճաբան, սակայն միշտ ուներ մի խոր լրջություն։ Թեև քահանա, բայց նշանավոր հրացանաձիգ էր և ձի նստող։

Իսկ մայրս բոլորովին ուրիշ մարդ էր։ Երկու ծայրահեղորեն տարբեր արարածներ հանդիպել էին իրար։ Մայրս – Սոնան, որ նույն գյուղիցն էր, սարում աչքը բաց արած ու սարում մեծացած, մի կատարյալ՝ սարի աղջիկ էր, ինչպես գյուղացիքն են ասում,— մի «գիժ պախրի կով»։ Նա չէր կարողանում համբերել հորս անփույթ ու շռայլող բնավորությանը, և գրեթե մշտական վեճի մեջ էին այդ երկու հոգին։ Ա՛յդ էր պատճառը, որ հայրս երբեմն թաքուն էր տեսնում իր գործը։ Շատ է պատահել, որ, մայրս տանից դուրս է գնացել թե չէ, ինձ կանգնեցրել է դռանը, որ հսկեմ, ինքը՝ ցորենը լցրել, տվել մի որևէ պակասավոր գյուղացու կամ սարից իջած թուրքի շալակը։

Իրիկունները, երբ տուն էինք հավաքվում, մայրս անդադար խոսում էր օրվան անցածի կամ վաղվան հոգսերի մասին, իսկ հայրս, թինկը տված՝ ածում էր իր չոնգուրն ու երգում Քյորօղլին, Քյարամը կամ ո՛րևէ հոգևոր երգ։

Ահա այս ծնողներից ես ծնվել եմ 1869 թվի փետրվարի 7-ին։ Մանկությունս անց եմ կացրել մեր գյուղում ու սարերում։

Մի օր էլ մեր դռանը մայրս ճախարակ էր մանում, ես խաղում էի, մին էլ տեսանք, քոշերը հագին, երկար մազերով ու միրուքով, երկաթե գավազանը չրխկացնելով, մի օտարական անցավ։

– «Հասի՛ր, էդ կլեկչուն կանչի՛ր, ամանները տանք, կլեկի»,– ասավ մայրս։ Խաղս թողեցի, ընկա ուստի ետևից կանչեցի։ Դուրս եկավ, որ կլեկչի չէ՛, այլ՝ մեր ազգականի փեսա՝ տիրացու Սհակն է։ Սկսեցի զրույց անել։ Տիրացուն խոսք բաց արավ իր գիտության մասին։

– Տիրա՛ցու ջան, բա ի՜նչ կըլի, մեր գեղումը մնաս, երեխանցը կարդացնես,– խնդրեց մայրս։

– Որ դուք համաձայնվեք, ինձ պահեք, ես էլ կմնամ, ի՜նչ պետք է ասեմ,– հայտնեց տիրացու Սհակը։

Գյուղումն էլ տրամադրություն կար, և, մի քանի օրից հետո, տիրացու Սհակը դարձավ Սհակ վարժապետ։ Մի օթախում հավաքվեցին մի խումբ երեխաներ, տղա ու աղջիկ շարվեցին երկար ու բարձր նստարանների վրա, եղավ ուսումնարան, և այստեղից սկսեցի ես իմ ուսումը։

Մեր Սհակ վարժապետը մեզ կառավարում էր «գաւազանաւ երկաթեաւ»։ Իր երկաթե գավազանը, որ հրացանի շամփուրի էր նման, երբեմն ծռում էր երեխաների մեջքին, ականջները «քոքըհան» էր անում և մեծ կաղնենի քանոնով «շան լակոտների» ձեռների կաշին պլոկում։ Ես չե՛մ կարողանում մոռանալ մանկավարժական այդ տեռորը։

Վարժապետի առջև կանգնած երեխան սխալ էր անում թե չէ՝ սարսափից իրան կորցնում էր, այլևս անկարելի էր լինում նրանից բան հասկանալ, մեկը մյուսից հիմար բաներ էր դուրս տալի։ Այն ժամանակ կարմրատակում, սպառնալի՝ չախի թևերը էտ ծալելով, տեղից կանգնում էր վարժապետը ու բռնում... Քիթ ու պռունկն արյունոտ երեխան, գալարվելով, բառաչում էր վարժապետի ոտների տակ, զանազան սրտաճմլիկ աղաչանքներ անելով, իսկ մենք, սփրթնած, թուքներս ցամաքած, նայում էինք ցրտահար ծտերի նման շարված մեր բարձր ու երկար նստարանների վրա։ Ջարդած էրեխային վերցնում էին մեջտեղից։ – «Արի՛»,– դուրս էր կանչում վարժապետը հետևյալին...

Մի երեխայի ուսումնարան ղրկելիս հայրը խրատել էր, թե՝ «վարժապետն ի՛նչ որ կասի, դու էլ էն ասա»։ Եկավ։

Վարժապետն ասում է՝ «Ասա՛ այբ»։

Նա էլ կրկնում է՝ «Ասա՛ այբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում «Ասա ա՛յբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա ա՛յբ»։

Այս երեխայի բանը հենց սկզբի՛ց վատ գնաց, և այնքան ծեծ կերավ, որ մի քանի ժամանակից «ղաչաղ» ընկավ, տանիցն ու գեղիցը փախավ, հանդերումն էր ման գալի։ Բայց մեր Սհակ վարժապետի չարությունից չէ՛ր դա։ Այս տեսակ անաստված ծեծ այն ժամանակ ընդունված էր և սովորական բան էր մեր գյուղական ուսումնարաններում։

Գյուղացիներից էլ շատ քչերն էին բողոքում։ Այդ ծեծերից ես չկերա, որովհետև վարժապետը քաշվում էր հորիցս, բայց մանավանդ մորիցս էր վախենում։ Չմոռանամ, որ Սհակ վարժապետին սիրում էին մեր գյուղում և մինչև օրս հիշում են։

Տասը տարեկան, մեր գյուղից հեռացել եմ Ջալալօղլի, ուր մեծ և օրինակելի ուսումնարան կար, այդ ժամանակ՝ Լոռում շատ հայտնի «Տիգրան վարժապետի» հսկողության տակ։ Այնտեղից էլ անցել եմ Թիֆլիս, Ներսիսյան դպրոց, որ չե՛մ ավարտել։

Շատ վաղ եմ սկսել ոտանավոր գրել։ 10–11տարեկան ժամանակս Լորիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ։ Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ – երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային։ Սիրային ոտանավորներից մեկը, մի դեպքի պատճառով, տարածվեց ընկերներիս մեջ ու մնաց մինչև օրս։ Ահա՛ այդ ոտանավորը.

Հոգո՛ւս հատոր,

Սըրտի՛ս կըտոր

Դասիս համար

Դու մի՛ հոգար.

Թե կա՛ն դասեր,

Կա՛ նաև սեր,

Եվ ի՜նչ զարմանք,

Ի՛մ աղավնյակ,

Որ կենդանի

Մի պատանի

Սերը սըրտում՝

Դաս է սերտում։

Այս ոտանավորը գրված է 1881 կամ 82 թվին։ Չեմ կարող չհիշել, որ այն ժամանակ ոտանավոր էր գրում և՛ իմ փոքր եղբայրը, որ կարդում էր ինձ հետ, և միշտ գտնում էին, որ նա ինձանից լավ է գրում։

Իմ տպված ոտանավորների մեջ ամենավաղ գրածը «Շունն ու Կատուն» է, որ գրել եմ 1886 թվին։ – 1888 թ. ամուսնացել եմ։ Ծառայության եմ մտել մի քանի տեղ, բայց ամեն տեղ էլ չե՛ն հավանել այնպես որ «Պոետն ու Մուզայի» մեջ ուղիղն եմ ասել։ Սկզբնական շրջանում սիրել եմ ռուս բանաստեղծ Լերմոնտովին, ավելի ճիշտը – նրա ա՛յն գործերը, որ սովորել եմ ուսումնարանում։ Բայց, հենց որ ծանոթացել եմ եվրոպական բանաստեղծների և ավելի լայն գրականության հետ, այն օրվանից ինձ համար ամենասիրելին մնում է Շեքսպիրը։

1905

Հովհաննես Թումանյան

ԱՆՀԱՂԹ ԱՔԼՈՐԸ

Լինում է, չի լինում՝ մի աքլո՛ր է լինում։

Էս աքլորը քուջուջ անելիս մի ոսկի է գտնում։

Կտուրն է բարձրանում, ձեն է տալի.

— Ծուղրուղո՜ւ, փող եմ գտե՜լ...

Թագավորը լսում է, իր նազիր-վեզիրին հրամայում է՝ գնան խլեն բերեն։

Նազիր-վեզիրը գնում են՝ խլում բերում։ Աքլորը կանչում է.

— Ծուղրուղո՛ւ, թագավորն ինձանով ապրե՜ց... Թագավորը ոսկին ետ տալիս է իր նազիր-վեզիրին, ասում է.

— Ետ տարեք իրեն տվեք, թե չէ աշխարհքովը մին կխայտառակի մեզ էդ անպիտանը...

Նազիր-վեզիրը ոսկին տանում են ետ տալիս աքլորին։ Աքլորն էլ կտուրն է բարձրանում.

— Ծուղրուղո՛ւ, թագավորն ինձանից վախե՜ց... Թագավորը բարկանում է, իր նազիր-վեզիրին հրամայում է

— Գնացե՛ք,— ասում է,— բռնեցեք էդ սրիկային, գլուխը կտրեցեք, եփեցեք, բերեք ուտեմ, պրծնեմ դրանից։

Նազիր-վեզիրը գնում են աքլորին բռնում, որ տանեն։ Տանելիս կանչում է.

— Ծուղրուղո՛ւ, թագավորն ինձ հյուր է կանչե՛լ...

Տանում են մորթում, պղինձն են կոխում, որ եփեն, ձեն է տալի.

— Ծուղրուղո՜ւ, թագավորն ինձ տաք-տաք բաղնիք է ղրկե՛լ... Եփում են բերում թագավորի առաջն են դնում, կանչում է.

— Թագավորի հետ սեղան եմ նստե՜լ, ծուղրուղո՜ւ... Թագավորը շտապով վերցնում է կուլ տալի։ Կոկորդով գնալիս կանչում է.

— Նեդ-նեղ փողոցներով անց եմ կենում, ծուղրուղո՛ւ... Թագավորը որ տեսնում է՝ կուլ տվեց, էլ չի ձենը կտրում, իր նազիր-վեզիրին հրամայում է թուրները հանած պատրաստ կենան, որ մին էլ ձեն ածի՝ զարկեն։

Նազիր-վեզիրը թրերը հանած՝ պատրաստ կանգնում են մինը էս կողմը, մյուսը էն։

Աքլորը որ թագավորի փորն է հասնում, ձեն է տալի.

— Լույս աշխարհքումն էի, մութ տեղն եմ ընկել, ծուղրուղո՜ւ...

— Զարկե՛ք...— հրամայում է թագավորը։ Նազիր-վեզիրը զարկում են, տալիս են թագավորի փորը պատռում։

Աքլորը դուրս է պրծնում, փախչում է, կտեր ծերին կանգնում ձեն տալի.

— Ծուղրուղո՜ւ…

Հովհաննես Թումանյան

ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ

Հե՛յ, պարոննե՛ր, ականջ արեք

Թափառական աշուղին,

Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,

Լա՛վ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Մենք ամենքըս հյուր ենք կյանքում

Մեր ծնընդյան փուչ օրից,

Հերթով գալիս, անց ենք կենում

Էս անցավոր աշխարհից։

Անց են կենում սեր ու խընդում,

Գեղեցկություն, գանձ ու գահ,

Մահը մերն է, մենք մահինը,

Մարդու գործն է միշտ անմահ։

Գործն է անմահ, լա՛վ իմացեք,

Որ խոսվում է դարեդար,

Երնե՜կ նըրան, որ իր գործով

Կապրի անվերջ, անդադար։

Չարն էլ է միշտ ապրում անմեռ,

Անե՜ծք նըրա չար գործքին,

Որդիդ լինի, թե հերն ու մեր,

Թե մուրազով սիրած կին։

Ես լավության խոսքն եմ ասում,

Որ ժըպտում է մեր սըրտին.

Ո՞վ չի սիրում, թեկուզ դուշման,

Լավ արարքը, լավ մարդին։

Է՜յ, լա՜վ կենաք, ակա՛նջ արեք,

Մի բան պատմեմ հիմի ձեզ,

Խոսքըս, տեսեք, ո՞ւր է գընում,

Քաջ որսկանի գյուլլի պես։

I

Նադիր Շահը զորք հավաքեց,

Զորք հավաքեց անհամար,

Եկավ Թըմկա բերդը պատեց,

Ինչպես գիշերն էն խավար։

— Հե՜յ քաջ Թաթուլ, կանչեց Շահը,

Անմա՞հ էիր քեզ կարծում.

Ե՛կ, բերել եմ ես քու մահը,

Ի՞նչ ես թառել ամրոցում։

— Մի՛ պարծենա, գոռոզ Նադիր,

Պատասխանեց էն հըսկան.

Գըլխովը շա՜տ ամպեր կանցնեն,

Սարը միշտ կա անսասան։

Ասավ, կանչեց իր քաջերին,

Թուրը կապեց հավլունի,

Թըռավ, հեծավ նըժույգ իր ձին,

Դաշտը իջավ արյունի։

Ու քառսուն օր, քառսուն գիշեր

Կըռիվ տըվին անդադար,

Ընկան քաջեր, անթիվ քաջեր,

Բերդի գըլխին հավասար։

Իրան, Թուրան ողջ եկել են,

Թաթուլն անհաղթ, աննըկուն,

Զորք ու բաբան խորտակվել են

Նըրա բերդը միշտ կանգուն։

Ու միշտ ուրախ, հաղթանակով

Իր ամրոցն է դառնում նա.

Սպասում է էնտեղ կինը,

Ջահել կինը սևաչյա։

II

Էն տեսակ կին,

Ես իմ հոգին,

Թե աշուղն էլ ունենար,

Առանց զենքի,

Առանց զորքի

Շահերի դեմ կըգնար։

Սիրո հընոց,

Կրակ ու բոց՝

Էնպես աչքեր թե ժըպտան,

Մարդու համար

Օրվա պես վառ

Գիշերները լույս կըտան։

Վարդի թերթեր՝

Էնպես շուրթեր

Թե հաղթություն քեզ մաղթեն,

Էլ քեզ ո՛չ Շահ,

Ո՛չ ահ ու մահ,

Ո՛չ զենք ու զորք կըհաղթեն։

III

Ու կըռվի դաշտում Շահի առաջին

Արին մի անգամ գովքը սիրունի.

Նըրան՝ իր տեսքով, հասակով, ասին,

Չի հասնի չըքնաղ հուրին Իրանի։

Ծով են աչքերը Ջավախքի դըստեր,

Որ կորչում է մարդ նըրա հայացքում,

Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ,

Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։

Նա է շունչ, հոգին իշխան Թափուլի,

Նըրա սիրովն է հարբած էն հըսկան,

Նըրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի,

Որ դաշտն է իջնում առյուծի նըման։

Թե տիրես, մեծ Շահ, դու նըրա սըրտին,

Թաթուլն էլ անզոր կընկնի ոտիդ տակ,

Հանգիստ կը տիրես և Թըմուկ բերդին,

Որ չես կարենում էսքան ժամանակ։

IV

Էսպես է ասել հընուց էդ մասին

Ֆարսի բյուլբյուլը, անմահ Ֆիրդուսին․

Ի՜նչը կըհաղթի կյանքում հերոսին,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Արևի նման ճակատը պայծառ,

Նայում է խըրոխտ, կանգնած ինչպես սար,

Ո՜վ կանի նըրան գետնին հավասար,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Պարում է ասես կըռիվ գընալիս,

Գետընքից վերև թըռչում ման գալիս.

Ո՜վ ցած կըբերի նըրան թըռչելիս,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

Թեկուզ և արար աշխարհ գա վըրան,

Կերթա դեմ ու դեմ, տուր չի տալ իրան,

Ռուստեմ Զալն էլ չի հաղթիլ նըրան,

Թե չըլինին

Կինն ու գինին։

V

Ու ղըրկեց Շահը իր թովիչ երգչին.

Գընա տե՛ս, ասավ, Թըմկա տիրուհուն,

Երգի՛ իմ սերը նըրա առաջին,

Պատմի՛ իմ փառքը ու գանձը անհուն։

Խոստացի նըրան իմ ոսկի գահը,

Խոստացի նըրան ամե՜ն, ամեն բան,

Ինչ կարող է խոստանալ Շահը,

Երկրակալ Շահը իր սիրած կընկան։

Ուր ահեղ կըռվով չի մտնիլ արքան,

Ղոնաղ է աշուղն իրեն սազի հետ.

Եվ ահա մի օր ծեր, թափառական

Մի աղքատ աշուղ մըտավ Թըմկաբերդ։

VI

Գոռում են, դողում Թըմկա ձորերը,

Կանգնած է Թաթուլ Շահի հանդիման.

Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,

Արյունը հոսում՝ էն Քըռի նըման։

Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը,

Արյունը հոսում՝ էն Քըռի նըման.

Երգում է աշուղն իր Շահի սերը,

Անհուն գանձերը ու փառքն անսահման...

Լըսում է մատաղ Թըմկա տիրուհին,

Եվ վըրդովում են իր միտքը թաքուն

Դավաճան գործի ամոթը խորին

Եվ արքայական փառքն ու մեծություն...

Լըսո՞ւմ ես դու, սիրուն տիկին,

Ա՛յ նազանի աննըման.

Նայի Շահի՜ն, իրեն զորքի՜ն,

Աշխարհքի տերն անսահման...

Մեզ պես տըկար մարդ է նա էլ՝

Սիրուններին միշտ գերի.

Քու ճակատին թագ է վայել,

Լինիս շքե՜ղ թագուհի...

Լըսում է չքնաղ Թըմկա տիրուհին

Գիշեր ու ցերեկ, նորի՜ց ու նորից...

Ու դարձավ նա լո՜ւռ, դալո՜ւկ, մտախո՜հ,

Ու քունը փախավ սիրուն աչքերից...

VII

Դարձավ իր կըռվից իշխան Թաթուլը,

Դարձավ հաղթական իրեն զորքի հետ,

Սըրբեց, պատյանը դըրավ կեռ թուրը,

Ցնծության ձայնից դողաց Թըմկաբերդ։

Խընջույք է սարքել Թըմկա տիրուհին,

Ցերեկ է արել խավար գիշերը.

Հեղեղի նըման հոսում է գինին,

Ու քեֆ է անում Ջավախքի տերը։

Պըտույտ է գալի չըքնաղ տիրուհին,

Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,

Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,

Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

— Հապա լըցրե՜ք, իմ քաջ հյուրեր,

Բաժակներըդ լիուլի,

Խըմենք — Աստված կըտրուկ անի

Թուրը իմ քաջ Թաթուլի։

— Է՜յ, տեր աստված կըտրուկ անի

Թուրը մեր քաջ իշխանի,

Նըրա շուքը միշտ հանապազ

Մեր գըլխիցը անպակաս։

Ու թընդում է Թըմուկ բերդը

Էն աղմուկից խընդության,

Որոտում են տաղն ու երգը

Գոռ ձայներով հաղթական։

— Էն մըթին ամպից արծի՞վն է իջնում,

Սարի արծիվը շեշտակի թափով։

— Էն Թըմկա բերդից Թաթուլն է իջնում,

Թըշնամու հոգին լըցնում սարսափով։

— Էն Թըմկա ձորում սև ա՞մպն է գոռում,

Էն շա՞նթն է ճայթում էնպես ահարկու։

— Էն Թըմկա ձորում Թաթուլն է կըռվում,

Էն թուրն է շաչում էնպես ահարկու։

Ի՜նչ սարի արծիվ կըհասնի քաջին,

Ի՜նչ Շահ կըկանգնի նըրա առաջին։

Ու չի դադարում երգի հետ վարար

Կախեթի գինին խելագար հոսել.

Խըմում են տիկնոջ թանկ կյանքի համար,

Որ էն ժայռերին ծաղիկ է բուսել։

Խըմում են կըռվող քաջերի փառքին,

Որ կըռվի դաշտում կյանք չեն խընայում,

Եվ ընկածների սուրբ հիշատակին,

Որ երկընքից են այժմ իրենց նայում...

Պըտույտ է գալի ծաղիկ տիրուհին,

Անցնում է, հըսկում սեղաններն ամեն,

Հորդորում, խընդրում, որ ուրախ լինին,

Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն։

— Օ՜ֆ, տիրուհի, աստված վկա,

Էլ չենք կարող մենք խըմել.

Էլ ուժ չըկա, էլ տեղ չըկա,

Շատ ենք խըմել ու հոգնել...

Ու հանգչում է Թըմուկ բերդը

Պապանձվում է ու մարում,

Հարբած, հոգնած տերն ու զորքը

Մըրափում են խավարում։

VIII

Լուռ ու խավարչտին կամարների տակ,

Հոգնած ու քընած բազմության վըրով

Թըռչում են, թըռչո՜ւմ, սև, չարագուշակ

Երազներն ահեղ, անվերջ խըմբերով։

Երազ է տեսնում Թաթուլ իշխանը,

Որ վիշապ օձը եկել է ահա,

Եկել, փաթաթվել, իր բերդը պատել,

Գըլուխը դըրել ետ պոչի վրա։

Ու բարձրացնում է հըրեշն ահռելի,

Իրեն գըլուխը բարձրացնում է վեր,

Բարձրացնում մինչև բարձունքը բերդի,

Մինչև Թաթուլի պալատն ու տըներ։

Պառկած է իբրև Թաթուլ իշխանը

Նազելի կընոջ գըլուխն իր կըրծքին,

Ու իբր ասում է՝ վե՛ր կաց, իմ հրեշտակ,

Թո՛ղ, որ սպանեմ ես էդ հըրեշին։

Էսպես է ասում Թաթուլ իշխանը,

Ու զարհուրանքով տեսնում է հանկարծ,

Իրեն սիրելի կընոջ գըլխի տեղ

Օձի գըլուխն է կըրծքին ծանրացած...

IX

Է՜յ, հըսկեցե՛ք, ի՞նչ եք քընում,

Քաջ զինվորներ Թաթուլի.

Ո՞վ է, տեսեք, տանջվում մըթնում,

Քուն չի աչքին մոտ գալի։

Չըլինի՞ թե հաղթահարված,

Ճարը հատած թըշնամին

Դավ է դընում մութն ու մեռած

Կես գիշերվա էս ժամին։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, ամբողջ գիշեր

Մարդ է գընում ու գալի.

Հե՜յ, զարթնեցե՜ք, առյուծ քաջեր,

Պահապաններ Թաթուլի։

Վե՜ր կացեք, վե՜ր, հարբեցրել է

Իր հաղթական հյուրերին,

Բաց է անում դուռն ու դարպաս

Ձեր դավաճան տիրուհին։

Դա՜վ... դա՜վ… ելե՜ք... կոչնա՜կ… պահնա՜կ...

Զենք առեք շո՜ւտ… ձի հեծե՜ք, ձի՜…

Ճըռընչում են, դըղըրդում են

Դարպասները երկաթի…

X

Բաց արավ ցերեկն իր աչքը պայծառ

Աշխարհքի վըրա, Ջավախքի վըրա,

Ավերակ բերդին, սև ամպի նըման,

Ծուխն ու թըշնամին չոքել են ահա։

Հաղթության փառքով ու գինով հարբած

Քընած են բերդի և՛ զորքերն, և՛ տեր,

Ու հավիտյան էլ մընացին քնած,

Դավին անտեղյակ, ցավին անտարբեր։

Նըստած է Շահը․ նըրա առաջին

Ահա իրիկվան քեֆի սեղանը.

Նայում է Շահը անտեր գահույքին,

Մտքովն անցնում է աշխարհքի բանը։

Աշխարհում հաստատ չըկա ոչ մի բան,

Ու մի՛ հավատալ երբեք ոչ մեկին.

Ոչ բախտի, փառքի, ոչ մեծ հաղթության,

Ոչ սիրած կնկա տըված բաժակին…

Ու լի դառնությամբ հարցընում է նա

Դալուկ, մարմարիոն Թըմկա տիրուհուն.

— Պատասխան տո՛ւր ինձ, մատնիչ սևաչյա,

Մի՞թե Թաթուլը քաջ չէր ու սիրուն...

— Քաջ էր ու սիրուն քեզնից առավել.

Մի բարձր ու ազնիվ տղամարդ էր նա.

Կնոջ մատնությամբ ամրոց չէր առել,

Չէր եղել կյանքում երբեք խաբեբա…

Էսպես տիկինը տըվավ պատասխան.

Անհուն ցասումից մըռընչաց Շահը.

— Հե՜յ, դահի՜ճ, գոռաց գազանի նըման.

Դահիճը իսկույն մտավ սրահը։

XI

Դահիճն եկավ ոտից գըլուխ

Կարմիր հագած ու արյուն,

Ու դուրս տարան իր պալատից

Թըմկա չըքնաղ տիրուհուն։

Տարան անտակ էն ժեռ քարից,

Որ կանգնած է մինչ էսօր,

Էն ահավոր քարի ծերից

Գըլորեցին դեպի ձոր։

Գել ու աղվես եկան հանդից

Ագահ սիրտը լափեցին,

Ցին ու ագռավ իջան ամպից,

Սև աչքերը հանեցին։

Անցավ անտես ու աննըման

Էն սիրունը աշխարհից,

Ինչպես ծաղիկն անցած գարնան,

Որ չի ծաղկիլ էլ նորից։

Անցավ զալում էն մեծ արքան

Իրեն փառքով ու զորքով,

Անցավ Թաթուլն էն հաղթական

Ու իր քաջերն էն կարգով։

Ու նըրանից մենակ անմեռ

Էս զրույցը հասավ մեզ,

Որ մեզանից հետո էլ դեռ

Պետք է խոսվի միշտ էսպես։

XII

Հե՜յ, պարոննե՜ր, ականջ արեք

Թափառական աշուղին,

Սիրո՛ւն տիկնայք, ջահե՛լ տըղերք,

Լավ ուշ դըրեք իմ խաղին։

Ամենքս էսպես հյուր ենք կյանքում

Մեր ծնընդյան փուչ օրից,

Հերթով գալիս, անց ենք կենում

Էս անցավոր աշխարհից։

Անց ենք կենում... միայն անմահ

Գործն է խոսվում լավ ու վատ.

Ա՜խ, երանի՝ ո՛վ մարդ կըգա

Ու մարդ կերթա անարատ։

1902

With heavy flux and reflux, beating high,

Towered up like mountains, roaring terribly;

The wild storm blew with wind gusts manifold—

A mad, tempestuous race

Through endless, boundless space.

“Halt!” cried the aged wizard, brush in hand,

To the excited elements; and lo!

Obedient to the voice of genius, now

The dark waves, in the tempest’s fury grand,

Upon the canvas, see!

Stand still eternally!

Անցյալները խոսեցինք էն մասին, թե մեր հարեւան ժողովուրդները մեզ չեն ճանաչում, մենք էլ` նրանց, ու հաճախ ընկնում ենք ցավալի թյուրիմացությունների մեջ: Բայց կա ցավի ավելի մեծը, ավելի ամոթալի մի դրություն: Մենք մե'զ էլ չենք ճանաչում:

Երկիր ունենք - չենք ճանաչում, պատմություն ունենք - չենք ճանաչում, ժողովուրդ ունենք - չենք ճանաչում, գրականություն ունենք - չենք ճանաչում, լեզու ունենք - չենք իմանում:

Մտածում ենք. ի՜նչ մեծ պակասություն է դատարկ աշխարհագրական էն տգիտությունը, որ մեր երկիրը չգիտենք: Չենք հասկանում, թե էդ չգիտենալով` ինչքան բան չգիտենք: Չե՞ որ երկիրն է իր առանձնահատկություններով, որ պայմանավորում է ու բացատրում ե'ւ պատմություն, ե'ւ գրականություն, ե'ւ գեղարվեստ, ե'ւ տնտեսական վիճակ, ե'ւ մարդկային հայտնի տիպ ու հոգի: Նա է որոշում ազգերի ճակատագիրը. առանց նրա բնավորությունը հասկանալու` ո'չ կարող ես անցյալդ ըմբռնել, ո'չ ներկադ հասկանալ, ո'չ ապագադ տնօրինել:

Պատմություն ունենք - տգետ ենք: Եվ, դժբախտաբար, դեռ մի կարգին պատմության գիրք էլ չունենք: Նախնական մշուշի մեջ թաղված դարերի մասին չեմ ասում, այլ` էն ժամանակների ու անցքերի, որոնց վրա ընկնում է ճշմարիտ պատմության լույսը: Չգիտենք: Չգիտենք մենք ի'նչ ենք եղել, ի'նչ ենք արել, ինչո'ւ եւ ինչպե'ս, ի'նչ օրով, ի'նչ ճանապարհով ենք էստեղ հասել:

Եվ ի'նչ զարմանք, որ էս դրության մեջ գտնվող մարդը, իր անհատական խեղճությունն ու դատարկությունը հեշտ կտարածի իր ամբողջ ցեղի ու նրա անցյալի վրա, կարհամարհի իր ցեղը, իր անունից կամաչի, կուրանա, իրեն թույլ կտա իր ցեղին վերաբերյալ ամեն ստորություն, եւ շատ-շատ կդառնա մի միջազգային ոչնչություն, որ աշխարհքում ոչինչ չի հարգում` սկսած իրենից: Կամ թե չէ կընկնի մյուս ծայրը, իր ցեղը կհամարի Աստծո ընտրյալ ժողովուրդը, եւ կույր ազգասիրական տենչով բռնված` չեղած մեծություններ ու փառքեր կզառանցի` հասկացողություններ, ժամանակներ ու դեպքեր իրար խառնելով:

Հիմի ժողովրդից հարցրեք: Մինը երգում է, թե նահապետական պարզ ժողովուրդ է, մյուսը հայհոյում է, թե փչացած խալխ է, մինը հավատացնում է, թե ազատամիտ մշակական է ու ամեն հարցում իրեն հետ ու համաձայն, մյուսը պնդում է, թե տիրացու ազգ է, եկեղեցուց ու հպգեւորականից դուրս ոչինչ չի հարգում, այնինչ երրոդը ասում է` սոցիալիստ է...

Եվ մինչեւ էսօր չիմացանք ու չգիտենք, թե ի'նչ բան է էդ խորհրդավոր սֆինքսը, որ տխուր նստած է ՈՒրարտուի հին արձանագրությունների կողքին` աչքերն արցունքով ու վշտով լիքը:

Հապա գրականությո՞ւնը:

Հայոց ամբողջ նոր գրականությունը հազիվ թե մի քանի ամսվա ընթերցանության նյութ լինի, եւ, սակայն, քանի՞ հոգի կգտնենք, որ ծանոթ լինեն իրենց մայրենի գրականությանը: Միշտ կտեսնենք բերան արած կրկնում են էս կամ էն գրողի անունը, գովում, երկինք են հանում կամ պախարակում, ցեխն են կոխում: Հետաքրքրվեցեք, հարց ու փորձ արեք, կտեսնեք` ծանոթ չի, կարդացել չի. էստեղից մի կտոր, էնտեղից մի բրթուջ, հաճախ ծուռն ու սխալ: Եվ որքա՜ն գրական տգիտություն, ի՜նչ կոպիտ ճաշակ, ի՜նչ գռեհիկ վերաբերմունք դեպի գրականությունն ու գրողները: Ի'նչ վիրավորանք քննադատելիս, վիճելիս, օգնելիս, հոբելյանը կատարելիս, մինչեւ գերեզմանի եզերքը, մինչեւ թաղման օրը:

Էսպես է դրությունը: Եվ եթե ճշմարիտ էսպես է, սրանից հետո էլ ի՞նչ ուղիղ ճանապարհի կարող է լինել էս դրության մեջ գտնվող ժողովուրդը, ի՞նչ արժանապատվության զգացմունք կարող է ունենալ եւ ի՞նչ հարգանք հենց դեպ իրեն:

Եվ ինչպե՞ս կարող է պատահել, որ մեզ սիրեն ու հարգեն օտարները, երբ պարզ տեսնում են, որ մենք, որպես առանձին ժողովուրդ, չունենք ինքնուրույն պատկեր ու բովանդակություն եւ հանդիսանում ենք միմիայն իր աղավաղումը:

1909թ.

Լինում է, չի լինում մի պառավ։ Էս պառավն իր էծը կթում է, կաթը վեր է դնում, գնում ցախ ու փետ բերի, որ կրակ անի, կաթն եփի։

Մի աղվես գալիս է, գլուխը կոխում կաթի ամանը, ուտում։ Պառավը վրա է հասնում, ցաքատով տալիս է, աղվեսի պոչը կտրում։

Պոչատ աղվեսը փախչում է, գնում մի քարի վրա կանգնում ու էսպես խնդրում.

— Տատիկ, տատիկ, պոչս տուր, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Պառավն ասում է.

Դե գնա իմ կաթը բեր։

Աղվեսը գնում է կովի մոտ.

— Կովիկ, կովիկ, կաթ տուր ինձ, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Կովն ասում է.

— Դե գնա ինձ համար խոտ բեր։

Աղվեսը գնում է արտի մոտ.

— Արտիկ, արտիկ, խոտ տուր ինձ, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։ Արտն ասում է.

Դե գնա ինձ համար ջուր բեր։

Աղվեսը գնում է աղբյուրի մոտ.

— Աղբյուր, աղբյուր, ջուր տուր ինձ, ջուրը տանեմ արտին տամ, արտը ինձ խոտ տա, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Աղբյուրն ասում է.

Դե գնա կուժ բեր։

Աղվեսը գնում է աղջկա մոտ.

— Աղջիկ, աղջիկ, կուժդ տուր, կուժը տանեմ աղբյուրին տամ, աղբյուրը ինձ ջուր տա, ջուրը տանեմ արտին տամ, արտը ինձ խոտ տա, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Աղջիկն ասում է.

Դե գնա ուլունք բեր ինձ համար։

Աղվեսը գնում է չարչու մոտ.

— Չարչի, չարչի, ուլունք տուր, ուլունքը I տանեմ աղջկան տամ, աղջիկը ինձ կուժ տա, կուժը տանեմ աղբյուրին տամ, աղբյուրը ինձ ջուր տա, ջուրը տանեմ արտին տամ, արտը ինձ խոտ տա, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Չարչին ասում է.

Դե գնա ինձ համար ձու բեր։

Աղվեսը գնում է հավի մոտ.

— Հավի՛կ, հավի՛կ, ձու-ձու տուր, ձու-ձուն տանեմ չարչուն տամ, չարչին ինձ ուլունք տա, ուլունքը տանեմ աղջկան տամ, աղջիկն ինձ կուժ տա, կուժը տանեմ աղբյուրին տամ, աղբյուրը ինձ ջուր տա, ջուրը տանեմ արտին տամ, արտը ինձ խոտ տա, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Հավն ասում է.

Դե գնա ինձ համար կուտ բեր։

Աղվեսը գնում է կալվորի մոտ.

— Կալվո՛ր, կալվո՛ր, կո՛ւտ տուր, կուտը տանեմ հավին տամ, հավը ինձ ձու տա, ձուն տանեմ չարչուն տամ, չարչին ինձ ուլունք տա, ուլունքը տանեմ աղջկան տամ, աղջիկն ինձ կուժ տա, կուժը տանեմ աղբյուրին տամ, աղբյուրը ինձ ջուր տա, ջուրը տանեմ արտին տամ, արտը ինձ խոտ տա, խոտը տանեմ կովին տամ, կովը ինձ կաթ տա, կաթը տանեմ պառավին տամ, պառավը պոչս տա, կցեմ, կցմցեմ, գնամ ընկերներիս հասնեմ, որ ինձ չասեն՝ պոչատ աղվես, ո՞րտեղ էիր։

Կալվորի մեղքը գալիս է. մի բուռ կուտ է տալիս։

Աղվեսը կուտը տանում է հավին, հավը ձու է տալիս, ձուն տանում է չարչուն, չարչին ուլունք է տալիս, ուլունքը տանում է աղջկան, աղջիկը կուժ է տալիս, կուժը տանում է աղբյուրին, աղբյուրը ջուր է տալիս, ջուրը տանում է արտին, արտը խոտ է տալիս, խոտը տանում է կովին, կովը կաթ է տալիս, կաթը տանում է տալիս պառավին, պառավը պոչը տալիս է իրեն, կցում է, կցմցում, վազում է գնում, ընկերներին հասնում։

Ժամանակով մի աղքատ մարդ կար. որքան աշխատում էր, որքան չարչարվում էր, դարձյալ միևնույն աղքատն էր մնում։

Հուսահատված, մի օր նա վեր կացավ, թե՝ պետք է գնամ գտնեմ աստծուն, տեսնեմ՝ ես երբ պետք է պրծնեմ այս աղքատությունից, ու ինձ համար մի բան խնդրեմ։

Ճանապարհին մի գայլ պատահեց.

— Առաջ բարի, մարդ-ախպեր, ո՞ւր ես գնում, — հարցրեց գայլը։

— Գնում եմ աստծու մոտ, — պատասխանեց աղքատը, — դարդ ունեմ ասելու։

— Դե որ գնաս աստծու մոտ, — խնդրեց գայլը, — ասա մի սոված գայլ կա, գիշեր-ցերեկ ման է գալիս սար ու ձոր, ուտելու բան չի գտնում, ասա՛ մինչև ե՞րբ պետք է սոված մնա. որ ստեղծել ես՝ ինչո՞ւ չես կերակուր հասցնում։

— Լա՛վ, — ասաց մարդն ու շարունակեց ճանապարհը։

Շատ գնաց թե քիչ, պատահեց մի սիրուն աղջկա։

— Ո՞ւր ես գնում, ախպեր, — հարցրեց աղջիկը։

— Գնում եմ աստծու մոտ։

— Երբ որ աստծուն տեսնես, — աղաչեց սիրուն աղջիկը, — ասա այսպիսի մի աղջիկ կա՝ ջահել, առողջ, հարուստ, բայց չի կարողանում ուրախանալ, բախտավոր զգալ իրեն, ի՞նչ պիտի լինի նրա ճարը։

— Կասեմ, — խոստացավ ճամփորդն ու գնաց. պատահեց մի ծառի, — որ թեև ջրափին էր կանգնած, բայց չոր էր։

— Ո՞ւր ես գնում, ա՛յ ճամփորդ, — հարցրեց չոր ծառը։

— Գնում եմ աստծու մոտ։

— Դե կանգնի՛ր, մի երկու խոսք էլ ես ապսպրեմ, — խնդրեց չոր ծառը, — աստծուն կասես, այս ի՞նչ բան է. բուսել եմ այս պարզ ջրի ափին, բայց ամառ-ձմեռ չոր եմ մնում. ե՞րբ պետք է ես էլ կանաչեմ։

Այս էլ լսեց աղքատն ու շարունակեց ճանապարհը։

Այնքան գնաց, մինչև գտավ աստծուն։ Մի բարձր ժայռի տակ, մեջքը ժայռին դեմ տված, ալևոր մարդու կերպարանքով նստած էր աստվածը։

— Բարի օր, — ասաց աղքատն ու կանգնեց աստծու առաջին։

— Բարո՛վ եկար, — պատասխանեց աստված, — ի՞նչ ես ուզում։

— Էն եմ ուզում, որ ամեն մարդու էլ հավասար աչքով մտիկ անես, մեկին ավար չանես, մյուսին խավար. ես այնքան տանջվում, աշխատում եմ, էլի չեմ կարողանում կուշտ փորով հաց գտնեմ, իսկ շատերը, որ իմ կեսի չափ էլ չեն աշխատում, հարուստ ու հանգիստ ապրում են։

— Դե գնա, հիմի կհարստանաս, քո բախտը տվեցի, գնա վայելի՛ր, — ասաց աստվածը։

— Էլ բան ունեմ ասելու, տեր, — ասաց աղքատն ու պատմեց սոված գայլի, սիրուն աղջկա ու չոր ծառի ապսպրանքը։

Աստված բոլորի պատասխանը տվեց, և աղքատը շնորհակալություն արավ ու հեռացավ։

Վերադարձին պատահեց չոր ծառին։

— Ինձ համար ի՞նչ ասաց աստված, — հարցրեց չոր ծառը։

— Ասաց, քո տակ ոսկի կա. մինչև այդ ոսկին չհանեն, որ արմատներդ հողին հասնի, դու չես կանաչի, — պատմեց մարդը։

— Էլ ո՞ւր ես գնում. արի՛ ոսկին հանիր էլի, համ քեզ օգուտ կլինի, համ ինձ, դու կհարստանաս, ես էլ կկանաչեմ։

— Չէ, ես ժամանակ չունեմ, շտապում եմ, — պատասխանեց աղքատը, — աստված ինձ բախտ տվեց, ես շուտով պետք է գնամ իմ բախտը գտնեմ, վայելեմ, — ասաց ու գնաց։

Հետո սիրուն աղջիկը պատահեց ու ճամփորդի առաջը կտրեց.

— Ի՞նչ լուր բերիր ինձ համար։

— Աստված ասաց՝ դու պիտի քեզ համար մի մտերիմ կյանքի ընկեր գտնես, այն ժամանակ էլ տխուր չես լինի, ուրախ ու երջանիկ կլինես։

— Դե որ այդպես է, արի՛ դու եղիր իմ կյանքի մտերիմ ընկերը, — թախանձեց աղջիկը ճամփորդին։

— Չէ՛, ես քեզ ընկերակցելու ժամանակ չունեմ, աստված ինձ բախտ է տվել, պետք է գնամ իմ բախտը գտնեմ, վայելեմ, — ասաց աղքատն ու հեռացավ։

Ճանապարհին սպասում էր սոված գայլը, հեռվից հենց որ տեսավ ճամփորդին, վազեց առաջը կտրեց։

— Հը, աստված ի՞նչ ասաց։

— Ախպեր, աստծու մոտ գնալիս քեզանից հետո մի սիրուն աղջիկ ու մի չոր ծառ էլ պատահեցին. աղջիկն ապսպրեց, թե ինչու ինքը չի կարողանում ուրախանալ, ծառն էլ թե՝ ինչո՞ւ է գարուն-ամառ չոր։ Աստծուն պատմեցի, ասաց. “Աղջկանն ասա իր համար մի կյանքի ընկեր գտնի՝ կբախտավորվի, ծառին էլ ասա՝ քո տակ ոսկի կա, պետք է այդ ոսկին հանես, արմատներդ հողին հասնեն, որ կանաչես”։ Ես իրենց պատմեցի աստծու խոսքերը. ծառն ասաց՝ դե արի, հանիր ոսկին տար, աղջիկն էլ թե՝ ես հենց քեզ եմ ընտրում ինձ ընկեր։ Ասացի՝ չէ, ախպեր, չեմ կարող, աստված ինձ բախտ է տվել, պետք է գնամ իմ բախտը գտնեմ, վայելեմ։

— Իսկ ինձ համար ի՞նչ ասաց աստված, — հարցրեց սոված գայլը։

— Քեզ համար էլ ասաց՝ սոված ման կգաս, մինչև մի անխելք մարդ կգտնես, կուտես, կկշտանաս։

— Էլ քեզանից անխելք մարդ ո՞րտեղից գտնեմ, որ ուտեմ, —ասաց գայլն ու կերավ անխելք աղքատին։

I

Գյուղացի Համբոյի տունը կռիվ էր ընկել։

Համբոն ուզում էր իր տասներկու տարեկան Գիքորին տանի քաղաք, մի գործի տա, որ մարդ դառնա, աշխատանք անի։ Կինը չէր համաձայնում։

— Չեմ ուզում, իմ քորփա էրեխին էն անիրավ աշխարհքը մի գցի, չեմ ուզում, — լալիս էր կինը։

Բայց Համբոն չլսեց։

Մի խաղաղ առավոտ էր, մի տխուր առավոտ։

Տանեցիք ու հարևանները եկան մինչև գյուղի ծերը, Գիքորի թշերը պաչեցին ու ճամփա դրին։

Քույրը՝ Զանին, լաց էր լինում, իսկ փոքրիկ Գալոն մոր գրկից ձայն էր տալիս. “Գիքո՜լ, էդ ո՞ւլ ես գնում, հե՜, Գիքո՜լ”։

Գիքորը շուտ-շուտ հետ էր նայում։ Տեսնում էր՝ դեռ գյուղի ծերին կանգնած են նրանք, ու մայրը գոգնոցով սրբում է աչքերը։ Դարձյալ հոր կողքով վազում կամ առաջն էր ընկնում։ Մեկ էլ ետ նայեց. գյուղը ծածկվել էր բլուրի հետև։

Այնուհետև Գիքորը հետ էր ընկնում։

— Արի հա՛, Գիքո՛ր ջան, արի հա՛, հասանք հա՛, — որդուն կանչելով գնում էր Համբոն՝ շալակին մի խուրջին՝ մեջը մի քանի հաց ու պանիր։

Իրիկնապահին, երբ անց էին կենում սարերը, մի անգամ էլ երևաց գյուղը հեռո՜ւ մշուշում։

— Ա՛յ, ապի՛, մեր տունն էն ա, հա՜, — ցույց տվեց Գիքորը՝ մատը մեկնելով դեպի գյուղը, թեև տունը ըսկի չէր երևում, ու անցան։

Առաջին իրիկունը հյուր եղան մի գյուղում։ Տանտերը Համբոյի հին ծանոթն էր։ Մի ջահել աղջիկ շխկշխկացնելով բաժակները լվանում ու թեյ էր պատրաստում։ Նա մի կարմիր սիրուն շոր ուներ հագին։ Գիքորը մտքում դրեց, որ երբ քաղաքում փող աշխատի, իրենց Զանիի համար մի էն տեսակ շոր առնի։

Մյուս օրը քաղաք մտան, բազարն իջան։

— Բիձա, էդ երեխին ծառա ես տալո՞ւ, — խանութի ներսից հարցրեց մի վաճառական։

— Հրամա՛նք ես, — ասաց Համբոն ու Գիքորին էն կողմը հրեց։

— Բեր, ինձ տուր, ես կբռնեմ, — առաջարկեց վաճառականը։

Նրան ասում էին բազազ Արտեմ։

II

Համբոն քաղաքում Գիքորին ծառա տվեց բազազ Արւոեմի տանը։ Պայմանն էն էր, որ Գիքորը պետք է տունը մաքրեր, ամանները լվանար, ոտնամանները սրբեր ու էս տեսակ մանր ծառայություններ, մինչև մի տարի։

Մի տարուց հետո բազազը նրան պետք է տաներ խանութ, դարձներ “աշկերտ”, ու էսպես Գիքորը պետք է բարձրանար։

— Հինգ տարի դեռ փող չեմ տա, — ասաց բազազը պայմանը կապելիս։ — Թե դրուստը կուզես, դեռ դու պետք է տաս, որ քու որդին բան է սովորելու։ Ախար իսկի բան չգիտի...

— Որտեղից գիտենա, խազեին ջան, — պատասխանեց Համբոն, — որ գիտենար, էլ ո՞ւր կբերեի։ Ես էլ բերել եմ, որ բան սովորի։ Իմ դարդն էլ էն ա, աղա ջան, որ մարդ դառնա, լեզու սովորի, գրել-կարդալ սովորի, նստել-վեր կենալ սովորի, մարդ ճանաչի, որ ինձ նման խեղճ ու զուրկ չմնա...

Բազազը Համբոյին միամտացրեց ու դուրս գնաց՝ բարձր ձենով հրամայելով. “Չա՛յ բերեք, հաց բերեք սրանց համար...”։

III

Հեր ու որդի նստած էին բազազ Արտեմի խոհանոցում։

— Դե՛հ, հիմի դու գիտես, Գիքո՛ր ջան, տեսնեմ՝ ինչ տեսակ տղա ես դուրս գալի... Մտիկ արա, հա՜, ձեռնաքաշություն չանես։ Կարելի ա քեզ փորձելու համար փող վեր կգցեն, մոտենա՛ս ոչ։ Թե վերցնես էլ, տար, ասա. “Խանո՛ւմ, էս ի՞նչ փող ա, էստեղ վեր ընկած էր”։ Դես-դեն

չընկնես, ձեռդ ընկած փողը քոռուփուչ չանես, հազար ու մի պակասություն ունենք։ Քեզ էլ լավ պահի, գիշերները բաց չլինես, մրսես... Մեկ-մեկ եկողի հետ գիր ուղարկի... Հացի կտորտանքն ու քարթուն կտան, կերակուրի թերմացքը կտան, շատ անգամ էլ իրենք կուտեն, քեզ չեն տա, բան չկա, ծառայի կարգն էդ ա... Օրեր են, կմթնեն, անց կկենան...

Շարունակում էր հերն իր խրատը, բայց Գիքորը քնել էր արդեն։

Էն երկու օրը նա էնքան բան էր տեսել, էս ու էն կողմը նայել, որ հոգնել էր բոլորովին։

Մրգով լիքը խանութները, դեզերի նման դարսած գույնզգույն չթերը, տեսակ-տեսակ խաղալիքները, ուսումնարան գնացող կամ դարձող երեխաների խմբերը, իրար հետևից սլացող կառքերը, ուղտերի շարքերը, կանաչի բարձած ավանակները... Էս ամենի գոռոցն ու զնգոցը, աղմուկն ու աղաղակը իրար խառնված ղժվժում էր նրա գլխում։ Եվ նա հոգնել էր ու հորը հենված քնել։

IV

Խանութում Գիքորին ապրանք պետք է տային մուշտարիների հետ տանելու, չիթ պետք է ծալեր, խանութը սրբեր, իսկ պարապ ժամանակը՝ մուշտարի կանչեր։

Եվ ահա Գիքորը հաց է տանում խանութը։ Կերակրամանը ձեռքին, մաշված ու դժգույն մեծ-մեծ ոտնամանները քարշ տալով՝ անց է կենում կամրջով։ Նայեց ներքև։ Քարվանսարաների բարձր պատերին զարկելով ծառս էր լինում Քուռը, ոլորվում, պտտվում ու ճնշելով խեղդվում, խուլ թշշում կամուրջի տակ։

Ափից մոտիկ պտտում էր մի կանաչ նավակ։ Երկու հոգի կային նրա մեջ. մեկը ուռկան էր ձգում, մյուսը նավն էր կառավարում։

“Ա՛յ, հիմի կհանի”, ասաց Գիքորն ու կանգնած նայում էր ձկնորսներին։ Ուռկանը դատարկ դուրս եկավ։

Էս մինն իմ բախտից, — ասաց Գիքորը ուռկանը ձգելիս։

Գիքորի բախտը դատարկ դուրս եկավ։

Էս մինն էլ մեր Զանիի բախտից։

Էս էլ դատարկ դուրս եկավ։

Էս մինն էլ Գալոյի բախտից։ — Գալոն էլ էր անբախտ։

Մոտիկ քարվանսարի դռանը աղմուկ բարձրացավ։ Մի պարսիկ կապիկ էր պար ածում երգելով։

Ժողովուրդը հավաքվել էր գլխին, ու վազում էին չորս կողմից։ Գիքորն էլ վազեց։ Աշխատեց կանգնած ժողովրդի արանքը մտնի, առաջ անցնի, չկարողացավ։ Վիզը ձգեց, թաթերի ծայրերի վրա կանգնեց ու ճգնում էր անպատճառ տեսնի, թե ինչ է կատարվում մեջտեղը։

— Ի՞նչ ես ներս խցկվում, տո լածիրակ, գնա քու բանին, — ասաց մի կինտո ու զարկեց գլխին։

Գիքորը հանկարծ սթափվեց ու վազեց դեպի խանութը։

V

Իրիկունը Գիքորը կուչ էր եկել խոհանոցում։ Դեռ արտասուքը չէր ցամաքել նրա երեսին, դեռ այրվում էին խազեինի ապտակների տեղերը, երբ շվշվացնելով ներս մտավ Վասոն՝ բազազի աշակերտը։ Գիքորին նկատելով՝ նա իսկույն կանգ առավ ու դեմքին լրջություն տալով, սպառնալի հարցրեց.

— Կլուբում ուշացա՞ր, տո արջի՛ քոթոթ, թե՞ գուբերնատի մոտ վռազ գործ ունեիր...

Գիքորը լուռ էր։

— Չե՞ս իմանում, տո՛, որտե՞ղ էիր, է՛, էսօր ինձ քաղցած սպանեցիր։ Որ մեռնեի՝ հետո՞...

Էսպես խոսելով՝ կամաց-կամաց մոտեցավ, մի քիչ կանգնեց ու հանկարծ զարկեց Գիքորի գլխին։ Գիքորը երկու ձեռքով գլուխը պաշտպանեց ու սեղմվեց պատին։ Վասոն պատրաստվում էր մի ուրիշ ձևի հարված էլ հասցնելու, բայց լսվեց խազեինի ձայնը։ Գալիս էր։

Ապա տես հիմի քեզ ինչ է անում, — սպառնաց Վասոն։

“Հիմի ինձ կսպանեն” , անցավ Գիքորի մտքով։

Խազեինը արդեն բավականին ծեծել էր խանութում, այժմ միայն հրամայեց հաց չտան, որ իմանա, թե ինչ բան է քաղցածությունը։

Վտանգն անցավ։

Գիքորը կծկվեց, գլուխը կոխեց վերմակի տակը, տապ արավ։ Վասոն հաց էր ուտում։ Գիքորը վերմակի տակից երբեմն զգույշ ծիկրակում, թաքուն նայում էր նրան, կրկին աչքերը ծածկում։ Նա էն օրը հաց չէր դրել բերանը, ծեծվել ու լաց էր եղել, այժմ էլ քաղցած պառկեց, ու քունը չէր տանում։

— Հը՞, ո՞նց ա, սոված քունդ չի՞ տանում, հա՜, էդպե՜ս..., — նկատեց չարաճճի Վասոն ու մի կտոր հաց ու պանիր տվեց Գիքորին։ — Դե՛ , ա՛ռ, թաքուն կեր, խազեինը չիմանա։

Գիքորը հափշտակեց հաց ու պանիրը, թաքուն ուտում էր ու մտածում։ Մտածում էր իրենց տան մասին, էն օրերի մասին, երբ ազատ խաղում էր հանդերում ու լիասիրտ հաց ուտում, մտածում էր էն երեկոների մասին, երբ հերն ու մերը կռվում էին իրեն քաղաք բերելու համար... մերը լաց էր լինում, չէր ուզում...

— Ա՜խ, նանի ջա՜ն, ինչ լավ էր սիրտդ իմացել, — հառաչում էր Գիքորը ու հաց ու պանիրն ուտում՝ ականջը սրած, թե խազեինը հո չի գալիս։

Իսկ առավոտը կանգնած էր խանութի դռանն ու կանչում էր.

— Է՛ստի համեցե՜ք, է՜ստի համեցե՜ք...

VI

Ձմեռը եկավ։ Սառն աղմուկով ձյունախառն բուքը թռչում է քաղաքի վրայով, փողոցներում սուրում, սուլում, վզզալով մտնում է անկյունները, աղքատի ու տկլորի է ման գալի, պանդուխտ ու անտեր երեխա է որոնում։

Ահա գտավ Գիքորին։

Մի բարակ բլուզ հագին, խանութի դռանը կանգնած՝ ձեն էր տալի նա.

— Է՛ստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՜ք...

— Հրե՜սսս... — չարախինդ սուլելով՝ ցուրտը աներևույթ թրի նման զարկեց անցավ ոսկորները։ Գիքորը դողաց։

Առանց էն էլ նա շատ էր մաշված, էդքանն էլ հերիք էր նրան։ Ու անկողին ընկավ։

Հիվանդ պառկած էր Գրքորը բազազ Արտեմի խոհանոցում։ Պառավ դեդին օրը մի քանի անգամ ներս էր մտնում իրեն-իրեն խոսելով.

— Ի՞նչ կուզես, որդի, Գիքո՛ր։

— Ջո՜ւր...

— Դեդին ջուր էր տալիս։ Հիվանդը դողդոջուն ձեռներով բռնում, ագահ խմում էր ու կրկին ուզում։

— Էս սիրտս հովացնում չի, դե՛դի... Ես մեր աղբրի սառը ջրից եմ ուզում, դե՛դի... Ես մեր տունն եմ գնում... Ես իմ նանին եմ ուզում...

Բազազ Արտեմը ցավի մեջ էր ընկել։ Նա դես-դեն ընկավ, նրանց կողմերից մարդ գտավ, ապսպրեց, որ Համբոն գա, իսկ Գիքորին տարավ քաղաքային հիվանդանոցը։

Էնտեղ շատ հիվանդներ կային շարքերով պառկած։ Տխուր տնքում էին անզոր հայացքներով։

Գիքորին էլ պառկեցրին նրանց շարքում։

Էստեղ գտավ նրան հայրը։

Էդ ի՞նչ ես եղել, Գիքո՛ր ջան, — մղկտալով վրա ընկավ Համբոն։

Գիքորը տաքության մեջ չիմացավ հոր գալը։

Գիքո՛ր ջան, բա եկել եմ, է՛, Գիքո՛ր ջան... Ես քու ապին եմ, է՛...

Հիվանդը ոչինչ չհասկացավ։ Նա զառանցում էր ու զառանցանքների մեջ կանչում էր.

— “Միկի՜չ, Զանի՜, ապի՜, նանի՜...”։

— Էստեղ եմ, Գիքո՛ր ջան, նանը ուղարկել ա, որ քեզ տանեմ մեր տունը... գալիս չե՞ս... Միկիչն ու Զանին հրեն, քեզ ճամփա են պահում։ Ի՞նչ ես ասում, դե խոսա է, Գիքո՛ր ջան։

— Է՛ստի համեցե՜ք, է՛ստի համեցե՜ք, — բացականչեց հիվանդը, զանազան անկապ, կցկտուր խոսքեր ասաց ու ծիծաղում էր տաքության մեջ։

VII

Մի երկու օրից հետո Համբոն գնում էր իրենց գյուղը։ Նա թաղել էր Գիքորին ու գնում էր։ Թևի տակ տանում էր Գիքորի շորերը, որ մերը լաց լինի վրեն։ Շորերի գրպաններում մի բուռ փայլուն կոճակներ, նախշուն թղթեր, չթի կտորներ ու մի քանի քորոց գտան։ Էն էլ երևի քրոջ՝ Զանիի համար էր հավաքել ու պահել...

Գնում էր Համբոն ու մտածում։ Շատ ժամանակ չէր անցել, որ էդ միևնույն ճամփով քաղաք եկավ իր Գիքորի հետ։ Ահա էստեղ էր, որ նա ասաց.

— Ապի՛, ոտներս ցավում են...

Եվ ահա էն ծառը, որի տակ նստեցին հանգստանալու...

Ահա էնտեղ էր, որ ասաց.

— Ապի՛, ծարավ եմ...

Ահա էն աղբյուրը, որ ջուր խմեցին...

Մյուս օրը, երբ Համբոն անցնում էր լեռները, հեռվո՜ւմ երևաց իրենց գյուղը։ Գյուղից դուրս կանգնած սպասում էին նանը, Զանին, Միկիչը, Մոսին, իսկ փոքրիկ Գալոն մոր գրկից կանչում էր.

— Ալի, ալի, հե՜Գիքո՜լ...

Մի գարնան իրիկուն դռանը նստած զրույց էինք անում, երբ այս դեպքը պատահեց։ Այս դեպքից հետո ես չեմ մոռանում էն գարնան իրրիկունը։

Ծիծեռնակը բույն էր շինում մեր սրահի օճորքում։ Ամեն տարի աշնանը գնում էր, գարնանը հետ գալի, ու նրա բույնը միշտ կպած էր, մեր սրահի օճորքին։

Եվ գարունն էր բացվում, և մեր սրտերն էին բացվում, հենց որ նա իր զվարթ ճիչով հայտնվում էր մեր գյուղում ու մեր կտուրի տակ։

Եվ, ահա, նորից գարնան հետ վերադարձել էր իր բույնը։ Ձու էր ածել, ճուտ էր հանել ու ամբողջ օրը ուրախ ճիչով թռչում, կերակուր էր

Բերում իր ճուտերին։ Էն իրիկունն էլ, որ ասում եմ, եկավ, կտցում կերակուր բերեց ճուտերի համար։ Ճուտերը ճվճվալով դեղին կտուցները դուրս հանեցին բնից։

Էդ ժամանակ, ինչպես եղավ, նրանցից մեկը, գուցե ամենից անզգույշը, կամ ամենից սովածը, շտապեց, ավելի դուրս ձգվեց բնից ու ընկավ ներքև։

Մայրը ճչաց ու ցած թռավ ճուտի հետևից։ Բայց հենց էդ վայրկյանին, որտեղից որ էր, դուրս պրծավ մեր կատուն, ճուտն առավ ու փախավ։

— Փի՛շտ, փի՛շտ, — վեր թռանք ամենքս, իսկ ծիծեռնակը սուր ծղրտալով ընկավ կատվի ետևից՝ նրա շուրջը թրթռալով ու կտցահարելով, բայց չեղավ։ Կատուն փախավ մտավ ամբարի տակը։ Եվ այս ամենն այնպես արագ կատարվեց, որ անկարելի էր մի բան անել։

Ծիծեռնակը դեռ ծղրտալով պտտվում էր ամբարի շուրջը, իսկ մենք՝ երեխաներս՝, մի-մի փայտ առած, պտտվում էինք ամբարի տակը, մինչև կատուն դուրս եկավ ու փախավ դունչը լիզելով։

Ծիծեռնակը դատարկ կատվին որ տեսավ, մի զիլ ծղրտաց ու թռավ, իջավ դիմացի ծառի ճյուղին։ Այնտեղ լուռ վեր եկավ։ Մին էլ տեսանք՝ հանկարծ ցած ընկավ մի քարի կտորի նման։ Վազեցինք, տեսանք՝ մեռած, ընկած է ծառի տակին։

Մի գարնան իրիկուն էր, որ այս դեպքը կատարվեց։ Շատ տարիներ են անցել, բայց ես չեմ մոռանում ոչ այս դեպքը, ոչ այն գարնան իրիկունը, երբ ես առաջին անգամ իմացա, որ ծիծեռնակի մայրն էլ մայր է, ու սիրտն էլ սիրտ է, ինչպես մերը։

سñáÝ

Ø»ñ •ÛáõÕÝ ¿Ý ¿, áñ ÑÁå³ñï,

È»éÝ»ñÇ Ù»ç ÙÇ•³å³ï,

Êáñ Óáñ»ñÇ ù³ñ³÷Çݪ

ØÇïù ¿ ³ÝáõÙ ïËñ³¹»Ù.

ƯÝã ¿ áõ½áõÙª ãÁ•Çï»Ù...

ä³ë ã»Ýù ¿Ýï»Õ Ù»Ýù áõïáõÙ,

àõ ç»ñÙ»é³Ý¹ ³ÕáÃáõÙ,

ij٠»Ýù •ÝáõÙ ³Ù»Ý ûñ,

´³Ûó ÙÇßï ó³í»ñ Ýáñ³Ýáñ,

ØÇßï ÙÇ ³Õ»ï, ÙÇ íÁݳë

³ÉÇë »Ý Ù»½ ³Ýå³Ï³ë:

²Ñ³ å³ïÙ»Ù Ó»½ ÙÇ ¹»åù,

ØÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, áñ »ñµ»ù

ÐÇß³ï³Ïáí ïÁËñ³ÉÇ

êÁñïÇë ѳݕÇëï ãÇ ï³ÉÇ:

Ø»ñ •ÛáõÕÇó í»ñ ÙÇÝã ¿ëûñ

γ áõé»ÝÇ ÙÇ ëÁ•íáñ:

Ø»Í ³Ýï³éÇó ݳ ½³ïí³Í,

سñ¹áõ ϳóÝÇó ³½³ïí³Íª

Î³Ý•Ý³Í ¿ ¹»é áõ ßá•ÇÝ

Ðáí ¿ ï³ÉÇë ÙÁß³ÏÇÝ:

ÇÅ, É»éݳÛÇÝ ÙÇ íÁï³Ï

ÊáËáçáõÙ ¿ ÝÁñ³ ï³Ï,

ʳÕáõ٠ϳݳã Ù³ñ•»ñÇÝ:

¾Ý ³éí³ÏáõÙ Ï»ë ûñÇÝ,

ºñµ áñ ß»•Çó ݻճÝáõÙ,

ÁÝáõÙ ¿ÇÝù ÉáÕ³ÝáõÙ:

îÁÏÉáñ, ³ßËáõÛÅ ËÁÙµ³Ïáí,

²Õ³Õ³Ïáí, ³ÕÙáõÏáí

ʳÕáÙ ¿ÇÝù, í³½íÁ½áõÙ

áõÛÝ - •áõÛÝ Ù³ÝñÇÏ ³í³½áõÙ:

γ٠ѻï¨á٠Ѩ Ç Ñ¨

ÂÇûéÝÇÏÇÝ áëϻè,

àõ ÙÇßï Ñá•Ý³Í ųٳݳÏ,

¾Ý ٻݳíáñ ͳéÇ ï³Ï

ÜÁëïáõÙ ïÁËáõñ ÙÇ ù³ñÇ,

»ñ»½Ù³ÝÇÝ Ø³ñáÛÇ…

سñá¯, ³Ýµ³¯Ëï, í³Õ³Ù»¯é,

¸áõ Ù³ÝÏáõÃÛ³Ý ÇÙ ÁÝÏ»ñ,

à¯ñù³Ý »Ýù Ù»Ýù ˳ճó»É,

Æñ³ñ ëÇñ»É áõ ͻͻ¯É…

ÄÇñ ¿ñ سñáÝ, ¹áõñ»Ï³Ý,

Üáñ »ñ ÇÝÝÁ ï³ñ»Ï³Ý,

ÜÁñ³Ýó ïáõÝÁ »ñµ ÙÇ ûñ

ºÏ³Ý »ñÏáõ »Ï³íáñ:

àõ سñáÛÇ Ù³ÛñÇÏÁ

ºñµ áñ µ»ñ³í, ¹ñ³í ÉÇùÁ

ÊáÝã»Ý ÝÁñ³Ýó ³é³çÇÝ,

- ÞÝáñÑ³Ï³É »Ýù Ù»Ýù, ³ëÇÝ,

î³ßïÁÝ»ñ¹ ÉÇ Ñ³ó ÉÇÝÇ,

¸áõéÝ»ñÁ¹ ÙÇßï µ³ó ÉÇÝÇ.

гó ã»Ýù áõ½áõÙ Ó»½³ÝÇó,

ÐáÕ ïÁí»ù Ù»½ Ó»ñ ï³ÝÇó…

¾Ý Å³Ù³Ý³Ï Ø³ñáÛÇ

гÛñÇÏÝ ³é³í ³ñ³ÕÇ

ÈÇùÁ µ³Å³ÏÝ áõ ³ë³ó.

- γÙùÁ¹ ÉÇÝÇ, ï»ñ ³õïí³Í…

ÜÁ߳ݻóÇÝ Ø³ñáÛÇÝ,

îÁíÇÝ ãáµ³Ý Î³ñáÛÇÝ:

âáµ³Ý Î³ñáÝ ë³ñ»ñÇ

ØÇ ÑáíÇí ¿ñ íÇÃ˳ñÇ.

´áÛ-µáõë³ÃÇÝ Ý³Û»ÉÇë

Øñ¹áõ ½³ñ½³Ý¹Ý ¿ñ •³ÉÇë.

´³Ûó ½áù³ÝãÁ ³Ýë³ÑÙ³Ý

êÇñáõÙ, ÷³ñáõÙ ¿ñ ÝÁñ³Ý:

Þ³ï »ñ ëÇñáõÙ ¨ سñáÝ.

- ȳíÝ ¿, ³ëáõÙ ¿ñ, γñáÝ,

´»ñáõÙ ¿ ÇÝÓ ³Ù»Ý ûñ

γÝ÷»ï, ã³ÙÇã áõ ËÝÓáñ…

ØÇÝ ¿É γñáÝ ³ÕÙáõÏáí

ºÏ³í ½áõéÝáí – ÃÁÙµáõÏáí,

àõ سñáÛÇÝ ½áõ•»óÇÝ,

ºñ»ëÇÝ ùáÕ ÓÁ•»óÇÝ,

ÐÇݳ ¹ÁñÇÝ Ó»éù»ñÁ…

ºÏ³í ˳ãáí ï»ñï»ñÁ,

î³ñ³í ųÙáõ٠ϳݕݻóñ»ó.

- î±ñ »ë, áñ¹Û³°Ï, ѳñóÁñ»ó:

- î»ñ »Ù, ³ë³í Ù»ñ γñáÝ,

Èáõé Ï³Ý•Ý³Í ¿ñ ÙÇßï سñáÝ…

гÛñÝ ¿É »Ï³í áõ Í»ëÇÝ

¾ëå»ë ûñÑÝ»ó ÇÝ ÷»ëÇÝ.

- æ³Õ³óǹ ÙÇßï Ñ»ñà ÉÇÝÇ,

Ø»çùÁ¹ ³Ùáõñ µ»ñ¹ ÉÇÝÇ…

ÆëÏ »ñµ ÑÁÝã»ó §ï³ñ³Ý ѳ¯¦-Ý,

ÜÁñ³Ý ÷»ëÇ ïáõÝ ï³ñ³Ý:

äÁë³Ï»óÇÝ Ø³ñáÛÇÝ,

îÁíÇÝ ãáµ³Ý Î³ñáÛÇÝ:

» •Áñµ³óÇ ã³ñ ç³Ýùáí,

Çñ áõ ϳåáí, µÁÅųÝùáí

سÝáõÏ ëÇñïÁ ÏÁïñ»óÇÝ,

γ٠û ÝÁñ³ ѳݹ»ñÓÇÝ

¾Ý ³ÝÑá•Ç ã³ñ ç³¹áõÝ

øÁë»ó •ÇÉÇ ×Áñ³•áõÝ…

¾¹ ãÇÙ³ó³í áã áù å³ñ½,

ØdzÛÝ ÷³ùñÇÏ Ýáñ³Ñ³ñë

سñáÝ ³ï»ó ÇÝ Ù³ñ¹áõÝ.

ö³Ë³í, »Ï³í »ï Ñáñ ïáõÝ:

ºÏ³í ɳó»ó ݳ íÁßïáï,

- ºë ã»Ù •Ý³É Ýñ³ Ùáï.

ºë ëÇñáõÙ »Ù Ù³ÛñÇÏÇÝ,

ºë ã»Ù áõ½áõÙ ÉÇݻ٠ÏÇÝ…

гÛñÇÏÝ ¾Ýų٠µ³ñϳó³í,

̻ͻó ÝÁñ³Ý áõ ³ë³í.

- ¸áõñë ÇÙ ï³ÝÇó, 먻ñ»°ë,

ºï ãÝ³Û»ë ¹»åÇ Ù»½,

àï ãÁ¹Ý»ë ¾É ïáõÝÁë,

ØÁñáï»óÇÝ ³ÝáõÝÁë…

ȳÉáí, ͳÍÏ³Í Çñ ¹»ÙùÁ,

ÂáÕ»ó سñáÝ Ñáñ ß»ÙùÁ:

àõ ѳɳÍí³Í Çñ ÑáñÇó,

ö³Ë³Í ãáµ³Ý Î³ñáÛÇó,

êáí³Í, å³ïé³Í ßáñ»ñáí,

ÎáñãáõÙ ¿ñ ݳ ûñ»ñáí:

Îáõã ¿ñ •³ÉÇë ËÁÕ׳ÉÇ

úç³ËÇ ßáõñç ûï³ñÇ

γ٠ó÷³éáõÙ Ù»Ý-ٻݳÏ

Ø»ñ ѳݹ»ñáõÙ ß³ñáõݳÏ:

Þ³ï ³ÙÇëÝ»ñ ³Ýó ϳó³Ý…

¸ÇÙ³ó ë³ñÇó ÙÇ ãáµ³Ý

Ò»Ý ¿ñ ï³ÉÇë ÙÇ ûñ Ù»½,

»ª ÇÙ³ó»°ù, áñ ¿ëå»ë

γñÙÇñ ßáñáí ÙÇ Ëǽ³Ý

ÀÝϳí ÓáñÁ, ÙÇ Ï³Í³Ý…

¸áõñë ó÷í»óÇÝù Ù»Ýù •ÛáõÕÇó,

лéáõ ϳݕݳÍ, »ñÏÛáõÕÇó,

î»ë³Ýùª ³Ñ»Õ ¿Ý ÓáñáõÙ

àÝó ¿ñ ɳÉÇë áõ •áéáõÙ

سñáÛÇ Ñ³ÛñÝ ³É¨áñ,

سÛñÁ ×ÁãáõÙ ëÁ•³íáñ:

Þ³ï ɳó »Õ³í ¨ γñáÝ…

ػ鳯í, •Áݳó Ù»ñ سñáÝ:

ê³Ï³ÛÝ ³Ýµ³Ëï Ýñ³ ¹ÇÝ

ä³åÇ ÏáÕùÇÝ ãÁ¹ÁñÇÝ:

ÛáõÕÇó Ñ»éáõ ÙÇÝã ¿ëûñ

γ áõé»ÝÇ ÙÇ ëÁ•íáñ:

¾Ý ٻݳíáñ ͳéÇ ï³Ï

öáë ÷áñ»óÇÝ ÙÇ ËáñÇÝ,

²é³Ýó ų٠áõ å³ï³ñ³•

Ø»çÁ ¹ÁñÇÝ Ø³ñáÛÇÝ,

¾Ý ë¨ ù³ñÝ ¿É ï³ß»óÇÝ,

´»ñÇÝ íÁñ³Ý ù³ß»óÇÝ:

Þ³ï »Ù ï»ë»É, »ñµ ëÁ•íáñ

سÛñÁ ٻݳÏ, 먳ßáñ,

Ò»Ý ¿ ï³ÉÇë سñáÛÇÝ…

- à±í ù»½ ͻͻó, سñá 糯Ý,

à±í ³ÝÇÍ»ó, سñá 糯Ý,

àõ±ñ ÷³Ë³ñ ¹áõ, سñá 糯Ý,

îáõÝ ³ñÇ°, ïáõ¯Ý, سñá 糯Ý,

Êá±ñ »ë ùÝ»É, سñá 糯Ý,

â»°ë ½³ñÃÝáõÙ ¿É, سñá 糯݅

Îáñ³Ý³Éáí ¿Ý ù³ñÇݪ

Ò»Ý ¿ñ ï³ÉÇë سñáÛÇÝ.

ÊáõÝÏ ¿ñ ÍÁËáõÙ, ÙáÙ í³éáõÙ,

àñ •Çß»ñí³Ý ˳í³ñáõÙ

Ö³ÛÉ÷ÁÉáõÙ ¿ñ Ù»Ý-ٻݳÏ

лéíÇó »ñϳñ ųٳݳÏ:

Fixed. Harut

Հովհաննես Թադեւոսի Թումանյան ՝ հայ մեծագույն գրող ու բանաստեղծ, հասարակական գործիչ: Ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 7-ին, Լոռվա Դսեղ գյուղում` հոգեւորականի ընտանիքում:

Նախնական կրթությունը ստացել է հայրենի գյուղում, այնուհետեւ Ջալալօղլու (այժմյան՝ Ստեփանավան) դպրոցում: 1883 թվականից շարունակել է ուսումը Թիֆլիսի Ներսիսյան Ճեմարանում, սակայն նյութական ծանր իրավիճակի պատճառով 1887թ. ստիպված եղավ թողնել դպրոցը եւ սկսեց աշխատել Թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում, այնուհետեւ Հայ Հրատարակչական միության գրասենյակում (մինչեւ 1893թ):

Թումանյանը սկսել է ստեղծագործել 80-ականների կեսից, այդ ժամանակ էլ սկսում է համագործակցել հայկական տարբեր թերթերի ու ամսագրերի հետ: Լայն ճանաչում է ձեռք բերում "Բանաստեղծություններ" հավաքածուի (1-2 հատոր, 1890-92) լույս տեսնելուց հետո: Թումանյանի գրական գործունեության ամենահայտնի շրջանն է համարվում XIX դարի վերջին տասնամյակը – XX դարի սկիզբը: Այդ ժամանակաշրջանում է, որ Թումանյանը հանդես է գալիս որպես ժողովրդի ստեղծագործական ավանդույթների վրա հիմնվող բանաստեղծ: Իր ստեղծագործություններից շատերում, նա նկարագրում է նահապետական օրենքներով ապրող գյուղացիների կյանքը, որը լի է ներքին ու հաճախ ողբերգական հակասություններով: Այդ թեմային են նվիրված Թումանյանի այնպիսի պոեմները, ինչպիսին են “Մարոն” (1887, հրատարակվել է 1892թ), “Լոռեցի Սաքոն” (1889, հրատարակվել է 1890թ), “Անուշ” ողբերգությունը (1890, հրատարակվել է 1892թ):

Թումանյանի պոեմներից, բալադներից ու հեքիաթներից շատերի հիմքում ընկած է ժողովրդական բանահյուսությունը: Օրինակ՝ “Թմկաբերդի առումը” (1902, հրտ. 1905թ) հիմնված է ժողովրդական առասպելի վրա, ինչպես նաեւ “Ախթամար”, “Փարվանա”, “Սասունցի Դավիթ” պոեմները, “Մի կաթիլ մեղր” հեքիաթը:

1899 թվականին բանաստեղծը կազմակերպում է "Վերնատուն" գրական խմբակը, որի անդամ են դառնում բազմաթիվ հայ նշանավոր գրողներ ու բանաստեղծներ:

XX դարի սկզբին Թումանյանը հայտնի է դառնում նաեւ որպես հասարակական գործիչ: 1905-07 թվականներին մասնակցում է Բաքվի հայ-թաթարական ընդհարումների հաշտեցմանը: Ցարական կառավարության կողմից երկու անգամ ձեռբակալվում է (1908 եւ 1911) ու բանտ նետվում:

1912–1921 թթ.՝ Հայ գրողների կովկասյան միության նախագահն է: Արդեն Հայքի խորհրդայնացումից հետո դառնում է Հայաստանին օգնության կոմիտեի նախագահ (1921-22):

Հովհաննես Թումանյանը վախճանվել է 1923 թ. մարտի 23-ին, 54 տարեկան հասակում, Մոսկվայում:

Heqiatakan palatnerum spasum en im hogun,

Inch em shinum es tsexerum, aghmuki mej vayreni...

A~x te noric gtnem &ampan, depi ente~gh, depi tun...

Մ. ԼԵՐՄՈՆՏՈՎ

Թարգմանեց՝ Հովհաննես Թումանյան

Ինչո՞ւ չեմ թռչուն, վայրենի մի հավ,

Որ հիմա գլխիս վերևից թռավ,

Ինչո՞ւ չեմ կարող երկնքում ճախրել

Եւ ազատություն միմիայն սիրել:

Ես դեպի Տարոն կըսլանայի,

Ուր ծաղկում էին դաշտերն իմ պապերի,

Դատարկ ամրոցում միգապատ լերանց

Հանգչում են մոռացված աճյունքը նրանց:

Այնտեղ հին պատից մնում են կախած

Նրանց լայն վահանն ու սուրը ժանգոտած,

Կըթռչեի սրի, վահանի վրայով,

Եվ կըսրբեի փոշին թևերով:

Եվ պարթևական լրած քնարի

Ժանգոտ լարերին ես կըզարկեի,

Որ նրա ձայնը դարձյալ հոգենվագ

Հնչեր մշտալուռ կամարների տակ:

Ճակատագրի խիստ օրենքի դեմ

Իզուր է խնդիրս,-ես այդ լավ գիտեմ,

Իմ և բլուրների միջև հայրական

Սարեր ու ձորեր, կապույտ ծովեր կան:

Վերջին շավիղը դյուցազունների,

Ահա տարագիր, ցոփ կյանքի գերի,

Այստեղ ծնվեցա բայց ուրիշ հոգով...

Ա՜խ, ինչու չեմ ես թռչուն վայրենի:

(Դասական Ուղղագրոութեամբ)

Յովհաննէս Թումանեան

Ու վեր կացայ ես, որ մեր հայրենի օրէնքովը հին`

Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ զոհերին,

Որ շէն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով

Մարած են, մեռած, փըռւած ու ցըրւած հազար հազարով...

Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,

Էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից

Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ,

Թանգուրեք,

Հայոց աշխարհի մեծ կերոնները վառեցի մէկ-մէկ,

Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպէս հեռաւոր արև,

Անհաս, աննըւազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի վերև...

Կանգնեցի խոԺոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,

Կանչեցի թըշւառ էն հոգիներին` ցըրւած յաւիտյան

Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն Հայոց,

Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ:

-Հանգէ՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...

Մարդակեր գազան ` մարդը` դեռ երկար էսպես կը մնայ...

Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս` ահեղ ձէներով,

Սաղմոս կարդալով` անցան, գընացին խոր-խոր ձորերով,

Ամպերն էլ ելան Ձիրաւի ձորից, հըսկայ բուրվառից,

Ճանապարհ ընկան Ծաղկանց սարերից, Հայկական պարից,

Բոյլ-բոյլ, բուրաւէտ, շարԺւեցին դէպի կողմերը հեռու,

Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խընկելու

Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն Հայոց,

Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ...

-Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...

Մարդակեր գազան ` մարդը` դեռ երկար էսպես կը մնայ...

ՀՈԵՀԱՆԳԻՍՏ

(Նոր Ուղղագրությամբ)

Հովհաննես Թումանյան

Ու վեր կացա ես, որ մեր հայրենի օրենքովը հին`

Վերջին հանգիստը կարդամ իմ ազգի անբախտ զոհերին,

Որ շեն ու քաղաք, որ սար ու հովիտ, ծովից մինչև ծով

Մարած են, մեռած, փըռված ու ցըրված հազար հազարով...

Ու կըրակ առա հայոց հրդեհի կարմիր բոցերից,

Էն խաղաղ ու պաղ երկնքի ծոցում վառեցի նորից

Մասիսն ու Արան, Սիփանն ու Սըրմանց, Նեմրութ,

Թանգուրեք,

Հայոց աշխարհի մեծ կերոնները վառեցի մէկ-մէկ,

Սուրբ Արագածի կանթեղն էլ, ինչպես հեռավոր արև,

Անհաս, աննըվազ, միշտ վառ ու պայծառ, իմ գըլխի վերև...

Կանգնեց խոԺոռ, մենակ ու հաստատ, Մասիսի նըման,

Կանչեցի թըշվառ էն հոգիներին` ցըրված հավիտյան

Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն Հայոց,

Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ£

-Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...

Մարդակեր գազան ` մարդը` դեռ երկար էսպես կը մնա...

Աջիցըս Եփրատ, ձախիցըս Տիգրիս` ահեղ ձեներով,

Սաղմոս կարդալով` անցան, գընացին խոր-խոր ձորերով,

Ամպերն էլ ելան Ձիրավի ձորից, հըսկա բուրվառից,

Ճանապարհ ընկան Ծաղկանց սարերից, Հայկական պարից,

Բույլ-բույլ, բուրավետ, շարԺվեցին դեպի կողմերը հեռու,

Գոհար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խընկելու

Մինչև Միջագետք, մինչև Ասորիք, մինչև Ծովն Հայոց,

Մինչև Հելլեսպոնտ, մինչև Պոնտոսի ափերն ալեկոծ...

-Հանգե՜ք, իմ որբե՜ր... իզո՜ւր են հուզմունք, իզո՜ւր և անշահ...

Մարդակեր գազան ` մարդը` դեռ երկար էսպես կը մնա...

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

1891 թ

Ծիծաղախիտ Վանա ծովի

Փոքրիկ գյուղից առափնեայ

Ծովն է իջնում գաղտագողի

Ամեն գիշեր մի տղայ։

Շովն է մտնում առանց նաւակ,

Բազուկներով առնացի

Ջուրը ճողփում լող է տալի

Դեպի կըղզին դիմացի։

Խաւար կըղզուց պարզ ու պայծառ

Մի լույս կանչում է նրան.

Մի վառ փարոս նրա համար

Չըմոլորի էն ճամփան։

Սիրուն Թամարն ամեն գիշեր

Այնտեղ կրակ է անում,

Եւ ըսպասում է անհամբեր

Այնտեղ մօտիկ դարանում։

Ծըփում է ծովն ալեծածան

Ծըփում է սիրտը տըղի,

Գոռում է ծովն ահեղաձայն

Նա կըռվում է կատաղի։

Եւ Թամարը սըրտատըրոփ

Արդեն լսում է մոտիկ

Ջրի ճողփյուն ու ողջ մարմնով

Սիրուց այրվում է սաստիկ։

Լըռեց։ Ծովի խավար ափին

Կանգնեց սեւ-սեւ մի ըստւեր…

Ահա եւ նա…իրար գըտան…

Խորհըրդավո՛ր լուռ գիշեր…

Միայն ալիքը Վանա ծովի

Մեղմ դիպչում են եզերքին.

Եւ հեղհեղուկ հեռանում են

Շըշունջներով անմեկին։

Նըրանք ասես փըսփըսում են

Ու աստղերը կամարից

Ակնարկելով բամբասում են

Լիրբ, անամոթ Թամարից…

Բամբասում են կույսի սըրտում

Ժամ է արդէն…ու կըրկին

Մինն ալեկոծ ծովըն է մըտնում,

Մյուսն աղոթում եզերքին…

Բայց մի անգամ չարկամ մարդիկ

Նըրանց գաղտնիքն իմացան,

Լույսը հանգցրին սեւ ու սաստիկ

Մի մութ գիշեր դիվական։

Մոլորվեցավ Խավար ծովում

Լողորդ տըղան սիրահար,

Ու բերում է հողմը բերո՜ւմ

Հառաչանքներն- «Ա՜խ, Թամա՜ր…»

Մոտ է ձայնը սեւ խավարում,

Ժայռերի տակ սեպացած,

Ուր ամեհի ծովն է գոռում,

Մերթ կորչում է խլացած

Ու մերթ լըսւում ուժասպառ.

«Ա՜խ, Թամա՜ր…»

Առաւօտյան ծովը ծըփաց.

Ափը ձըգեց մի դիակ,

Նըրա շուրթին պաղ, կարկամած,

Ասեղ մեռած ժամանակ

Սառել էին երկու բառ.

«Ա՜խ, Թամա՜ր…»

Այն օրվանից սըրա համար

Կըղզին կոչվեց Ախթամար։

AKHTAMAR

HOVHANNES TUMANYAN

1891

Translated into Enblish by Vladimir Rogoff

Beside the laughing lake of Van

A little hamlet lies;

Each night into the waves a man

Leaps under darkened skies

He cleaves the waves with mighty arm,

Needing no raft or boat,

And swims, disdaining risk and harm,

Towards the isle remote.

On the dark island burns so bright

A piercing, luring ray:

There's lit a beacon every night

To guide him on his way.

Upon the island is that fire

Lit by Tamar the fair;

Who waits, all burning with desire,

Beneath the shelter there.

The lover's heart-how doth it beat!

How beat the roaring waves!

But, bold and scorning to retreat

The elements he braves.

And now Tamar the fair doth hear,

With trembling heart aflame,

The water splashing-oh, so near,

And fire consumes her frame.

All quiet is on the shore around,

And, black, there looms a shade;

The darkness utters not a sound,

The swimmer finds the maid.

The tide-waves ripple, lisp and splash

And murmur, soft and low;

They urge each other, mingle, clash,

As, ebbing out, they go.

Flutter and rustle the dark waves,

And with them every star

Whispers how sinfully behaves

The shameless maid Tamar;

Their whisper shakes her throbbing heart…

'This time, as was before!

The youth into the waves doth dart,

The maiden prays on the shore.

But certain villains, full of spite

Against them did conspire,

And on a hellish, mirky night

Put out the guiding fire.

The luckless lover lost his way,

And only from afar

The wind is carrying in his sway

The moans of: "Ah, Tamar!"

And through the night his voice is heard

Upon the craggy shores,

And, though it's muffled and blurred

By the waves' rapid roars,

The word fly forward-faint they are-

"Ah, Tamar!"

And in the morn the splashing tide

The hapless youth cast out,

Who, battling with the water, died

In an unequal boat;

Cold lips are clenched, two words they bar:

"Ah, Tamar!"

And ever since, both near and far,

They call the island Akhtamar

ԿԱՆՉ

Հովհաննես Թումանյան

Եթե կաս, աստված,

Եվ չես ստեղծել

Արտասուք ու լաց,

Հեծել, անիծել,

Թե չար նախանձի

Թույնով մահացու

Դու չես վարակել

Պարզությունն հոգու

Թե դու չես ասել,

Որ կյանքը այսպես

Լինի անսպառ

Տանջանքի հանդես,-

Մեղմացրու մարդկանց

Կիրքն ամբարտավան,

Եթե աստված ես

Դու խաղաղության։

---------

Տե՛ր արագահաս,

Աստված արդարի,

Ո՞ւր ես, եթե կաս.

Ես աղոթք արի,

Բայց սրածության

Ահարկու ձայնից

Խլացավ իսկույն

Իմ աղոթքն անբիծ.

Եվ ես, վայրենի

Կրքից կատաղած,

Ամբարիշտների

Քարերից փախած,

Քո անվան հուսով

Կռվեցի երկար,

Պարծեցա քեզնով,

Սակայն դու չեկար։

Էլ ինչո՞ւ եմ ես

Տառապում այսքան,

Եթե աստված ես

Դու անմեղության։-

---------

Ինչո՞ւ տակավին

Չես պատԺում չարին,

Ո՞ւյԺդ է պակասում,

Թե՞ չենք աղերսում։

Ինչո՞ւ չես գալիս,

Ո՞ւր ես, եթե կաս,

Թե դո՛ւ չես տալիս

Խեղճին պատուհաս.

Թե չարագործին

Դո՛ւ չես տվել սուր,

Որ խաղաղ հոգին

Սարսափի իզուր.

Թե՞ դու չըգիտես,

Որ այստեղ, երկրում

Մարդը Ժպտերես

Մարդ է գիշատում.

Դե արի՛ ու տե՛ս,

Զարկի՛ր ու շանթի՛ր,

Եթե աստված ես

Դու վըրեԺխնդիր։

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

Յովհաննէս Թումանեան

Կէս գիշերին կանթեղը վառ

Կախ է ընկած երկնքից ,

Լուսաւորչի կանթեղն անմար

Հայոց մթնած երկնքից:

Կախ է ընկած առանց պարան

Արագածի կատարին,

Ու սեղանից հսկայական

Լոյս է տալիս աշխարհին:

Լոյս է տալիս երկար դարեր

Ու վառւում է միշտ անշէջ

Սուրբի մաքուր արցունքները

Եուղի տեղակ նրա մէջ:

Ոչ մարդկային ձեռք կհասնի

Էն ահաւոր բարձունքին,

Եւ ոչ քամին կհանգցնի`

Վիշապ-քամին ահագին:

Երբ պատում է մութ խաւարը

Չընաշխարհիկ մեր երկրին,

Երբ տիրում է ահն ու վախը

Թոյլ կասկածոտ սրտերին,

Ով անմեղ է, լիքը սիրով

Ու հավատով անսասան,

Ով նայում է վառ յոյսերով

Դէպի Հայոց ապագան, -

Նա կտեսնի Էն մշտավառ

Ջահը կախւած երկնքից,

Ասես` աստծոյ աչքը պայծառ

Հըսկում է ցած երկնքից;

ԼՈՒՍԱՎՈՐՉԻ ԿԱՆԹԵՂԸ

(Նոր Ուղղագրությամբ)

Հովհաննես Թումանյան

Կեսգիշերին կանթեղը վառ

Կախ է ընկած երկընքից ,

Լուսավորչի կանթեղն անմար

Հայոց մըթնած երկընքից:

Կախ է ընկած առնանց պարան

Արագածի կատարին,

Ու սեղանից հսկայական

Լույս է տալիս աշխարհին:

Լույս է տալիս երկար դարեր

Ու վառվում է միշտ անշեջ

Սուրբի մաքուր արցունքները

Յուղի տեղակ նըրա մեջ:

Ոչ մարդկային ձեռք կըհասնի

Էն ահավոր բարձունքին,

Եվ ոչ քամին կըհանգցընի`

Վիշապ-քամին ահագին:

Երբ պատում է մութ խավարը

Չընաշխարհիկ մեր երկրին,

Երբ տիրում է ահն ու վախը

Թույլ կասկածոտ սըրտերին,

Ով անմեղ է, լիքը սիրով

Ու հավատով անսասան,

Ով նայում է վառ հույսերով

Դեպի Հայոց ապագան, -

Նա կըտեսնի Էն մըշտավառ

Ջահը կախված երկընքից,

Ասես` աստծո աչքը պայծառ

Հըսկում է ցած երկընքից;

Ծիծաղախիտ Վանայ Ծովի

Փոքրիկ գիւղից առափնեայ,

Ծովն է մտնում գաղտագողի

Ամէն գիշեր մի տղայ:

Խաւար կղզուց պարզ ու պայծառ

Մի լոյս կանչում էր նրան,

Մի վառ փարոս նրա համար,

Չմոլորի իր ճամբան:

Բայց մի անգամ չարկամ մարդիկ

Նրանց գաղտնիքն իմացան,

Լոյսը հանգցրին սեւ ու սաստիկ

Մի մութ գիշեր դիւական:

Առաւօտեան ծովը ծփաց,

Ափը ձգեց մի դիակ,

Նրա շուրթին, պաղ, կարկամած,

Ասես մեռած ժամանակ

Սառել էին երկու բառ.

Իրանում հայոց դպրրոցներում գրքերը պարունակում էին թէ´ արևելահայ և թէ´ արևմտահայ բանաստեղծների գործերը, որոնք նոյն ոճով մնում էին անաղարտ, առանց որևէ փոփոխութեան: Նոյնն էր և Հայաստանում:

Իսկ մեր արևմտահայ հատւածը յատուկ ոխ ունենալով մեր մաքուր և գեղեցիկ արևելահայերենի հանդէպ և մինչև օրս էլ դա շարունակելով, առանց անյարմար զգալու փոխում է մեր հսկայ բանաստեղծների ստեղծա-գործութիւնները վերածելով նրանց արևմտահայերենի և դրանք ներկայացնում մեր մատաղ սերնդին:

Չգիտեմ մինչև երբ պիտի շարունակւի այս խայտառակ վերաբերմունքը հանդէպ արևելահայերէնին՝ մեծամասնութեան լեզուն, որը դեռևս մահամերձ չէ: Նոր իշխանութիւններից մերժւած, երկիրը թողած, անգիտակից-անգրագէտ «հայագէտ»ները, դէպի անդունդն են տանում մեր գրականութիւնն ու ոսկեղենիկը: Նրանք մինչև օրս էլ չեն ուզում հասկանալ որ առոգանութեան տեսակէտից հետամնաց են պահել ստւար հայախօս արևմտահայերին:

Հայերէնը ունի երկու լեզւական տարբերականեր որոնց հնչիւնները պիտի լինեն նոյնը, բայց ա՜ւաղ այդպէս չէ:

Լաւ յիշում եմ երբ Շաւարշ Նարդունին գտնւում էր Իրանի մայրաքաղաք Թեհրանում, «Արարատ» միութեան սրահից արտայայտւեց թէ «Խաչատուր Աբովեանը ռուսական մի լրտես է եղած և ուրիշ ոչինչ», որից յետոյ սրահում գտնւող ունկնդիրների առաջին երկու շարքը՝ մտաւորական դասը, որպէս բողոք թողեցին սրահը և հեռացան:

Նարդունին նոյն անգիտակից ինքնակոչ «մտաւորական» դասին էր պատկանում, որին պատկանում էին «Յառաջ»ի, «Հայրենիք»ի, «Դրօշակ»ի և ուրիշ նման արևելահայատեաց պարբերականների խմբագիրները, որոնք ոչ թէ մտաւորական-քաղաքագէտ անձինք չէին, այլ ճիշտն ասած նախկին հին «յեղափոխականներ» ովքեր իրենց ամբողջ կեանքում, քաղաքական և կրթական ասպարէզներում ոչ մի դրական գործ չէին կատարել:

Երբ տարիներ յետոյ 1963 թւին Նարդունին գտնւում էր Քլիւլանդ, Օհայօ, ԱՄՆ-ում և ինձնից խնդրել էին մի միջոցառման առթիւ, նրան տանել ՀՅԴ-ի ակումբը, որտեղ ես էլ էի հրաւիրւած: Երբ դեռ ճանապարհին էինք նրան հարց տւի թէ արդեօք յիշո՞ւմ էր իր արտայայտութիւնը Խաչատուր Աբովեանի մասին, Իրանի Թեհրան քաղաում գտնւող «Արարատ» միութեան սրահում, որը շատ վիրաւորական ակնարկ էր, և արդեօք այդ արտայայտութեան համար նա զղջացե՞լ էր: Պատասխանեց թէ՝այո´, զղջացել է: Ես անմիջապէս աւելացրի թէ այդ մասին իր թերթում կամ որևէ ուրիշ տեղ արտայայտւե՞ց և մեղանչե՞ց. այս անգամ աւա՜ղ պատասխանը բացասական էր:

Մինչ ակումբ հասնելը, ևս մի ուրիշ հարց, այս անգամ՝ արևմտահաերենի հնչիւնաբանութեան մասին էր հարցս, և այդ այն էր՝ թէ ինչո՞ւ մինչև օրս ոչ մէկը չի ընդունել հայերեն տառերի սխալ արտասանելը արևմտահայերէնում և ոչ մի ջանք էլ չի թափւել, որ այդ անհանդուրժելի սխալը ճշտեն: Նարդունին ասաց թէ ընդունում է այդ սխալը և դրա պատճառը իր կարծիքով եղել է «թուրքերէն»ի ազդեցութիւնը հայերէնի վրայ, սա իհարկէ նրա կողմից մի անտրամաբանական մօտեցում էր, որովհետև արևելահայաստանում աւելի շատ թուրքեր կային քան արևմտահայաստանում, և դա երբևիցէ մեր լեզւի վրայ ոչ մի բացասական ազդեցութիւն չունեցաւ: Շարունակելով զրոյցը, մի ուրիշ հարց՝ թէ արդեօ՞ք նա որ ինձ մօտ այդ սխալն ընդունում էր, թերթերում այդ մասին երբևիցէ արտայայտւե՞լ է...

Լա´ւ գուշակեցիք, պատասխանը բացասական էր...

Այժմ էլ պիտի՞ հանդուրժենք, որ մեր գեղեցիկ, սահուն, հանգաւորւած լեզւով գրւած բանաստեղծութիւնները, փոխադրւեն ինչ-որ բէյրութահայերէնի , որպէսզի չլինի թէ յանկարծ արևմտահայերէնով խօսողները, սովորեն մեր լեզւական տարբերակը, և սկսեն մեզ «հանդուրժել»...

Ինձ համար շատ ցաւալի է, որ երբ խօսում ես մի արևմտահայի հետ, անմիջապէս ասում են - չեմ կրնար հասկնալ քեզի, և մարդ կարծում է թէ ինքը Մարսից է եկել:

Թողնենք այս խայտառակ կեցւածքը հանդէպ մեր ՕՐԻՆԱԿԱՆ ԼԵԶՒԻՆ, որով մեր ժողովրդի մեծամասնութիւնն է իրար հետ հաղորդակցւում, և որը ՄԱՀԱՄԵՐՁ չէ:

Մենք պահել ենք ու պահում ենք այն արևմտահայերէնը որով գրում էին Վարուժանը, Սիամանթօն, Մեծարենցը, Օտեանը, Պատկանեանը, և շատ ուրիշ հռչակաւոր գրողներ, դա արդէն Պոլսահայերէնն էր և ոչ թէ սփիւռքում աղաւաղւած և չհասկացւող արևմտաբէյրութահայերէնը, որով մի խումբ թափթփուկներ Թումանեանի բանաստեղծութիւնները ներկայացնում են արտառոց գրութեամբ:

Կար ու չկար աղքատ մարդ մը ու կին մը կար, որոնք ունէին երեք աղջիկներ: Օր մը, հայրը աշխատելու պահուն կը ծարաւնայ, մեծ աղջիկը կը ղրկէ, որ ջուր բերէ: Այս աղջիկը կ'առնէ կուժը եւ աղբիւր կ'երթայ: Աղբիւրին գլուխը կար բարձր ծառ մը: Ծառը որ կը տեսնէ, ինքնիրեն կը մտածէ.

- Հիմա, եթէ ես ամուսնանամ ու որդի մը ունենամ, անունն ալ դնենք Կիկոս: Կիկոսը գայ, այս ծառին վրայ բարձրանայ ու իյնայ, գլուխը դպչի քարին եւ մեռնի...

- Վա՜յ, ԿԻկոս ջան, վա՜յ... Տեղւոյն վրայ, ծառին տակ կը նստի, կը սկսի լալ ու ողբալ: Ես մարդու գացի,

Ունեցայ որդի,

Գդակը պոպոզ,

Անունը Կիկոս,

Բարձրացաւ ծառին,

Վար ինկաւ քարին...

Վա՜յ Կիկոս ջան,

Վա՜յ որդի ջան...

Մայրը կը սպասէ ու կը սպասէ. երբ կը նկատէ որ աղջիկը չի գար, միջնեկ աղջիկը կը ղրկէ, ըսելով անոր.

-նա', նայէ թէ քոյրդ ինչո՞ւ ուշացաւ: Միջնեկ աղջիկը կ'երթայ: Մեծ քոյրը երբ զայն կը տեսնէ, ձայնը աւելի կը բարձրացնէ. - Եկու'ր, եկու'ր, անբախտ մօրքուր, տե'ս քու Կիկոսը ի՜նչ եղաւ:

- Ի՞նչ Կիկոս:

- Լուր չունի՞ս.

Ես մարդու գացի,

Ունեցայ որդի,

Գդակը պոպոզ,

Անունը Կիկոս,

Բարձրացաւ ծառին,

Վար ինկաւ քարին...

Վա՜յ Կիկոս ջան,

Վա՜յ որդի ջան...

- Վա՜յ Կիկոս ջան, վա՜յ,

- կը գոռայ միջնեկ քոյրը, կը նստի մեծ քրոջը կողքին ու կը սկսի անոր հետ լալ ու ողբալ: Մայրը կը սպասէ ու կը սպասէ: Երբ կը նկատէ որ անոնք չեն գար, պզտիկ աղջիկը կը ղրկէ, ըսելով անոր.

- Աղջիկ, գնա', տե'ս քոյրերդ ի՞նչ եղան: նացին, ետ չեկան:

-Այս անգամ պզտիկ աղջիկը կ'երթայ: Կ'երթայ, կը տեսնէ որ երկու քոյրերը աղբիւրին գլուխը նստած կու լան: - Վա՜հ, ինչո՞ւ կու լաք:

- Լուր չունի՞ս,- կ'ըսէ մեծ քոյրը,

- Ի՞նչ Կիկոս:

- Լուր չունի՞ս.

Ես մարդու գացի,

Ունեցայ որդի,

Գդակը պոպոզ,

Անունը Կիկոս,

Բարձրացաւ ծառին,

Վար ինկաւ քարին...

Վա՜յ Կիկոս ջան,

Վա՜յ որդի ջան...

- Վա՜յ Կիկոս ջան, վա՜յ,

- Վա՜յ քու մօրքուրին,

Կիկոս ջան, վա՜յ,

- պզտիկ աղջիկն ալ կը սկսի բարձրաձայն լալ ու կը նստի միւս քոյրերուն կողքին, կը ձայնակցի անոնց:

Մայրը, երկար սպասելէ ետք, երբ կը նկատէ որ աղջիկները չեն գար, ինքն ալ կ'երտայ: Հեռուէն հազիւ թէ կը տեսնեն իրենց մայրը, երեք աղջիկները միասնաբար կը կանչեն.

- Եկո'ւր, եկո'ւր, անբախտ մեծ մայր, տես թոռնիկիդ գլխուն ի՜նչ եկած է:

- Ի՞նչ թոռնիկ, ա'յ աղջիկներ, ի՞նչ պատահած է:

- Լուր չունի՞ս, - կ'ըսէ մեծ աղջիկը, - մայրիկ ջան,

Ես մարդու գացի,

Ունեցայ որդի,

Գդակը պոպոզ,

Անունը Կիկոս,

Բարձրացաւ ծառին,

Վար ինկաւ քարին...

Վա՜յ Կիկոս ջան,

Վա՜յ որդի ջան...

- Վա՜յ, կուրնան քու մեծ մօր աչքերը, Կիկոս ջան,

- կ'ըսէ մայրը, ձեռքերը կը զարնէ ծունկերուն, կը նստի աղջիկներու կողքին, կը սկսի լալ ու ողբալ անոնց հետ: Մարդը կը տեսնէ, թէ կինն ալ գնաց աղջիկներուն ետեւէն ու ան ալ չեկաւ, կ'ըսէ ինքնիրեն.

- Երթամ տեսնեմ, թէ ի՞նչ պատահած է, որ ասոնք իրի ետեւէ գացին ու մնացին աղբիւրը: Կ'ելլէ ու կ'երթայ:

Կինն ու աղջիկները հազիւ թէ հեռուէն կը տեսնեն իրենց հօր գլուխը, ձայն կու տան.

- Եկո'ւր, եկո'ւր, անբախտ մեծ հայր, տես թոռնիկիդ գլխուն ի՜նչ եկած է... վա՜յ քու Կիկոսին...

- Ի՞նչ Կիկոս, ի՞նչ կ'ըսեք, - կը զարմանայ մարդը:

- Միթէ դո՞ւն ալ լուր չունիս, խեղճ հայր, - կ'ըսե մեծ աղջիկը.

Ես մարդու գացի,

Ունեցայ որդի,

Գդակը պոպոզ,

Անունը Կիկոս,

Բարձրացաւ ծառին,

Վար ինկաւ քարին...

Վա՜յ Կիկոս ջան,

Վա՜յ որդի ջան...

- Վա՜յ Կիկոս ջան,

- Մայր ու աղջիկներ ձեռքերնին կը զարնին իրենց ծունկերուն, կու լան ու կ'ողբան:

Ասոնց մէջ, ամենէն խելացին հայրն է եղեր:

Կ'ըսէ.

- Ա'յ, յիմարներ, ինչո՞ւ այստեղ նստած էք ու սուգ կը բռնէք: Ինչքան ալ սուգ բռնէք, ինչքան ալ լաք, Կիկոսը ա'լ ետ չի գար: - Ոտքի ելէ'ք, տուն երթանք, մարդ կանչենք, թող պատարագ մատուցուի, Կիկոսի համար հոգեճաշ մը տանք, լացէն ի՞նչ կ'ելլէ: Աշխարհի օրէնքն է, ինչպէս եկած է, այնպես ալ պիտի երթայ:

Դուն մի' ըսեր, ասոնց ունեցած-չունեցածը մէկ հատիկ եզ մըն է եղեր, եւ մէկ տոպրակ ալ ալիւր: Կու գան, այս եզը կը մորթեն, մէկ տոպրակ ալիւրով հաց կը թխեն, ժողովուրդ կը կանչեն, Կիկոսի համար պատարագ մատուցանել կու տան, ապա կու տան հոգեճաշ: Ատկէ ետք միայն կը հանգստանան:

here are couple of my favorites.

Hin ashkharh@ amen or

Hazar mard e mtnum nor,

Hazar tarvan portsn u gorts

@sksvum e amen or.

--------

Zur em pakhchum, ints khabum,

Hazar kap e ints kapum,

Amenki het aprum em,

Amenki het tarapum.

there are many...

what are YOUR favorites?

Moderators may choose to remove the previous one.

Ð²Ú àôÊî²ìàðÆÜ

ÐàìвÜܺê Âàôزں²Ü

¶Ý³ë µ³ñáí, ³Û áõËï³íáñ,

ºñ³ÝÇ ù»½, Ñ³Û áõËï³íáñ,

àñ ϳñáïáí áõ ëÇñ³é³ï

àõËï »ë ·ÝáõÙ ¹»å ²ñ³ñ³ï£

¼»÷ÛáõñÝ»ñáí, ͳÕϳÝó µáõÛñáí,

ÆÝãå»ë ÍÝáÕ ëÇñ³·áñáí,

ø»½ ÏáÕçáõÝ»Ý ½ÙñáõËï ѳ·³Í

¶»Õ³Ù ë³ñ»ñÝ áõ ²ñ³·³Í,

àõ ϳñáï³Í ³ãùÇ ÝÙ³Ý

ø»½ ÏÁÅåï³ íÅÇï ê»õ³Ý,

àõ É»éÝ»ñÇ ßáõù»ñÇ Ñ»ï

Ê³Õ ¿ ³ÝáõÙ, ˳ÛïáõÙ í»ï-í»ï,

ö³ÛÉ÷ÉáõÙ ¿ ÍÁ÷³ÝùÝ»ñáí,

ÐáñÇÝáõÙ ¿ ÉáõÛë»ñÇ Íáí,

ºõ Ù»ñà íßïáí áõ ïËñáõÃÛ³Ùµ

ê»õ³ÝáõÙ ¿ ÇÝãå»ë Ùáõà ³Ùå...

------

Ð³å³ ¿Ý ë³ñÝ ¿Ý ë³ñ ÑëϳÝ,

¾Ý ë³ñ»ñÇ ë³ñÝ áõ ³ñù³Ý,

ȳ½áõñ »ñÏÝÇ ÍáóÁ ÙÁï³Í,

Ö»ñÙ³Ï ·ÉáõËÝ ³Ùå»ñ ÷³ÃóÍ,

²Ñ³ ϳݷݻó ͳÝñ áõ ïñïáõÙ

øáõ ³é³ç»íÝ áõ ùáõ ëñïáõÙ...

¾¯, ݳ ³ñ¹»Ý ù³ÝÇ ë»õ ¹³ñ

ä»ñ× ·³·³ÃáíÝ Çñ ÓÛáõݳ÷³é

ÞáÕßáÕáõÙ ¿, ÷³Ûɳï³ÏáõÙ,

ºõ áõËï³íáñ ѳÛÇ Ñá·áõÙ

Ðå³ñïáõÃÛ³Ý ÍÝáõÙ Ãáõݹ»ñ

ºõ ëÇñ»ÉÇ »ñ³½° ÿ ¹»é

¾Ý »ñÏݳѳë سëÛ³ó ϳï³ñ,

àõñ ÑÇÝ ï³å³ÝÝ ³é³í ¹³¹³ñ,

¸³¹³ñ ϳéÝ»Ý ÷³éù»ñÝ Ù»ñ ÑÇÝ,

àõ Ýáñ³÷³ÛÉ ÇçÝ»Ý ÏÁñÏÇÝ...

----

лÝó ËáݳñÑ»ë ³éù»ñÁ¹ ó³Í,

ȳÛÝ ¹³ßïÇ Ù¿ç, ³éç»õ¹ ѳÝϳñÍ,

سé³ËáõÕÇó Çñ ˳ãÇ Ñ»ï

ÎÁµ³ñÓñ³Ý³ ÙÇ ëáõñ ·ÁÙµ»Ã,

àñ ÏÁ ËáëÇ Ù³ñ¹áõ Ñá·áõÝ,

-þʳճÕáõÃÛáõÝ ³Ù»Ý»óáõÝþ...

¾Ýï»Õ ¿Ý ÑÇÝ ¹³ñ»ñÇó í»ñ,

ºñÏݳù³ñá½ ÑáõÅÏáõ Ó³ÛÝ»ñ,

ê³Ñ³Ï ä³ñûõ, Ü»ñë»ë Ù»ÍÇÝ

ʳճÕáõÃÛáõÝ ù³ñá½»óÇÝ£

¾Ýï»Õ Éóí³Í ³Ñ»Õ Ñá·áí,

²ëïí³Í³ÛÇÝ Çñ ï»ëÇÉùáí,

þÆçÙdzÍÇÝÝ Æ Ðûñ¿þ°

àñ г۳ëï³Ý Éáõë³íáñ¿£

àõ ÉáõÛëÝ ³é³Ý ͳí³É»óÇÝ

Èáõë³íáñÇãÝ áõ Ù»Í îñ¹³ï,

àõ ï³Ï³íÇÝ ³ÛÝï»Õ Ï»ó³Í

ÎÁë³í³éÝ»Ý Ñá·Ç³ó³Í£

ÎÇñ³ÏáëÁ Ùñë»É ¿ñ, ³ÝÏáÕÇÝ ¿ñ ÁÝÏ»É, ï³ÝçíáõÙ ¿ñ ï³ùáõÃÛ³Ý Ù»ç: гñ¨³ÝÝ»ñÁ ÑÇí³Ý¹Ç ßáõñçÁ ѳí³ùí³Í û¹»Ý ÉÇùÁ ½ñáõÛó ¿ÇÝ ³ÝáõÙ, ãǵáõË ù³ßáõÙ:

- îÕ»’ù, ë³ áñ ùñïÝÇ áã , µ³Ý ãÇ ¹³éݳÉ, ¿Ï»ù ëñ³Ý ÙÇ ù³ñ³µ³ÕÝÇë ³Ý»Ýù, - ÍËÇ ÙÇçÇó ³é³ç³ñÏ»ó Ü»ëá µÇÓ»Ý:

- г, ¿¹ Ë»Éùë Ïïñ»ó, - ѳí³ÝáõÃÛáõÝ ïí»ó ÙÇ áõñÇßÁ:

- ¸ñ³Ý ¿É áõñÇß ×³ñ ãϳ, - Ó»Ý ïíÇÝ ¿ë áõ ¿Ý ÏáÕÙÇó:

- ÎÇñ³Ïá~ë…

- ²ëáõÙ »Ýù ù³ñ³µ³ÕÝÇë ³Ý»Ýù, DZÝã »ë ³ëáõÙ:

- ì³Ë»ÝáõÙ »Ù… ã¹Çٳݳم

- îá’, ϹÇٳݳë, ¿ñ»Ë³ Ñá ã»’ë:

- ¸»… ¹áõù •Çï»ù… Ó»½… Ù³ï³Õ…

- ²’ÕçÇ, åÕÇÝÓÁ çáõñ Éóñ»ù µ»ñ»ù, ÙÇ ÷»ß ¿É ù³ñ µ»ñ»ù Ïñ³ÏÝ ³Í»Ýù ï³ù³Ý³Ý:

äÕÇÝÓÁ ¹ñÇÝ Ïñ³ÏÇÝ, ù³ñ»ñÝ ³ÍÇÝ Ïñ³ÏÇ Ù»ç áõ Ýëïáï»óÇÝ: Ü»ëá µÇÓ»Ý ëÏë»ó å³ïÙ»É, û ù³ÝÇ Ñá•Ç »Ý ³½³ïí»É ù³ñ³µ³ÕÝÇëáí. سïݳÝó ¸³Ý»ÉÁ,

سÃáë³Ýó ØÇݳëÁ, ̳ïáõñ³Ýó êï»÷³ÝÁ, سßϳíáñ³Ýó ØÇÏáÝ – ÙÇÝ㨠áñ çáõñÝ »÷ ¿Ï³í, ù³ñ»ñÝ ¿É ϳñÙñ»óÇÝ:

- ¸» ųٳݳÏÝ ³ , í»~ñ ϳó»ù:

- îÕ»’ù, í³ËáõÙ »Ù… - ϳÝã»ó ÑÇí³Ý¹Á:

- ¸áõ ëáõ’ë ϳó: ²ÕçÇ, ÙÇ »ñÏáõ ѳëï ɻѻµ µ»ñ»ù, ÙÇ ãáñë áõ ÑÇÝ• áõÅáí ïÕ»ù ¿É ¿Ï»ù ¿ëï»Õ:

Þáñ»ñáí ÷³Ã³Ã³Í »éÙ³Ý çñáí ÉÇùÁ åÕÇÝÓÝ áõ ÑÇí³Ý¹ÇÝ ¹ñÇÝ Çñ³ñ Ñ»ï, ϳñÙñ³Í ù³ñ»ñÁ ÉóñÇÝ çñÇ Ù»ç. Ù³ñ»ñÁ Ãßß³óÇÝ, ³ÙåÇ ÝÙ³Ý •áÉáñßÇÝ ëÏë»ó µ³ñÓñ³Ý³É, ßï³åáí í»ñÙ³ÏÝ»ñÁ ͳÍÏ»óÇÝ áõ ãáñë ÏáÕÙÇó íñ»Ý åÇݹ Ýëïáï»óÇÝ:

- ì³~Û, ˻չí»óÇ~, - ËáõÉ •áéáõÙ ¿ñ ÑÇí³Ý¹Á:

- ʻչíÇÉ ã»ë… ïÕ»ù åÇݹ Ýëï»ó»ù: ÉáõËÝ áõ áïÝ»ñÁ ³Ùáõñ å³Ñ»ó»ù:

ÐÇí³Ý¹Á ³Õ³Õ³ÏáõÙ ¿ñ, ûñѳë³Ï³Ý ç³Ýù»ñ ¿ñ ³ÝáõÙ ß³ñÅí»Éáõ, µ³Ûó ÑÇÝ•-í»ó ³Å¹³Ñ³ ïÕ³Ù³ñ¹ íñ»Ý Ýëï³Í ׿ÇÝ ÃáÕÝáõÙ:

- àõ±ñ »ë •ÝáõÙ, - ϳÝãáõÙ ¿ÇÝ ¿ë áõ ¿Ý ÏáÕÙÇó, í»ñ¨Çó ë»ÕÙáõÙ áõ ÑéÑéáõÙ:

- ÐÇÙÇ Ã» ãùñïÝÇ~:

àõ Ü»ëá µÇÓ»Ý, ÑÇí³Ý¹Ç íñ»Ý Ýëï³Í, ãǵáõËÁ µ»ñ³ÝÇÝ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ñ Çñ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ:

- ØÇ ï³ñÇ ¿ë Ù»ñ ²µ•³ñÝ ¿É ¿ëå»ë Ùñë»É ¿ñ: Ô³Ýó÷áõ ͳÕÇÏ µ»ñÇÝ ã³Û ßÇÝ»óÇÝ ËÙ³óñÇÝ, åñ³ßáÏ µ»ñÇÝ, çáõñ ³ñÇÝ, ïíÇÝ Çñ³Ý, ù³ó³Ë ùë»óÇÝ, µ³Ý ãÇ ¹³é³í:

²ëÇ` ïÕ»ñù, µ»ñ»ù »ë ¹ñ³Ý ÙÇ ù³ñ³µ³ÕÝÇë ³Ý»Ù: »` ¹áõ •Çï»ë: ´»ñÇ ÙÇ Ã»Å Ïñ³Ï ³ñÇ, ³ñ³Ý ï³ïÇ åéáõÝ•Á Ïáïñ³Í åÕÇÝÓÁ çáõñ ÉóñÇ íñ»Ý ¹ñÇ, ù³ñ ѳí³ù»óÇ ³ÍÇ ß»ÕçÁ: æáõñÝ »÷ »Ï³í, ù³ñÁ ϳñÙñ»ó: ê³ Ã»` í³ËáõÙ »Ù: ²Ëñ ݳ ¿É ëñ³ ÝÙ³Ý ÙÇ É»Õ³å³ï³é ûùÙÇÝ ³:

- ²¹³, ÁÝãDZ »ë ³ëáõÙ, ²µ•³ñÁ Ñá ëñïáï Ù³ñ¹ ³:

- ì³~Û ¿, Ýñ³ ëñïáïÁ áñÝ ³ : ØÇ ³ßáõÝù »ë ÙÇ ³ñçÇ µáõÝ •ï³: ¾Ï³ ³ëÇ` ²µ•³ñ, ³ñçÇ µáõÝ »Ù •ï»É, ³ñÇ •Ý³Ýù ³ñçÇÝ µÝÇóÁ ѳݻÝù: ݳóÇÝù: ºë ÙÇ ÓáÕ í»ñ ϳɳ ¿ë ³ñçÇ µáõÝÁ ËÁñËÁÃáñ»óÇ: ØÇÝ ¿É ѳÝϳñÍ ¿Ý ³Ýï»ñ ³ñçÁ ¹áõñë »Ï³í áõ ÇÝÓ Ï³É³í: ²µ•³ñ, ùáÙ³•, ѳ ùáÙ³•: à±í Ïï³ ²µ•³ñ – ÙÇÝ ¿É ï»ëݻ٠Ññ»Ý ÷³Ë³Í •ÝáõÙ ³: ²ñçÇ Ó»éÇóÁ ÙÇ Ï»ñå åñͳ ¿Ï³ ïáõÝ: ²ëáõÙ »Ù, ³¹³, ¹áõ ¿ë DZÝã ³ñÇñ: »` ¿Ï³ ïáõÝ áñ Ãí³Ýù µ»ñ»Ù: êáõï; ì³ËÇóÁ ÷³Ë³í:

- ¾Ý ¿Ç ³ëáõÙ – ÑÇÙÇ ë³ Ï³Ý•Ý»É ³ , û Ü»ëá ç³Ý, í³Ë»ÝáõÙ »Ù, ÇÝÓ ù³ñ³µ³ÕÝÇë ÙÇ ³ÝÇÉ:

²Ï³Ýç ãÇ ¹ñÇÝù, µ»ñÇÝù ϻͳó³Í ù³ñ»ñÝ »÷Ù³Ý çáõñÝ ÉóñÇÝù áõ Ñ»Ýó ¿Ýå»ë µáõÕÁ í»ñ ÁÉ»Éáí ëñ³ Ñ»ï ÏáË»óÇÝù ï»ÕÇ ï³ÏÁ. – í³~Û, Ù»é³,³Ñ³ Ù»é³: ÈëáÕÝ á±í ³: ìñ»Ý Ýëïáï»óÇÝù: ºë »Ù, ¿ë Ù»ñ ÔáõϳëÝ ³, öÇÉáÝ ³, ³µáÝ ³, ²ñáõÃÝ ³: ÐÇÙÇ ë³ ï³ÏÇó •áéáõÙ ³, á±Ýó ³ •áéáõÙ… ¿Ýù³Ý •áé³ó, ÙÇÝ㨠¹ÇÝç³ó³í: ´³ó ³ñÇÝù, ï»ë³Ýù, çáõñ ³ Ïïñ»É: ¾Ý ¿ñ áõ ¿Ý, ɳí³ó³í, ï»ÕÇóÁ í»ñ ϳݕݻó áÕç, ³éáÕç Ù³ñ¹:

Ü»ëá µÇÓáõ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ áñ í»ñç³ó³í, í»ñ ϳó³Ý í»ñÙ³ÏÝ»ñÁ »ï ù³ß»óÇÝ: áÉáñßÇÝ û¹»Ý µéÝ»ó: ´³Ûó ÎÇñ³ÏáëÁ…

- ÎÇ’ñ³Ïáë…

- ijŠãÇ •³ÉÇ:

- ÎÇ’ñ³Ïáë…

ä³ï³ëË³Ý ãÇ ï³ÉÇ

- ÎÇ’ñ³Ïáë, - Ó»Ý ïíÇÝ, ß³ñÅ»óÇÝ, ù³ßùß»óÇÝ: ÎÇñ³Ïáë ãϳ:

- ²’Û ïÕ³, ¿ë áÝó ¿É³í, - ÙáÉáñí³Í ³ñï³ë³Ý»ó Ü»ëáÝ: ØÛáõëÝ»ñÁ Éáõé ¿ÇÝ;

- ì³~Û, ïáõÝë ù³Ý¹í»~ó… ÌÕñï³ó ÎÇñ³ÏáëÇ ÏÇÝÁ: Æñ³ñ ÑñÑñ»Éáí ïÕ»ùÁ ¹áõñë ¿Ï³Ý ÏïáõñÁ: àõ ÙÇÝ㨠ݻñù¨ ÎÇñ³ÏáëÇ ÏÇÝÁ ëáõ• ¿ñ ³ÝáõÙ, Ïï»ñÁ ³ñ¨áõÙ Ýëïáï³Í ïÕ»ùÁ å³ïÙáõÙ ¿ÇÝ, û ù³ÝÇ- ù³ÝÇ Ñá•Ç »Ý ˻չí»É ù³ñ³µ³ÕÝÇëÇó.гÝÁë³Ýó гñáÝÁ, Ø»ÉÇù³Ýó ì³Ý»ëÁ, гËí»ñ¹áÝó ²Õ»Ý, ÞÇٳɳÝó Þ³ÙÇñÁ… á±ñ ÙÇÝÝ ³ë»ë:

- îá’ ¹» ׳ϳïÇ •Çñ ³ ¿ÉÇ, Ñá Ýñ³Ýó ¿É Ü»ëáÝ ãÇ Ë»Õ¹»É:

Ü»ëáÝ Éáõé, •ÉáõËÁ Ï³Ë ³ñ³Í ÉëáõÙ ¿ñ áõ ãǵáõË ¿ñ ù³ßáõÙ:

1910

[ May 10, 2002, 11:13 AM: Message edited by: MosJan ]

There's a "very good" character of an Armenian woman in this poem (I meen the queen). And not only, it is a general character for all women.