----

Charents. 1915-1917 «ԼԻՐԻԿԱԿԱՆ ԲԱԼԼԱԴՆԵՐ»

ՄԱՐԻ, ԷԳ ԹՌՉՈՒՆ.

----

Չգիտեմ, Մարի, երկնքի մովից1

Ինչո՞ւ էր հոգիս կարոտով կանչում,

Որ ճախրես, թռչես, վերանաս նորից,

Մարի, ի՛մ Մարի, Մարի, է՜գ թռչուն:

Դաշտերը միայն գրավում են քեզ.

Դաշտերը կանաչ, գոհարը ցողի:

Դաշտերի միգում կորցրել եմ ես

Մի հին, երկրային բերկրանքի ուղի:

Մոռացել եմ ես դաշտերի ուղին.

Մոռացել է իմ երազող հոգին

Հովը դաշտերի, զմրուխտը կանաչ,

Աշխարհը մեռավ հավերժի առաջ

Եվ ես մոռացա բախտը աշխարհի՝

Աշխարհի հեռուն ու բախտը բարի:

Լուսնյակ գիշերով ես ճամփա ընկա

Ու կյանքը թողած, ու կյանքի հեռուն

Թաղեցի հոգիս լուռ ու լուսնկա

Հավիտենության մեռած դաշտերում:

Ու լուռ էր շուրջս ձմեռ ու գիշեր,

Ու երգը մահի, որ կոչվում է սեր:

Մեռած է, Մարի՜, իմ սիրտը հիմա:

Շուրջս լռություն, ու գիշեր, ու մահ

Շուրջս քարացած երազը մահի.

Կուզեի՜ այնպես, որ ետ դառնայի

Ու համբուրեի շրթերը հողի.

Փնտրեի մի պարզ, երկրային ուղի,

Հո՜ղը լիզեի, որպես համր շուն

Ու լո՜ւռ կորչեի աշխարհի փոշում...

Ախ, ցուրտ է այստեղ երկնի կամարում

Չի վառում այստեղ ճառագայթը հուր.

Երկնքում չկա ծաղիկ ու գարուն

Ու սուտ է հոգու բերկրանքը մաքուր:

Մարի, ի՛մ Մարի, մնացիր նախշուն,

Արևոտ ու տաք դաշտերում երկրի,

Թող հոգիդ զնգա՛ երկրի մշուշում,

Աշխարհի մուժում թող հոգիդ բերկրի:

Մի նայիր դու վեր. թող կյանքդ լինի

Ոսկի մի ղողանջ, վա՛ռ բախտի հնչյուն,

Թող կյանքդ լինի հուրհրող գինի,

Մարի, ի՛մ Մարի, Մարի, է՛գ թռչուն...

Իսկ ե՞ս. ի՞նչ անեմ ես, որ մնացի

Երկնի դաշտերում ու մեռավ հոգիս,

Ես, որ երկրային կյանքս թաղեցի

Լսո՞ւմ ես, Մարի, ի՞նչ արի ես ինձ:

Ինչո՞ւ արևի համբույրը երբեք

Չվառեց իմ մեջ ցանկություն ու դող

Ու չհրդեհեց սիրտս հոգնաբեկ

Քո հուր մարմնի հմայքը դյութող:

Բայց չէ՞ որ հոգին, ասում են, ունի,

Կամ գուցե առաջ ունեցել է նա

Կարմիր կարոտը կարմիր արյունի

Ու հրդեհումի երազը անահ:

Ախ, մարդու հոգին, ասում են, առաջ

Ապրել է այնտեղ արևի վրա,

Եղել է վառման խնդագին երազ,

էջ 20 ]

Հրոտ, հրանազ1, ու անունը Ռա2:

Վառվել է անմար արևի հոգում՝

Ինքը զոհ իրեն ու զոհաբերող,

Ու սփռել է մութ օրերի միգում

Հրդեհ ու կարոտ, ցանկություն ու դող:

Ու եղել է այս կյանքը երկրային

Արևի առաջ խանձված մի զոհ.

Աղոթք են արել հրակամ3 Ռային

Ապրել են հրում ու անցել են գոհ:

Հոգնե՜լ եմ, հոգնե՜լ երազից, մահից,

Անտարբերության վիճակից երեր.

Ուզում եմ զգալ, շոշափել նորից,

Չունենալ երազ, թռիչք ու թևեր:

Կուզեի՜ լինել հաստատ ու կարող,

Աշխարհը զգալ, որպես քաղցր դող,

Եվ ամբողջ կյանքով մի պահ երկարող

Վառվել ու մարել հրճվանքում բանտող:

Եվ ինչո՞ւ համար իմ մարմինը լույս,

Մարմինը մարող, մարմինը հիվանդ

Դեռ պետք է կրի դիակը հոգուս,

Որպես ծանր բեռ՝ հնամյա ավանդ

Ճնշում է, ճնշում ուսերիս վրա

Դիակը այդ ցուրտ, ծանր, անբաժան,

Ինչո՞ւ եմ կրում ես բեռը նրա,

Այդ բեռը դաժան:

Եվ ինչու հիմա, օրերիս ծոցում,

Ուր բերել է ինձ բախտը այս գիշեր

Ես ինձ եմ փնտրում ու մեռելոցում

Վերջին տագնապում, որ կոչվում է սեր.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ես ինձ եմ ուզում, ի՛նձ, լսո՞ւմ ես, կի՛ն,

Ինձ, որ չե՛մ լինի էլ ուրիշ անգամ,

Որ վաղը պիտի հող դառնամ կրկին

Ու անցնեմ անդարձ ու աշխարք չգամ:

Ի՞նչ անեմ ես, կին, ի՞նչ անեմ հիմա,

Թե զգամ, որ ես անցել եմ անդարձ

Ու ցուրտ մշուշում ճերմակ երևա

Մահը՝ աստղային զգեստներ հագած:

Եվ ցույց տա նա իմ երազած ուղին՝

Հավիտենության սահմանը ունայն

Եվ ես հասկանամ, որ հավերժը հին

Վերջ չի ունենա, որ հանգստանամ...

Եվ զգամ հանկարծ, որ հասել եմ ես

Հավիտենության սահմանը ու նա,

Քարացած հոգիս՝ աներազ, անտես՝

Ցո՜ւրտ հավերժության եզերքում մնա:

Չէ՞ որ ով հասավ հավիտենության

Ու նիրվանայի1 լուսնաշխարհը սառ

Նա էլ չի դառնա կյանքի անսահման

Օվկիանը, որ կոչվում է Սանսար...

Օ, ծա՛նր է, ծա՛նր է, օ ծա՜նր է այնքան

Ուսերիս համար բեռը հավերժի.

Ախ, լինել թեթև՜, հրոտ, հրակամ,

Վառվել, որպես զոհ, զոհս չմերժի

Արևը արև, ու Ա՛գնի2, ու Ռա.

Վառվել ու մարե՜լ աշխարհի վրա՝

Զոհի՜ պես արդար, ինքնաամոքիչ

Ու մահից հետո չլինի՜ ոչինչ.

thank you

Հարրբած ըլնիմ մինչև էգուց

Ամեն մարդու ընկեր ըլնիմ

ՈՒ բաց ըլնիմ միչև էգուց

Ֆայտոն նստած անցնիմ քուչով

Պատուհանից վրես նայես

Էշխդ արթուն սիրտս ընկնի

ՈՒ լաց ըլնիմ մինչև էգուց...

Խելքս քամուն հովին տված

էրթամ ընկնիմ դուքան ու բաղ

Ընկերներիս սուփրին գինի

ՈՒ հաց ըլնիմ մինչև Էգուց...

Էրթամ ուրիշ գոզալների

Գիրկ@ դնեմ գլուխս տաք

Եդ քո անուշ ազիզ տեսքով

Հարբած ըլնիմ մինչև էգուց...

Nune Yesayan@ shat lav erguma es erg@...

(Neroghutyun hnaravor sxalneri hamar, hishelov em grel)

Reason for edit:Sorry, missed the bolded part...

Պատուհանիս առաջ երկա՜ր ու երկա՜ր.

Նայել պահվող ճամփաներին անանուն

ՈՒ երազել խնդություներ արևառ:

Նայել կանաչ հովիտներին՝ արևի

Իրիկնային երանգներով շղարշված,

Խմել լուսե երանգները վերևի՝

Երջանկացած ու հարբած:

Ականջ դնել ցորենների շշուկին

Եվ սպասել, որ շշուկները բուրեն

ՈՒ երգ դառնա երկնասլաց իմ հոգին

ՈՒ երազները մեղմորեն օրորեն:

Ես սիրում եմ նստել մենակ ու անձայն,

Աչքերս հառել հուրհրատող երազին,

Լսել ձայներ, որ զնգացին ու անցան,

Երանգների պես իրիկվա երազի:

Ապրել՝ հարբած երազներով իրիկվա,

Սուզվել անտես՝ աղբյուրների կարկաչում,_

Հարբե՜լ, հարբե՜լ ու մոռանալ արօրյան

Եվ հավատալ, որ հեռվից բախտն է կանչում...

ԱՐՓԻԿԻՆ, ԱՐՓԻԿԻՆ,

ԻԶԱԲԵԼԼԱՅԻՆ

ԻՄ ԱՄԵՆԱՉՔՆԱՂ ԵՐԿԸ

Ե. ՉԱՐ. 1936. 21.IX

I

ՀԻՆ ՆԱՎԶԻԿԵՆ

Նայադների՜ նման, նայադների՜ նման

Կարոտներիս ձայնով կանչում է ինձ,

Խոստանալով սիրո անհատնելի հմայք

Եվ թողնելով մորմոք և կորստի կսկիծ…

Մանկությունից անդարձ` իմ օրերում անցած,

Տարիներիս կարմիր ավազի մեջ –

Ինձ թվացել է միշտ, որ կարոտիս կառչած`

Ինձ սպասում է իմ Նավզիկեն…

Նախ` կարոտի նման դեռ անծանոթ կյանքի,

Բիլ ծովերում նավող նավակի մեջ`

Իբրև ցնորք գայթող, կամ երազանք անգին –

Հեռուներից կանչեց իմ Նավզիկեն:

Եվ օրերում ապա, տարիներում անդարձ,

Վայրկյաններիս կարմիր ավազի մե’ջ –

Երազեցի ընդմիշտ, որ կարոտիս կառչած`

Ինձ սպասում է իմ Նավզիկեն…

Մերթ աղջըկա նման, մերթ մանկական տեսքով,

Մերթ որպես կին` տեսած երազի մեջ, -

Մերթ իբրև կույս անեղծ, մերթ մի Մանոն Լեսկո –

Պատկերացել է ինձ – իմ Նավզիկեն:

Մերթ սպիտակ, որպես մարմարոնյա արձան,

Մերթ միկենյան կավե մի վազի պես, –

Մերթ եբենյա մարմնով եգիպտուհի դարձած`

Հմայել է հեռվից իմ Նավզիկեն: –

Մերթ կոնքերով ողորկ, որպես ձուլած արծաթ,

Մերթ` որպես էգ մի օձ երազի քեզ`

Մերկ, աչքերով կանաչ, մի կին դարձած –

Անեղծ մի կույս կարծած իմ Նավզիկեն:

Մերթ շորերով շրշուն, մերթ ծածկոցով ծածան,

Մերթ` լուսնային շղարշ հագածի պե’ս, –

Ամբողջովի’ն մերթ գոց, մերթ մերկացած`

Կնությունը բացած – իմ Նավզիկեն…

Նա մերթ կանչել է ինձ սրինգային ձայնով,

Մերթ` քնարի քնքուշ նվագի պես,

Մերթ` դարերո’վ ծանոթ, մերթ` միայն նո’ր

Ինձ հարազատ ձայնով – իմ Նավզիկեն:

Վերելքներում անծայր, հովիտներում այն ցած,

Կամ ծովափնյա ոսկե ավազի մեջ, –

Մերթ շառաչում ծովի, մերթ լճերում անձայն –

Ես լսել եմ քո քայլքը, իմ Նավզիկե’:

Ես սպասել եմ քեզ յուրաքանչյուր վայրկյան,

Եվ երազել, որ երթըս երազվի քե’զ, –

Յուրաքանչյուր վայրում, յուրաքանչյուր վայրկյան,

Կնոջական ցնո’րք իմ, իմ Նավզիկե…

Ե’վ հանճարեղ երգում, և’ հանճարեղ գրքում,

Եվ հանճարեղ ամե’ն կտավի մե’ջ, –

Եվ հյուսիսում, և հին Արևելքում,

Եվ հարավում դեղին, իմ Նավզիկե’:

Շրջադարձում, երթում, քայլափոխում ամե’ն,

Հսկող հսկա դեպքի, կամ դավի պես, –

Ես սպասել եմ, որ կամ դու, կամ ես

Կճանաչենք իրար, իմ Նավզիկե’:

Յուրաքանչյուր բացվող առավոտվա, կամ իմ

Յուրաքանչյուր տեսած երազի մեջ, –

Անգամ մի դուռ է երբ իմ դեմ բացում քամին –

Հանդիպումդ եմ հսկում, իմ Նավզիկե:

Մանկությունից իմ լուրթ – մինչև կեսօրն իմ թեք,

Իմ օրերում` անցած երազի պես, –

Ես սպասել եմ, որ – ահա կելնես իմ դեմ,

Ամենօրյա ցնորք իմ, Նավզիկե’:

Եվ իմ գրքերն ամեն, և իմ երգերն անմեռ,

Եվ բորբոք հուրն իմ այս ծարավի կեզ, –

Ի’նչ որ արել եմ ես, ի’նչ անելու եմ դեռ –

Քեզ գտնելու համար է, իմ Նավզիկե…

Եվ մինչև օրն այն սև, մինչև դառնա նսեմ,

Մինչև ավյունս ամբողջ նվազի – քեզ

Ես փնտրելու եմ իմ ուղիներում լուսե,

Անհասնելի՜ իմ սեր, իմ Նավզիկե’…

Ե՛վ պոետի հռչակ, և’ փառքի տենչ խորին,

Ե՛վ արնահամ երգի, երազի սե’ր, –

Ես տենչացել եմ` լոկ հավատալով, որ ինձ

Դեռ սպասում ես դու, իմ Նավզիկե…

Որ վարդերի’ս անդարձ, տարիներիս հնձած,

Անդառնալի ցնդած երազի տեղ –

Իմ օրերի վերջում, իբրև անհուն ընծա –

Ինձ ժպտալու ես դու, իմ Նավզիկե…

Նայադների՜ նման, նայադների՜ նման,

Կարոտներիս ձայնով կանչել ես ինձ, –

Խոստանալով սիրո անհատնելի հմայք

Եվ թողնելով լոկ մահ և կորստի կսկիծ…

Եղիշե Չարենց

Հիշում եմ մազերդ գանգուր,

Դեմքդ՝ փողոցի պես փոշոտ,

Ծիծաղդ՝ զվարթ Զանգու,

Եվ աչքերդ՝ վառ ու խոշոր:

Հիշում եմ, հիշում եմ, Կարո,

Հիշում եմ, թե ինչպես քեզ հետ -

Հիշում ես՝ աղբի տակառում

Հավաքում էինք թուղթ ու գազեթ:

Հավաքում էինք մենք լուցկու

Նոր տուփեր, կլեպներ սեխի -

Ու խաղում էր մեր կապույտ հոգում

Արեւի լույսը դեղին:

Հիշում եմ, թե ինչպես հաճախ,

Կառքերի ետեւին կպած,

Մանկական խնդությամբ մի չար

Մենք թռչում էինք Հինդ ու Հաբաշ...

Եվ ահա մի օր այդպես,

Երբ թռչում էինք մենք սրընթաց -

Կառապանը մտրակով շաչեց,

Եվ դու պոկվեցիր ու ընկար...

Ու հիշում եմ... դեմքդ հողագույն,

Ուղեղդ՝ գորշ, մխրճած...

Հետո հայրս մութ սենյակում

Մինչեւ լույս ինձ խփեց ու փնչաց:

Մինչեւ լույս թքեց դեմքիս,

Մինչեւ լույս հայհոյեց կատաղի,-

Ու նայում էիր դառը դու ինձ

Քո հեռու, մութ դագաղից...

Բայց հիմա ինչքա¯ն է փոխվել

Այն օրից աշխարհը -գիտե±ս...

Ինչպես մի մարդ անտրեխ

Վերցնի դառնա կառքի տեր...

Արդյոք դու իմացե±լ ես, Կարո,

Որ ընկերդ հիմա այն բոբիկ

Եվ ուրիշ ընկերներ բյուրավոր

Պալատները կապել են թոփի...

Ախ, սիրտս, Կարո°, մի բազե,

Թպրտում է՝ վահրով լեցուն:

Եթե այս երգս լսես -

Քացիով տո°ւր աստծուն:-

Թող թռչի ամպերից նա վար,

Հետույքով զարնվի թող հողին...

Ես հիմա եկել եմ Մոսկվա,

Ես հիմա պոետ եմ հաղթողի...

Եղիշե Չարենց

Էլի գարուն կգա, կբացվի վարդը,

Սիրեկանը էլի յարին կմնա:

Կփոխվին տարիքը, կփոխվի մարդը,

Բլբուլի երգն էլի´ սարին կմնա:

Ուրիշ բլբուլ կգա կմտնի բաղը,

Ուրիշ աշուղ կասե աշխարհի խաղը,

Ինչ որ ե´ս չեմ ասե - նա´ կասե վաղը.

Օրերը ծուխ կըլին, տարին կմնա:

Հազար վարդ կբացվի աշխարհի մեջը,

Հազար աչք կթացվի աշխարհի մեջը,

Հազար սիրտ կխոցվի աշխարհի մեջը -

Էշխը կրակ կըլի՝ արին կմնա:

Ուրիշ սրտի համար կհալվի խունկը,

Կբացվի շուշանը, վարդերի տունկը.

Գոզալը լաց կըլի, կընկնի արցունքը -

Գերեզմանիս մարմար քարին կմնա:

Եղիշե Չարենց

I

Ինչ որ չի, չի երազել

Դեռ ո´չ մի պոետ -աստղաբիբ,

Ուզո՞ւմ եքª որպես գնդասեղ

Արեւ´ը խրեմ փողկապիս:

Առնեմ, որպես սինի,

Երկինքը աստղերի խաղով -

Ու տանե՜մ այն հարսանիք,

Որպես միրգª մի ճութ խաղող:

Ինձ համար ի՞նչ կա, որ չկա.

Կանե´մ, ինչ որ կամքս ջոկի:

Ուզո՞ւմ եքª դարձնեմ «Չեկա»

Թաղանթի պես քնքուշ հոգիս...

II

Ես ոչի´նչ, ոչի´նչ չգիտեմ:

Բայց կարող եմ ես, պոետ,

Երգերիս մատներով երկաթե

Ձեր կակուղ սրտերը շոյել:

Կարող եմ, եթե սիրտս ուզե,

Կտրելով վերստեր անթիվ,

Երկարել դեպի սիրտը ձեր

Տողերիս լուսե գերանդին:

Ես կարող եմ, որպես նետաղեղ,

Թե կուզեքª ե´րգս թեքել

Եվ թողնել, որ նա, հոտավետ,

Ձեր դեմքին երազներ թքե...

Բայց ի՞նչ,

Ի՞նչ դրանից...

Միեւնույն էª սրտիս կիջնի

Ձանձրույթը, որպես գրանիտ,

Ու թախիծըª պաղ ու դժնի:

Օ, գիտեմ, որ սիրտս հետո,

Որպես հին մի, բեկված Թերսիդես -

Իր թունոտ բողոքի նետով

Զարկելու է թե´ ինձ, թե´ ձեզ...

III

Բայց էլ ի՞նչ, էլ ի՞նչ ես ուզում,

Անհատնում սի՜րտ իմ երգահան...

Գրաստի նման անլեզու

Քնել է Երեւանն ահա:

Գլուխը դրած Քանաքեռª

Ոտքերը Մասիս է երկարել:

Երեւա´ն, ես սիրում եմ քեզ,

Գորշավազ շենքերդ քարե:

Սիրում եմ տեսքդ գրաստ,

Ինչպես ճորտը սիրում է խանին,

Ինչպես սեգ պարսիկը բարեպաշտ

Սիրում է մտնել բաղանիք...

Կարո՞ղ է արդյոք նեգրը սեւ

Հրաշքով սպիտակել հանկարծ:-

Երեւա´ն, ես էլ ի՞նչ ասեմ,

Որ դու ավելին չցանկաս...

IV

Բայց էլի´, բայց էլի´, բայց էլի´,

Հայացքը մշուշին գամած,

Կախվում է ուղեղիս թելից

Երեւանը, որպես խեղդամահ:

Կախվում է:

Կախվել է ուզում:

Ձանձրացել եմ, ասում է, կյանքից:

Դու գիտե՞ս, ասում է,- բազում

Քաղաքներ կանª եռուն, անհանգիստ...

Փայլում են, կոշիկի պես սրբած,

Նրանք լամպերի լույսից.

Ավտո´ է այնտեղ արաբան,

Փողոցի լապտերըª լուսին:

Շարել են իրենց զիստերին

Կամուրջները, որպես օղեր...

Ախ, նրանք -պայծառ, ոսկերիզ,

Իսկ ես -գաղթական Շողեր...

Հասկանո՞ւմ ես, ասում է, Չարե´նց,

Ես ուզում եմ նրանց պե´ս լինեմ...

Եթե դու պետքակա´ն ես, պոե´տ,

Երգերի տեղ երկրնե՜ր շինե:

Տողերդ կամուրջներ թող լինեն,

Օղակեն գետերը զնգուն,

Որ անցնեն հազա՜ր տարիներ

Եվ հազա´րն էլ թափվեն Զանգուն:

Թե կարող ես -այնպե´ս արա դու,

Որ այստեղ... նոր քաղաք բուսնի...

Բայց դու... դեռ նստել ես արթուն

Եվ նայում ես այդ լիրբ լուսնին...

-Ախ, լուսինն ահա վերեւում,

Արախչինն արծաթ մազերին,

Նրբալույս աստղերի քեֆում

Հեզանազ պարում է «Էնզելի»...

Իսկ Մասիսըª քնում թմրածª

Երազում տեսնում է ինձ:

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ես սիրում եմ քեզ, Երեւա´ն,

Ինչպես մեր այն հին հեքիաթում

Դավիթին սիրում էր իրա ձին:

Եղիշե Չարենց

Կա Մեծարենց, կա Տերյան, և բազում ուրիշ պոետներ կան,

Բայց Թումանյանն է անհաս Արարատը մեր նոր քերթության:

***

Նա մեծ եր ավելի, քան եղավ: Երկնքի նման ընդարձակ,

Ովկիանի նման` իր ոգին ընդգրկել էր կյանքը անեզր:

Եվ ոգու ափերին նստած` նա նայում եր հայացքով պայծառ

Եվ որսում եր երգեր ու խոհեր, և տեսնում էր չքնաղ երազներ...

***

Նա մեծ էր հոգով , արյունով: Արմատներ ուներ նա հողում:

Իր երգերը- գեղջուկ նայիրցու քրտինքով էր նա ողողում:

Հանճարեղ երգերում նրա - իր երկրի արևն էր շողում:

Նա մեծ եր հողով , արյունով: Արմատներ ուներ նա հողում:

***

Ես կարդում եմ նրան ու ասում.- Այս հմուտ, հանճարեղ Լոռեցին

Հոմերի, Գյոթեի հետ մի օր` հավասար նստել է քեֆի,

Եվ թաս է բռնել նրանց հետ, մեծարանք տվել ու առել,

Ինչպես իր պապերն են արել` իրար հետ խնճույքի նստելիս:

Եղիշե Չարենց

Դու մոտեցար որպես քույր- ու հեռանում ես ահա.

Աղոթք դարձած, խնկաբույր - դու հեռանում ես ահա:

Ինչո՞ւ եկար, և ինչո՞ւ անրջացար ու չկաս,

Հրաժեշտի մի համբույր - ու հեռանում ես ահա...

Գուցե սուտ է սերը այս - հրաժեշտի մի երազ-

Քույր , հուշ դարձար հեռավոր, դու հեռանում ես ահա...

Եղիշե Չարենց

Դոփում են, դոփում են, դոփում են ձիերը,

Մթի մեջ դոփում են, խփում են պայտերը,

Պայտերը խփում են, խփում են հողին.-

Անծայր է գիշերը, անհայտ է ուղին:

Գնում են , գնում են, գնում են ձիերը,

Մոտիկ են հեռու են, դոփում են պայտերը,

Պայտերը դոփում են քունքիս մեջ հիմա.-

Անհայտ է աշխարհը ` անցում է ու մահ...

1919

Եղիշե Չարենց

Իմ աչքերի մեջ այնքան կրակներ եմ մարել ես

Եվ հոգուս մեջ, հուսահատ, այնքան աստղեր եմ մարել:

Կյանքս որ հուշ է դարձել, հեռանալիս չանիծես,

Կյանքս կանցնի, կմարի- բայց սերը կա, կապրի դեռ:

Կյանքս կանցնի, կմարի, որպես կրակ ճահիճում`

Աննպատակ ու տարտամ, անմխիթար ու անհույս:

Երգերիս մեջ - դու գիտե՞ս- ինձ ոչ-ոք չի ճանաչում

Կարծես ուրիշն երգում կապույտ կարոտը հոգուս:

Հավիտյան գոց ու անխոս` փապառել եմ ու լռել,

Ոչ ոք, ոչ ոք չգիտե` արդյոք ի՞նչ է կյանքս, վես.

Միայն գիտեն, որ կյանքում ինչ-որ երգեր եմ գրել,

Ինչպես գիտեմ, որ դու կաս, որ սիրում է մեկը քեզ:

Ես յերգել եմ քո հոգին, քո ժպիտը լուսավոր,

Քո աչքերի, քո դեմքի տխրությունը սրբազան.

Կյանքս թողած անհունում - ես յերգել եմ սերը խոր

ՈՒ կարոտը թևերիս, որ երբեք քեզ չհասան...

Մոտենում է, քույր իմ , ախ, իրիկունս միգամած.

Ես ի՞նչ անեմ, որ հոգիս չհեծկլտա կարոտից.

Ինչպե՞ս, ինչպե՞ս ընդունեմ կյանքիս բաժակը քամած,

Որ ձերքերս չդողան, որ օրերս ներեն ինձ:

Գուցե հանկարծ կասկածեմ, չհավատամ ինքս, ես,

ՈՒ սուտ թվա իմ հոգուն քո կարոտը սրբազան...

-Ինչ էլ լինի, քույր իմ, քուրր, հեռանալիս չանիծես

Խեղճ կարոտը թևերիս, որ երբեք քեզ չհասան...

1917

Եղիշե Չարենց

Հիշում եմ դեմքը քո ծեր, մայր իմ անուշ ու անգին,

Լույս խորշոմներ ու գծեր, մայր իմ անուշ ու անգին:

Ահա նստած ես տան դեմ ու կանաչած թթենին

Դեմքիդ ստվեր է գցել, մայր իմ անուշ ու անգին:

Նստել ես լուռ ու տխուր, հին օրերն ես հիշում այն,

Որ եկել են ու անցել,մայր իմ անուշ ու անգին:

Եվ հիշում ես քո որդուն, որ հեռացել է վաղուց,-

Ո՞ւր է արդյոք հեռացել, մայր իմ անուշ ու անգին:

Ո՞ւր է արդյոք հիմա նա, ո՞ղջ է արդյոք, թե մեռած,

Եվ ի՞նչ դռներ է ծեծել,մայր իմ անուշ ու անգին:

Եւ երբ հոգնած է եղել, և երբ խաբվել է սիրուց-

Ո՞ւմ գրկում է հեծեծել,մայր իմ անուշ ու անգին:

Մտորում ես դու տխուր, յև որորում ե տտենին

Տխրուտյունը քո անծիր,մայր իմ անուշ ու անգին:

Եւ արցունքներ դառնաղի ահա ընկնում են մեկ-մեկ

Քո ձեռքերի վրա ծեր, մայր իմ անուշ ու անգին...

1920

Կնոջս և բարեկամիս` Իզաբելլային

Եղիշե Չարենց

Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն,

Ծանր կնստի քաղաքի վրա,

Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն,

Կամ լուր աղետի` թերթերում գրած:

Ծանոթ կնոջ պես այրի կամ դժբախտ,

Բարեկամուհու նման տխրատեսք,

Լուրը կշրջի փողոցները նախ,

Ապա կմտնի դուռ-դարպասից ներս...

Իբրև ծերունի մի թերթավաճառ՝

Հուշիկ քայլերով և համարյա կույր,

Կշրջի բոլոր տներն անպատճառ

ՈՒ կհայտնվի ամեն մի բակում:

Ստվերի նման, սահած տնից-տուն,

Կկանգնի անտես հյուրի պես մռայլ,

Կկանգնի, ինչպես դժնի լռություն`

Տարածված ամբողջ քաղաքի վրա:

Եվ համր մի պահ` գիշերվա կեսին,

Բոլորի սրտում կկանգնի հանկարծ

Անհաղորդ, ինչպես հերավոր լուսին,

Իմ դեմքը ` արդեն հավիտյան հանգած:

Եվ մարդիկ` երեկ կյանքիս անծանոթ,

Եվ երբեք, երբեք դեմքս չտեսած,

Եվ մարդիկ` միայն երբեմն ինձնով

Իրենց ֆանտաստիկ արասպելն հյուսած,

Եվ մարդիկ` անգամ երգերիս անգետ,

Մարդիկ, որ թեև կյանքիս արձագանք`

Մնացել են լոկ վկա անտարբեր

Եվ կարծել են , թե ես վաղուց չկամ,-

Այդ բոլոր մարդիկ իմ մահվան բոթից,

Որպես ընդհանուր աղետից սառսած`

Զարմացած կզգան ինձ այնքան մոտիկ

Եվ հանկարծ այնքան թանկ ու հարազատ...

Եվ երկրում, ինչպես բարձրանա փոշին,

Եվ հոգիներում , ինչպես հուշ հառնի,-

Ելնելով անցած օրերիս նաշից,

Իմ ուրվականը պիտի սավառնի:

Եվ քաղաքներում, և գյուղերում խուլ,

Անցորդներն` իրար անծանոթ անգամ,

Աչքերում իրար և հայացքներում

Պիտի միևնույն թախիծը կարդան...

Եվ դեմքով տխուր, և լուռ աչքերով

Պիտի միևնույն սուգը հաղորդեն,

Երգերիս հանդեպ անսահման ներող,

Մոռացած բոլոր հանցանքներս արդեն...

Կբանան ոմանք իմ գիրքը գուցե,

Կթերթեն դանդաղ, կկարդան տողեր,

Տարտամ շարժումով գիրքը կգոցեն,

Եվ թախիծը խոր հուշս կըողողե:

Եվ գուցե միայն սենյակում մի խուլ,

Գլուխը թեքած պատկերիս վրա`

Կնայի մի կին աչքերիս տխուր,

Եվ կարցունքոտվեն աչքերը նրա:-

Եվ ինչպես կյանքում` տարիներ արաջ,

Հուշերում հանկարծ անցյալը բուրի,

Երազանքներում գուցե իմ անցած

Եվ արդ իմ հառնած գրքում հուշերի...

Այն, որ յես էի, վոր իմն էր առաջ,

Արդեն չի հառնի և ոչ մի գրքում

Եվ ոչ մի գրքում աշխարհում գրած,

Եվ ոչ մի գրքում, և վոչ մի գրքում...

15. XII.1936

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Երազ տեսայ. Սայաթ-Նովէն մօտս եկաւ սազը ձեռին.

Հրի նման վառման գինու ոսկեջրած թասը ձեռին,

Նստեց, անուշ տաղեր ասաւ, հին քամանչի մասը ձեռին

Էնպէս ասաւ, ասես ունեէր երկնքի ալմասը ձեռին:

ՈՒ էն երգին օրոր-շորոր, ինչպես հուրի, ատլաս ու խաս,

Երազիս մեջ գոզալն եկավ` ինքն էլ վառման քաղցր երազ.

Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ,

Կանգնեց-մնաց` դեմքից քաշած ոսկեկարած խասը ձեռին:

Նայե՜ց-նայեց Սայաթ-Նովէն, ամպի նման տխուր մնաց.

Ասաւ` Չարե'նց, էս գոզալից սրտիս մի հին մրմուռ մնաց.

Սիրտս վառւեց, մոխիր դարձաւ` ինքը կրակ ու հուր մնաց. -

Դո'ւ էլ նրա գովքը արա, որ գայ` ոսկէ մազը ձեռին:

Էսպէս ասաւ Սայաթ-Նովէն ու վեր կացաւ, որպէս գիշեր,

Գնաց նորից տխուր ու լուռ` սիրտը հազար մուրազ ու սէր.

Երազն անցաւ - դո'ւ մնացիր, պատկերը քո մնաց լուսէ,

Մէկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց` Սայաթ-Նովի սազը ձեռին:

ԵՐԱԶ ՏԵՍԱ…

(Նոր Ուղղագրությամբ)

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

Երազ տեսա. Սայաթ-Նովեն մոտս եկավ սազը ձեռին.

Հրի նման վառման գինու ոսկեջրած թասը ձեռին,

Նստեց, անուշ տաղեր ասավ, հին քամանչի մասը ձեռին

Էնպես ասավ, ասես ուներ երկնքի ալմասը ձեռին:

ՈՒ էն երգին օրոր-շորոր, ինչպես հուրի, ատլաս ու խաս,

Երազիս մեջ գոզալն եկավ` ինքն էլ վառման քաղցր երազ.

Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ,

Կանգնեց-մնաց` դեմքից քաշած ոսկեկարած խասը ձեռին:

Նայե՜ց-նայեց Սայաթ-Նովեն, ամպի նման տխուր մնաց.

Ասավ` Չարե'նց, էս գոզալից սրտիս մի հին մրմուռ մնաց.

Սիրտս վառվեց, մոխիր դարձավ` ինքը կրակ ու հուր մնաց. -

Դո'ւ էլ նրա գովքը արա, որ գա` ոսկե մազը ձեռին:

Էսպես ասավ Սայաթ-Նովեն ու վեր կացավ, որպես գիշեր,

Գնաց նորից տխուր ու լուռ` սիրտը հազար մուրազ ու սեր.

Երազն անցավ - դո'ւ մնացիր, պատկերքը քո մնաց լուսե,

Մեկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց` Սայաթ-Նովի սազը ձեռին:

Վաղո՜ւց, վաղո՜ւց մտորում է իմ մեջ մի անհուն ցանկություն: Վաղո՜ւց ելք է փնտրում կուտակված մի կարոտ: Մթի մեջ, գիշերի կեսին, կամ ցերեկը, երբ ես զբաղված եմ լինում առօրյա հոգսերով, կամ անգամ երբ ես տարված եմ լինում գինու կամ կնոջ հմայիչ հաճույքով,-ներսը, սրտիս խորքում, գողի պես զգույշ, կամացուկ շարժվում է նա:

Ինչպես վաղուց տրված մի խոստում, կամ ինչպես ժամանակին չվճարած պարտամուրհակ -ծանրանում է սրտիս, անողոք -ուտում է սիրտս:

Հաճախ պատկերանում է նա ինձ որպես մի վաղեմի բարեկամ. վաղեմի ծանոթի մի նման, որին ես շատ առաջ եմ հանդիպել, բայց կորցրել եմ հետո -օրերի մշուշից ելնում է նա հաճախ, օրերի մշուշից նայում է ինձ: Երկա՜ր-երկա՜ր նայում է աչքերիս: Ասում է՝ չե՞ս ճանաչում: Մոռացե՞լ ես,-ասում է նա:-Ու սահում է էլի, թաղվում է օրերի մշուշում -կորչում է օրերում:

Հազա՜ր-հազա՜ր տեսքով ու կերպարանքով պատկերանում է նա ինձ: Լինում է, որ ես թերթ եմ կարդում կամ, ասենք, գնում եմ շուկա փայտ գնելու: Փայտ ծախողն է, ասենք, մի սովորական գյուղացի. մի սայլ փայտ է բերել շուկայում ծախելու: Հարցնում եմ՝ ի՞նչ արժե, բարեկամ, փայտդ:-Այսքան կամ այսքան:-Ու մի պահ, հարցական, նայում է ինձ: Եվ, երեւակայո՞ւմ եք,-հանկարծ, այդ ամենասովորական գյուղացու աչքերից -աչքերի մշուշից -սահում է, ինձ է նայում -նա: Նայում է երկա՜ր-երկար: Ասում է՝ չե՞ս ճանաչում:-Մոռացե՞լ ես,-հարցնում է նա: Եվ ես, փայտ գնելու փոխարեն անողոք մորմոքը սրտիս -վերադառնում եմ տուն:

Երբեմն էլ ես տեսնում եմ նրան... հորս՝ Աբգար աղայի դեղնած, դեղնափայլ... մազերում: Հորս՝ Աբգար աղայի դեղնափայլ մազերից ելնում է նա, հազարամյա -նայում է ինձ: Հազար-հազար տեսքով ու կերպարանքով պատկերանում է նա: Ապրում է, աներեւույթ մեր ամեն ինչում:

Բայց ո՞վ է կամ ի՞նչ է նա -ահա ամենաէականը: ուցե մեծ լինի զարմանքդ, սիրելի ընթերցող, եթե ասեմ, որ ե´ս էլ չգիտեմ: իտեմ, որ նա -կա, եղել է եւ հին է, որպես իմ արյունն է -հին: Կա,- զգում եմ, շոշափում եմ սրտով, տեսնում եմ,- բայց հենց որ ուզում եմ բռնեմ, տեսնեմ մարմնավոր, կանգնեցնեմ հաստատ,-կորչում է, դառնում է աներեւույթ, ցնդում է, որպես ծուխ կամ ցնորք:

Գորշ, ամենօրյա, առօրյա մեր կյանքում, կենցաղում, մորմոքում է նա մութ, աներեւույթ, կանչում է -ո՞ւր... Երբ, իրիկնադեմին, մեղմ, հատ-հատ ղողանջում է զանգը հին, խարխուլ զանգակատնից -կանչում է նա: Ո՞վ է լսում: Ով էլ որ լսում է -շա՞տ բան է հասկանում: Ես էլ, որ մանկությունից լսել եմ նրա կանչը -շա՞տ բան եմ հասկացել: Բայց էլ ինչո՞ւ է խեղդում ինձ, ինչո՞ւ է կարոտը խեղդում: Ինչո՞ւ է կանչում-մտերիմ, կանչում -անվերջ: Եվ ես ինչո՞ւ եմ ուզում, ինչո՞ւ եմ կամենում փնտրել, գտնել նրան, խոսել նրա հետ-սրտով, սիրել նրան:

Սիրելի ընթերցո´ղ: Ների´ր, որ այս հարցերի պատասխանը չես գտնի այս գրքում: Այս հարցերի պատասխանը քո սրտում, քո հոգում պիտի գտնես: Պիտի ցանկություն զգաս գտնելու: Ուրիշ ոչինչ: Այո:-Ուրիշ ոչինչ...

-Ինչքա՜ն, ինչքա՜ն անգամ հարցրել եմ ես ինձ, թե ի՞նչ է, վերջապես -Նաիրին: ուցե քեզ տարօրինակ թվա այս հարցը, սիրելի ընթերցող: Բայց դա նույնքան է բնական, որքան այն հարցը, թե ո՞վ ենք մենք, վերջապես-նաիրցիներս: Ի՞նչ ենք մենք եւ ո՞ւր ենք գնում: Ի՞նչ ենք եղել երեկ եւ ի՞նչ պիտի լինենք վաղը:

Ամեն, ամեն անգամ, երբ նման հարցերը կերել են սիրտս,-մեկը, մի ուրիշը կարծես, ուրվականի նման ելնելով օրերից, օրերի մշուշից, տվել է ուղեղիս չարախինդ մի հարց.-§Չէ՞ր կարելի արդյոք տեսնել մարմնավոր, պատկերացնել հաստատ երկիրը Նաիրի: Նու, թեկուզ հենց իրենց՝ նաիրցիների կյանքում, կենցաղում: Շոշափել այդ երեւույթը -նաիրյանը -սրտով, շոշափել մարմնավոր, պատկերել երկրային... ուցե սուտ է Նաիրին, Նաիրին -չկա... ուցե -հուշ է միայն,-ֆիկցիա, միֆ:-Ուղեղային մորմոք. սրտի հիվանդություն...¦:

Սիրելի ընթերցո´ղ, թողնում եմ, որ դու... այո, դու - գտնես Նաիրին: Սույն այս իմ պոեմանման վեպում կանցնեն աչքերիդ առաջով բազմաթիվ նաիրցիներ. սիրի´ր, որին կուզես, գտի´ր, ում որ սրտում կամ հոգում կամենաս, երկիրը Նաիրի:

Իսկ եթե, բան է, չգտար-ների´ր, սիրելիս, ես չեմ մեղավորը... ուցե ճիշտ որ՝ միրաժ է Նաիրին. ֆիկցիա. միֆ. ուղեղային մորմոք. սրտի հիվանդություն... Իսկ նրա փոխարեն -կա այսօր մի երկիր, որ կոչվում է Հայաստան, եւ այդ հին երկրում ապրել են երեկ եւ ապրում են այսօր շատ սովորական մարդիկ՝ սովորական մարդու սովորական հատկություններով: Եվ ուրիշ -ոչինչ: Ոչ մի §երկիր Նաիրի¦ -այլ միայն -մարդիկ, որ ապրում են այսօր աշխարհի այն անկյունում, որ կոչվում է Հայաստան, որ հիմա դարձել է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, իսկ 1917-ից առաջ ոչ այլ ինչ էր, եթե ոչ Ռուսական Իմպերիայի մի հետամնաց ծայրամասը -եւ ուրիշ ոչինչ...

Ուրիշ ոչինչ:

Մնացածը -վեպում:

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

Մոսկվա. 1921. հոկտեմբեր

Հազար ու մի վերք ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես,

Հազար խալխի ձեռք ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես:

Աշնան քաղած արտի նման՝ Հազար զոհերի

Չհավաքված բերք ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես:

Գլուխդ չոր քամուն տված պանդուխտի նման,

Հազար տարվա հեք ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես:

նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան,

Ինչքա՜ն հանճար, խելք ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես:

Քո Չարենցին լեզու տվող երկիր Հայաստան,

Հազար ու մի երգ ես տեսել, - էլի´ կը տեսնես:

(Ներբող քաղաքական)

Եղիշէ Չարենց

Լծված տերերի շառաչուն կառքին՝

Հռնդում եք դուք այդտեղ վայրահաչ.

Ժանգոտած սուսեր ձեռքերիդ պահած՝

Անկում եք կարդում իմ նոր աշխարքին:

Օ, դո´ւք, ողբալի պնակալեզնե´ր,

Բռնակալների մի հետին քուրջում

Կծկըված՝ արդյոք կարո՞ղ եք տեսնել,

Թե ինչո´վ ենք մենք ապրում ու շնչում:

Կարո՞ղ եք արդյոք ձեր դեղին ոգին,

Որ սնվել է լոկ հրով ու արյամբ.-

Ծառս չլինի ու չբողոքի

Իմ երկրի հանդեպ, որ հավե´տ հարյավ:

Դուք չե՞ք հրդեհով միշտ շառագունել

Ու երկիրն հանձնել սրի ու հրի,

Օ, դո´ւք, արշինի´ երկրպագուներ,

Ասպետներ ոսկու ու մաուզերի:

Դուք չէի՞ք արդյոք, որ բախտը այս մերկ,

Բազում սրերով զարկած աշխարքի

Ձեր պիղծ ձեռքերով կապեցիք երեկ

Բռնակալների արնածոր կառքին:

Դուք չէի՞ք, որ մեր այս բազմալեզու

Երկրի առաջին այգաբացին դե´ռ,

Գործերով ձեր պիղծ, ու ժանտ, ու քսու

Դարձաք բռնակալ ցարերին ընկեր:

Եվ ըմբոստության շունչը գեղեցիկ,

Որ հառնում էր այն դժնի օրերում-

Դուք չէի՞ք, որ ձեր ձեռքով խեղդեցիք

Այն ազգամիջյան սեւ նախճիրներում:

Դուք չէի՞ք, որ ողջ Ժողովուրդը իմ

Այն անօրինակ փորձության ժամին

Քշեցիք դեպի դաշտերը ռազմի,

Որպես հավելյալ թնդանոթի մի´ս:-

Անշե´ղ է եղել ձեր ուղին միշտ է´լ,

Դուք պատվով եք ձեր պայքարը տարել.-

Եվ դա - տերերի պայքարն է եղել

Իր երթին ելած ժողովրդի դե´մ:

Դա չդադարող պայքա´րն է եղել

Ձեզ կյանքի կոչած դասակարգերի,-

Եվ ձեր գործերի պսակն հրեղեն

Եղել է երկիրն՝ արցունքի հեղեղ,

Եվ ժողովուրդը՝ կրկնակի´ գերի: -

Ո՞ր դժոխքն է էլ ձեզ այդպես հեգնել

Ու լցրել այդքան անմիտ ցանկությամբ,

Որ տե՜ր եք ուզում դուք այսօր կանգնել

Դարերի՜ ավանդ մեր ժառանգության:-

Դուք տեր եք ուզում ձեզ հայտարարել

Այն հերոսական, հսկա պայքարի,

Որ ժողովո´ւրդն է իմ երեկ վարել

Ընդդեմ բռնակալ սուլթանի´, ցարի´:

Դժգոհ է եղել իր վզին նստած

Բռնակալներից նա բազմապիսի,-

Դուք նրա վսեմ ընդվզումը այս

Ենթարկել եք միշտ ձեր մութ երազին:-

Նա ծա՜ռս է եղել տիրողների դեմ՝

Լինելով անհաց վաստակի գործիք,-

Դուք ըմբոստության այդ տենչը վսեմ

Աշխատել եք միշտ ցանցել ու լծել

Թե´ հայ, թե´ օտար տերերի գործին:-

Լեռնացել է նա, իր սիրտը սրբել

Արհավիրքների հրե հորձանքում-

Դուք նրան դավել, մեջքի՜ց եք խփել

Ու տարել անվերջ անկումից անկում:-

Ձգտում եք հիմա պայքարը այդ մեծ

Ձե´րն հայտարարել մտքերով մթին,-

Մենք չե´նք տա սակայն այդ պսակը ձեզ,

Չի սազում նա ձեր արնոտ մռութին:

Իզո՜ւր եք ոռնում այդպես վայրահաչ

Դուք անկախության պայքարի մասին.-

Դա մե՜րն է հիմա, դա մե´րն էր առաջ,

Որքան էլ դավով դուք բազմապիսի

Փորձեր եք արել, փորձում եք հիմա,

Ինչպես միշտ՝ ահա կրկի´ն ու կրկի´ն

Մեզ քշել դեպի կործանում ու մահ,

Մեզ լծել, ծախու գրաստի նման,

Թե´ հայ, թե´ օտար տերերի կառքին:

Ինչպես աշխարհի ճորտերին բոլոր.

Այնպես էլ գերի աշխարհին իմ հին-

Երկինք մի մաքուր, արեւ մի բոսոր

Լոկ հոկտեմբերյան հողմերը տվին:

Մեզ ասին նրանք, որ կյանք մի վսեմ

Կերտելու համար հարկավոր է նախ

Ձեր դե´մ մահացու պայքար սկսել,

Ձեզանի´ց լինել հեռու ու անկախ:

Եվ կրում ենք մենք այդ պայքարը վեհ

Մեր երկրի անկախ արեւի ներքո,

Որ Լենի´նն է մեծ մեզ մի օր տվել՝

Պրոլետարիատի հաղթական ձեռքով:

Ոռնացե՜ք այդտեղ, որքան կամենաք,

Ու սրե´ք մեր դեմ սուսեր ժանգոտած,-

Մենք կլնենք անհա´ղթ, մենք կլնենք անա´հ,

Երբ թնդանոթը մեր դեմ որոտա:-

Իսկ մինչ այդ՝ կապված ամբողջ աշխարհի

Պայքարի ելած ստրուկների հետ՝

Կերտում ենք ահա մի շենք վիթխարի,

Որ շիրիմն է ձեր լինելու հավետ:-

Մաքառում ենք մենք՝ մեր երթին լծված,

Աշխատում անդուլ, կերտում, կառուցում,-

Եվ վաղվա անմար հավատով լցված՝

Երգում է քնարն իմ պղնձաձույլ...

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում,

Մեր հին սազի ողբանւագ, լացակումած լարն եմ սիրում,

Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բո՛յրը վառման,

Ու նաիրեան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում:

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսէ,

Արևն ամռան ու ձմեռվայ վիշապաձայն բուքը վսեմ,

Մթում կորած խրճիթների անհիւրընկալ պատերը սև

Ու հնամեայ քաղաքների հազարամյա քա՛րն եմ սիրում:

Ո՛ւր էլ լինեմ - չե՛մ մոռանայ ես ողբաձայն երգերը մեր,

Չե՜մ մոռանայ աղօթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,

Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արիւնաքամ վէրքերը մեր -

Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստան-եա՛րն եմ սիրում:

Իմ կարօտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկայ.

Նարեկացու, Քուչակի պէս լուսապսակ ճակատ չկայ.

Աշխա՛րհ անցի՛ր՝ Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկայ.

Ինչպէս անհաս փառքի ճամբա՝յ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում:

1920-1921

Երևան-Մոսկւա

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

Եղիշէ Չարենց

Լուսամփոփի պէս աղջիկ աստւածամօր աչքերով,

Թոքախտաւոր, թափանցիկ, մարմնի պէս երազի,

Կապոյտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի պէս հոգեթով,

Լուսամփոփի պէս աղջիկ...

Ես ի՞նչ անեմ, ի՞նչ անեմ որ չմեռնի իմ հոգին,

Որ չմարի իմ հոգին քո ակաթէ աչքերում,

Ես ի՞նչ անեմ, որ մնայ ծիածանը երեքգոյն,

Որ չցնդի, չմարի իմ հոգու հեռուն...

Լուսամփոփի պէս աղջիկ աստւածամօր աչքերով,

Թոքախտաւոր, թափանցիկ, մարմնի պէս երազի,

Կապոյտ աղջիկ, ակաթի ու կաթի պէս հոգեթով,

Լուսամփոփի պէս աղջիկ...

ՇԱՄԻՐԱՄ

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Նորից անմար կարօտով գգվանքների ու հրի՝

Դու եկել ես տեսնելու քաղաքները Նաիրի:

Անհրապոյր ու կանաչ քո աչքերը մեռելի

Ցանկութիւնով հրահրւած՝ անյագ վառւել են էլի:

Դու անցնում ես ու տեսնում քաղաքները հիմա այն,

Որոնց տեղ խոտ էր բուսնում, երբ դեռ ապրում էր Արան:

Ա´յլ է աշխարհը հիմա, ա´յլ է հիմա Նաիրին,

Ո´չ մի արքայ էլ չկայ, որ չտրւի քո հրին:

Մտի´ր ակումբը հիմա, մտիր թատրոնն ու կաֆէն՝

Հազար արքայ ու Արա կհանդիպեն ժպտադէմ:

Ո´չ վէճ է էլ հարկավոր, ո´չ պատերազմ մահառիթ---

Արքաների համար նոր--- բաւական է մի ժպիտ.---

Միայն ակնարկ մի թեթև--- և կտրւեն նրանք քեզ,

Քո հմայիչ ու անթև տարպանքներին հրակէզ.---

Կգան մէկ-մէկ ու սիրով --- ու կտանջես նրանց դու

Անյագ կրքի ու սիրոյ նիզակներով քո հատու:

Եւ այնպիսի՝ տարփանքներ նրանք կտան հիմա քեզ,

Որ կամոքւի քո հոգին կարօտանքից սիրակէզ:

--- Բայց կլինի մի գիշեր --- ու հմայքով նաիրեան

Կբարձրանայ մշուշից մանկաժպիտ քո Արան:

Նորի´ց հոգիդ անսփոփ կարոօտանքով կվառւի---

Ու սարսափով մի անօգ նորից կելնես դու կռւի:

Եւ որպէսզի չտրւի նա ախտաժէտ քո հրին---

Ոտքի կելնէ նրա հետ հազարամեայ Նաիրին:

Եւ դաշտերում Նաիրի կպարտւի նորից նա,

Կնահանջե զօրքը հետ, երկիրը քեզ կմնայ:

Նա կմեռնի, որպէս զոհ--- բայց չես յաղթի դու նրան.

--- Դառն է խորհուրդը սիրոյ, շամբշոտաշուրթ Շամիրամ ---

1920

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Երազ տեսայ. Սայաթ-Նովէն մօտս եկաւ սազը ձեռին.

Հրի նման վառման գինու ոսկեջրած թասը ձեռին,

Նստեց, անուշ տաղեր ասաւ, հին քամանչի մասը ձեռին

Էնպէս ասաւ, ասես ունեէր երկնքի ալմասը ձեռին:

ՈՒ էն երգին օրոր-շորոր, ինչպես հուրի, ատլաս ու խաս,

Երազիս մեջ գոզալն եկավ` ինքն էլ վառման քաղցր երազ.

Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ,

Կանգնեց-մնաց` դեմքից քաշած ոսկեկարած խասը ձեռին:

Նայե՜ց-նայեց Սայաթ-Նովէն, ամպի նման տխուր մնաց.

Ասաւ` Չարե'նց, էս գոզալից սրտիս մի հին մրմուռ մնաց.

Սիրտս վառւեց, մոխիր դարձաւ` ինքը կրակ ու հուր մնաց. -

Դո'ւ էլ նրա գովքը արա, որ գայ` ոսկէ մազը ձեռին:

Էսպէս ասաւ Սայաթ-Նովէն ու վեր կացաւ, որպէս գիշեր,

Գնաց նորից տխուր ու լուռ` սիրտը հազար մուրազ ու սէր.

Երազն անցաւ - դո'ւ մնացիր, պատկերը քո մնաց լուսէ,

Մէկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց` Սայաթ-Նովի սազը ձեռին:

ԵՐԱԶ ՏԵՍԱ…

(Նոր Ուղղագրությամբ)

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

Երազ տեսա. Սայաթ-Նովեն մոտս եկավ սազը ձեռին.

Հրի նման վառման գինու ոսկեջրած թասը ձեռին,

Նստեց, անուշ տաղեր ասավ, հին քամանչի մասը ձեռին

Էնպես ասավ, ասես ուներ երկնքի ալմասը ձեռին:

ՈՒ էն երգին օրոր-շորոր, ինչպես հուրի, ատլաս ու խաս,

Երազիս մեջ գոզալն եկավ` ինքն էլ վառման քաղցր երազ.

Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ,

Կանգնեց-մնաց` դեմքից քաշած ոսկեկարած խասը ձեռին:

Նայե՜ց-նայեց Սայաթ-Նովեն, ամպի նման տխուր մնաց.

Ասավ` Չարե'նց, էս գոզալից սրտիս մի հին մրմուռ մնաց.

Սիրտս վառվեց, մոխիր դարձավ` ինքը կրակ ու հուր մնաց. -

Դո'ւ էլ նրա գովքը արա, որ գա` ոսկե մազը ձեռին:

Էսպես ասավ Սայաթ-Նովեն ու վեր կացավ, որպես գիշեր,

Գնաց նորից տխուր ու լուռ` սիրտը հազար մուրազ ու սեր.

Երազն անցավ - դո'ւ մնացիր, պատկերքը քո մնաց լուսե,

Մեկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց` Սայաթ-Նովի սազը ձեռին:

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Երբ խօսում էի մի անգամ քո հետ՝

Ասացիր դու ինձ, ով «յայտնի» պոէտ.-

-Գրողը որ կա՝յ պոռնիկ է միայն-

Ով որ շատ տւեց՝ կտրւի նրան:-

Եվ դու տրւեցիր, պոռնիկի նման,

Քեզ «շատ տվեցին»: -

Բացագանչել է ինձ մնում միայն,-

-Վա՜յ վերցնողին...

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆԻՆ

(Նոր Ուղղագրությամբ)

Երբ խոսում էի մի անգամ քո հետ՝

Ասացիր դու ինձ, ով «հայտնի» պոետ.-

-Գրողը որ կա՝ պոռնիկ է միայն-

Ով որ շատ տվեց՝ կտրվի նրան:-

Եվ դու տրվեցիր, պոռնիկի նման,

Քեզ «շատ տվեցին»: -

Բացագանչել է ինձ մնում միայն,-

-Վա՜յ վերցնողին...

1928

Գրեց՝ Եղիշե Չարենց

1933.I

Պատմության քառուղիներով մենք քայլել ենք երկար`

Անղեկ, ցաքուցրիվ, անգաղափար,

Հին դարերից մինչև այս հանճարեղ ներկան,

Որ հուրհուրատում է մեր դեմ գալիքնափայլ:

Այն անգո առավոտից, երբ լեգենդական

Իր խարույկն է վառել մեր անգո նախահայրը,

Այս Մասիսի հանդեպ, այս անիրական

Արարատյան դաշտում,- որպես զրույց անծայր մի

Տարածվել է ուղին մեր անպատմելի,

Անծայրածիր ձգվել դարերով ձիգ

Եվ գնում է այսօր ու երկարվում էլի

Դեպի ի՜նչ անհայտ ափեր ու գալիքներ անծիր...

Բայց ուղին մեր եղել է մի՛շտ մթին,

Եղել է անանստգյուտ ու անփառունակ,

Տարածվել է անբոց ու անժպիտ`

Ուրիշների փայլով շարունակ

Շառագունված - որքա՜ն, որքա՜ն աղետավոր...

Որպես անմիտ զրույց` մեզ պատմել են մի օր

Նախնիների մասին մեր փառապանծ,

Բայց օրերի հեռվում ես տեսնում եմ միայն

Ստրկություն, մոխիր, մոռացություն ու մահ

Եվ երկրային ընթացք մի անիմաստ...

Եվ ես, ահավասիկ, հին գրերով այս մեր

Իմ տողերը կոփող մի պոետ -

Ի՜նչ խոսքերով երգեմ և ինչ տենդով պատմեմ

Մեր անանցյալ անցյալը, մեր ընթացքը, որ էլ

Ո՛չ մի գուսան երգով չոգեկոչի հին փառքը

Ու կարոտով անմիտ ետ չնայի,-

Չպանծանա այլևս, որ առ անց մեզ աշխարքը

Կլիներ պարտեզ մի ամայի...

Պատմության քառուղիներում առաջնորդել են նախ

Մեզ նախնիներ անստույգ ու ոչնչատեսիլ,

Մռայլ հեռուներում անճանապարհ առկախ,

Որ իրենց մորթի հետ միասին

Տարել են բախտը մեր թավալգլոր

Երկրներից երկիր,- օ, տառապանք երկար,-

Նշել են մեզ համար ուղի աղետավոր,

Եվ տոտեմը եղել է մեր - գայլ...

Օ՜, նախնինե՜ր... Տեսնում եմ ահավասիկ.-

Հին դարերի խորքում, ուղիներով մռայլ,

Քաղցած, քոսոտ, անբուրդ, դեպի լյառը Մասիս

Քայլում է առասպելյալ մեր գայլը...

Հենց առաջին օրից բզկտված են նրա

Նիհար կողերը - բյուր գազանների կողմից,-

Եվ կողերով կարմիր ահա քայլում է նա`

Դեմքը տված գալիք փորձանքների հողմին:-

Որտեղի՞ց է եկել նա, այդ գայլը,

Եվ ինչո՞ւ է արդյոք նա առաջին օրից

Սարսափահար հայացքը հառած լուսնի փայլին`

Աղեկտուր ոռնում իր սարսափը խորին:

Եվ նա գիտե՞ արդյոք, այդ բզկտված գազանը,

Որ նշված է արդեն նրա ուղին

Ապագայի գրքում,- որ տարիներ հազար

Քայլելու է այդպես անուղի,-

Որ պատմության մռայլ քառուղիներում

Նա բազմաթիվ դարեր պիտի այդպես տանի

Իր բզկտված կողերը - դեպի ի՜նչ անհայտ հեռու,

Ի՜նչ արոտներ կարմիր ու արնանիստ...

Օ, չի եղել մեր գայլը պղնձյա

Եվ ոչ մարմարիոնյա, և ոչ անգամ քարե,-

Նիհար, կողերը լերկ, նա անցել է անծայր

Տափաստաններ, մինչև նա հանգիստ է առել

Այս Մասիսի հանդեպ անիրական,

Այս խորշակյալ, անդուռ Արարատյան դաշտում,

Եվ` լուսնի դեմ նստած` նա երկար

Ոռնացել է իր վիշտը անկշտում,-

Ոռնացել է անձուկ իր տառապանքը,

Անասնական իր քաղցը,- և ոռնոցը նրա

Դարձել է հիմնը մեր անարձագանք -

Ու դարերով հնչել մեր պատմության վրա...

Ապա առաջնորդել են մեզ տարիներ երկար

Արքաներ անժողովուրդ և գահազուրկ,

Որոնց փառքը` մեր հին մատյաններում երգած`

Եղել է եղկություն ու քծնություն քսու:-

Օ, դո՛ւք, մեր վաղեմի առաջնորդնե՛ր,

Առասպելյալ Հայկեր ու Տրդատներ բազում,

Իշխաններ անփառունակ, սին ըղձերի ճորտեր,

Արքաներ անժողովուրդ ու գահազուրկ,-

Դո՛ւք, որ դարեր երկար, հազարամյակներ,

Ուրուների նման անկերպարանք

Ապրել եք ու կանգնել օդե ապարանքներ,

Օտար խարույկներից հայցել ոգու կրակ,-

Որ ամբողջ ձեր գոյության հազարամյակներում

Չեք ծնել և ո՛չ մի խոհ սերունդների համար -

Ո՞ր, ո՞ր պատմիչը ձեզ պիտի կարդա ներում,

Օ, դո՛ւք, անպտուղ պարտեզներ ու խորաններ ամա...

Ապա առաջնորդել են մեզ տարիներ երկար

Ֆեոդալներ շվայտ ու իշխաններ չնչին,

Հազար երանգներով իրենց դեմքը ներկած,-

Եվ մեր անմահության ակունքները այն ջինջ

Պղտորել են ոխով ու ոչնչությամբ,

Չնչին տենչանքների անխոհությամբ ոսին,

Փաթաթելով վզին մեր մի ճորտային շղթա,

Սերմանելով մեր ողջ ժողովրդի մասին

Ոչնչության սերմեր, անխոհության,

Թշվառ անհողության և աղապատանքի,

Եվ դրել են դեմքին մեր կնիքը գերության,

Սնել թշվառ կաթով ապաշնորհ կյանքի...

Իսկ նոքա՞, որ եկել են իշխաններից հետո,-

Վերջին ասպետները մեր խեղճության խորին,

Սնված նախնիների անհողության կաթով,-

Օ՛, վարդապետ Մինաս, կամ Իսրայել Օրի,-

Այն ի՜նչ տենչեր են վեհ, ու անխորտակ ու խոր,

Որ սերմանել եք դուք երկրներում օտար,

Եվ ո՞ր, և ո՞ր, և ո՞ր նպատակի շողով

Ձգտել եք կյանքը մեր անմխիթար

Հանել ափունքներից այն սև ու ապերջանիկ,

Նշել սերունդներին ուղի պայծառ,-

Եվ ձե՞զ պիտի արդյոք մենք երգենք հիմն -

Ձեր ո՞ր խոհին, կամ ո՞ր երազանքին անճառ...

...Ահավասիկ ելած մեր լեռներից այն բարձր,

Ուր վառվում էր հույսի մեր խարույկը վերջին,

Շուրջը - խավար գիշեր ու մառախուղ մի թանձր,

Շուրջը - ժայռեր մռայլ ու բարդիներ վերձիգ,-

Ու թանձրացյալ մուժում - ապարանքներ ահա`

Փոքրիկ, ողորմելի, խեղճ -

Իրենց մութ պատերում մի բուռ ոսկի պահած,

Եվ ո՛չ մի, ոչ մի մեխ,-

Ո՛չ մի կտոր երկաթ, կամ անագե շաղախ,

Կամ մարմարյա մի սյուն, կամ թեկուզ կիր,

Որ փորձության պահին անձրևներից մխար

Եվ իր ծուխը խառներ ըմբոստության երգին...

Ապարանքը - այսպես:- Իսկ ներքևում - խուղեր`

Գետնափոր, ստորերկրյա, ցաքուցրիվ,

Թաղված գանգի պես խուլ, գանգի պես անուղեղ,

Կարծես մի խեղճ նախիր

Արածելու ժամին կայծակնահար` հանկարծ

Կըծկըվել է ահից ու մոխրացել -

Եվ մնացել է տեղը մի մոխրաբույր զանգված`

Դարերով անջրդի ու հողմածեծ...

Եվ նոքա - մեր անղեկ առաջնորդները,

Այդ իշխանները եղկ, այդ տերերը վերջին,

Ելել են գիշերով ու մենակ ճամփորդել են

Դեպի հյուսիս, դեպի հյուսիսային որջի

Արջերը սառցասիրտ ու արնաթաթախ,-

Այդպես մեր գա՛յլն էր հին ճանապարհվում որսի`

Հյուծված, կողերը լերկ և անատամ...

Ես տեսնում եմ նոցա:- Իմ աչքերի առջև

Ահավասիկ իրենց եղկ հասակով ամբողջ`

Իրենց խուլ խուղերից ու լեռներից այն բարձր

Ճանապարհ են ընկնում` անուղի ու անխոհ:-

Ելած որոնելու հորիզոններ, գալիք

Սերունդների համար արահետներ ուղիղ -

Ի՞նչ են տանում նոքա ուրիշներին տալու,

Այն ի՜նչ բերքեր երկրի ու բարիքներ հողի...

Այն ի՜նչ գանձեր արդյոք, ի՜նչ արգասիք ու բեռ,

Ի՜նչ ոսկիներ ոգու ու զորության...

Ո՛չ:- Տանում են նոքա, որպես շնորհ առձեռն,

Կարավաններ ահի ու թշվառության:-

Ելած որոնելու գալիքների շավիղ,

Ապագայի ընթացք ու հորիզոն -

Նոքա կրում են լոկ անանձնական ցավի

Ու հանգուցյալ փառքի մեռելային կավիճ`

Հազարամյա մեր դեմքը երիզող...

Եվ անվավեր փառքի առասպելյալ փայլով

Շղարշելով խեղճությունն հազարամյա -

Միջնորդել են նոքա հյուսիսում ու այլուր`

Ներքինատիպ, զազիր ու զառամյալ...

Խոստացել են նոքա իրենց երբեք չեղյալ

Փառապանծ անցյալի անունով -

Առաջնորդել նոցա Երկիրը Ավետյաց`

Հանուն Որդու, Հոգու և հանուն Հոր...

Այսպես անցել ենք մենք անխոհ ու անգաղափար

Պատմության քառուղիներով, որպես միրաժ,-

Կտրել ենք երկար մի ճանապարհ

Եվ ճանապարհը մեր այս

Ե՞րբ է արդյոք, ե՞րբ է փայլատակել, օ, ե՞րբ,

Ե՞րբ է վառվել լույսով գալիքնափայլ,-

Եվ ո՞վ, և ո՞վ է մեր ապագային տվել

Անխզելի ընթացք ու գաղափար...

.

Իսկ նրանցից հետո ահավասիկ իմ դեմ

Մի ձեռք, որ զորություն է տալիս գրչիս -

Մեր պատմության գրքից դարձնում է մի թերթ

Եվ բացում է էջը նախավերջին,-

Եվ հանդես են գալիս - անկերպարանք անդեմ -

Երեկվա մեր տերերը չնչին:-

Օ, վաշխառու ճորտե՛ր, հացկատակնե՛ր, մթին

Սերմանողներ քամու ու մուրացկանության,-

Մեզ ժառանգած գանձի, օ, վատնիչներ հետին,

Որ ափերում հեռու ձեզ ապաստան գտած -

Կերտեցիք դղյակներ ու ապարանքներ,

Մեր անունից մրրիկ սերմանեցիք -

Եվ այսօրվա ձեր խեղճ ոչնչությանն անգետ

Վերջին խարիսխը մեր

Վաճառքի հանեցիք...

Եվ կործանվեց ձեր փառքը:- Ապարանքները ձեր

Միրաժների նման անապատի

Անէացան մի օր - և ո՛չ մի ձեռք

Չդրոշմեց ձեր հետքը պատմության ճակատին...

Որպես փոշի - անցաք, որպես քամի,

Եվ ո՛չ մի, ո՛չ մի մատյան

Չի նշելու երբեք ձեր ցնորքը անհիմն

Իր էջերում անջինջ ու անհատյալ...

Անէացավ ձեր փառքը:- Եվ այն, որ դեռ ունեք

Աշխարհի բոլոր հեռուներում -

Կկործանվի մի օր ամենուրեք

Եվ գալիք պայծառ օրերում

Ո՛չ մի գուսան երբեք իր երգերում հնչեղ

Չի կարդա նզո՛վք անգամ ձեզ,-

Դո՛ւք, որ միայն ոգու խեղճություն եք ցանել

Եվ գալիքում - տխուր մոռացություն հնձել...

Իսկ ժողովո՞ւրդը, որ եղել է հանճարեղ,

Եղել է որմնադիր, եղել է կառուցող,

Քաղաքներ է շինել, պարիսպներ է շարել,

Կամուրջներ է գցել կոր գծով,-

Որ դարերի միջով մինչև այգն այս հասած`

Կրել է մեջքի վրա իր,

Օ՜, եղկելի տերե՛ր, զազիր ու բազմազան

Ձեր բռնությունը բիրտ...

Ունի՞ արդյոք թեկուզ մի աննշան մասնիկ

Վաստակներում ձեր այս անքանքար -

Ժողովուրդը, որ իր աշխատա՛նքն է ազնիվ

Ձեր սեղանին բերել` արնաքամ:-

Օ, ո՛չ:- Ապրել է նա իր ճորտային կյանքով,

Խոր խավարում` արև՛ երազել,-

Եվ երգել է դարեր իր ռամկական հանգով

Իր խոհերը արդար ու վսեմ:

Ստեղծել է նա իր հեքիաթները,- և իր

Հնամյա վեպում հանճարեղ -

Իր ապագա կյանքի գաղափարը կարմիր

Եվ անմահ խորհուրդն է դրել:

Խոր գերության ներքո, այնուամենայնիվ,

Պատմության քառուղիներում ոլորապտույտ,

Պայքարել է ոգով, մաքառել է նա միշտ,

Եվ չի կորել դաժան տարիներում այն մութ:-

Խո՜ր գերության քարե կամարների ներքո,

Բռնության տակ հայրենի և օտար,

Նա մեր անպարտ ոգու ստեղծարար բերքի

Ճանապարհն է հարթել անդադար:

Այդ ճանապարհն է, որ չնչին արքաների

Եվ բոլո՛ր տերերի ոչնչությանն ընդդեմ -

Դարձրել է ոգին մեր - այնքա՜ն բերրի,

Ամե՛ն ճորտության անընտել:

Այդ ճանապարհը ձգվում է ահավասիկ

Մեր օրերից մինչև միջնադարյան հեռուն,

Մինչև դարերը հին, ուր մենք հազի՛վ ենք

Պատմության ընթացքը տարբերում:

Քայլել են քարքարոտ այդ ճանապարհով

Գորշ, անանուն մարդիկ, գեղջուկ ճորտեր,-

Կրել են կրծքերում գաղափարներ գերող,

Ստեղծարար մտքեր, բոցե բառեր, որ դեռ

Չեն խոյացել երկինք, չեն ընդունել դեռ ձև,

Բայց կհառնեն մի օր կերպավորված,-

Օ՜, հանճարե՛ղ ոգու դեռ չբացված գանձե՜ր,

Եվ հանճարի հանքե՜ր դեռ չփորված...

Ա՛յս է տվել նրան ոգու անհուն կորով

Եվ ա՛յս է մեզ փառք սահմանել,-

Բայց կարո՞ղ էր արդյոք` կապանքներում գերող`

Իր հուրը անեղծ նա պահել...

Արքաների օրով և իշխանների

Կքել է ճորտության կապանքներում նա լուռ,

Եվ անգամներ բազում նա քշվել է գերի

Եվ գերությունը իր կրել է համր ու լուռ:-

Եվ գերության գրկում կեղեքող

Յուրաքանչյուր գերին` աչքը ահեղ մահի`

Ծածկել է խեղճության թաղիքով

Իբրև անգին մի գանձ, իբրև ավանդ վերին`

Իր հանճարեղ ոգու կրակն անշեջ,

Ստեղծարար այն հուրը,- և բոլորից թաքուն

Վառել է միայնակ, վախվըխելով, ինչպես

Հանցագործն է վառում իր լապտերը միգում:

Ջլատվել է այսպես ժողովրդի անեզր

Հավաքական հանճարը զարկիչների հանդեպ,-

Եվ դարձել է ահա ժողովուրդը և՛ս,

Իր տերերի նման, անուղի ու անդեմ...

Իսկ ապա, երբ փոխվել է ընթացքը դարերի,

Երբ դարերում մարել է թիթեղյա,

Սակայն շլացուցիչ պորփյուրն արքաների -

Եվ արքաների տեղ ա՜յն

Ոսկի՛ն է նվաճել իշխանություն ու փայլ,

Բաժանել արյունոտ դափնիներ,

Պետություններ կանգնել, ուր պճնություն ու փառք

Կարելի է գնել,-

Նա քշվել է կրկին նախիրների նման

Դեպի թիարաններն անհաց աշխատանքի,

Եվ վաստակել այնտեղ մինչև ի մահ`

Ընտելացած արդեն անինքնուրույն կյանքի:

Եվ անհաց վաստակի այդ թիարաններում,

Ինչպես առաջ` դաշտերում ճորտության -

Վիճակվել է նրան մի կապարե հեռու

Կրկնակի՛ տառապանքի և գերության:

Նրա գլխին շաչող այդ նոր խարազանը

Եղել է երկճյուղ, ինչպես քիստ,-

Եվ վաստակը ոգու, որ սրբազան է -

Արգելված է եղել նրան միշտ:

Բայց առաջին անգամ իր գոյության չարքաշ

Հազարամյա ուղու ընթացքում -

Նա այստե՛ղ է տեսել շողշողացող մի այգ,

Որ պայքարով է բացվում...

Եվ այսպես - պատմության քառուղիներով

Անցել ենք մենք անղեկ ու անգաղափար,

Շառագունված անվերջ ուրիշների հրով,-

Եվ մեր ճանապարհը անփայլ

Եղել է ճանապարհ ունայնության, մահի -

Եվ չե՛նք կարող այսօր ձեզ մեծարել

Օ, նախնինե՛ր մեր խեղճ, առաջնորդնե՛ր մեր հին,-

Մեր պատմություն անդեմք ու անհանճարեղ...

Ահավասիկ ելած ձեր աներազ քնից

Նզովում ենք մենք ձեր եղկությունը մթար -

Օ՜, կերտողնե՛ր չնչին մեր անհանճար հնի

Եվ հերոսնե՛ր անքանքար մեր պատմության...

Մոլորակի վրա այս խայտաբղետ,

Աշխարհի սկզբից մինչև վախճանը

Երևի առաջին ժողովուրդն ենք մենք,

Որ կամենանք անգամ - դավաճանել

Անկարող ենք փառքին մեր ու պատմությանն անցած,

Ու կանգնած ենք ահա ապագայի հանդեպ

Զարմանալի՜ թեթև, զարմանալի՜ անդեմ`

Մերկության պես տկլոր ու անանցյալ...

Այդ մե՛նք ենք երևի այն ուղտը հաստակող,

Որ Հիսուսի առակին հակառակ -

Պիտի մտնենք` անգամ ասեղի նուրբ ծակով`

Ապագայի դրախտը անարատ...

Այդ մե՛նք ենք երևի այն հարուստը,

Որ անցյալի մեր այդ տկլորությամբ հարուստ -

Պիտի ժառանգենք մեր դարերի կորուստը,

Որ բոլո՜ր տկլորներին սահմանված է վերուստ...

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

Կոտորա՜ծ, կոտորա՜ծ, կոտորա՜ծ...

Սիամանթօ

ՄՈՒՏՔ

Քերթութեան ոլորապտոյտ ճանապարհներով

Անհանգըրւան անցած տարիներ երկարաձիգ,

Սիրտս կիզած բազում արևների հրով,

Խուսափելով ընդմիշտ երգերից դիւրածին,

Ահա զգում եմ ինձ կրկի՛ն անօգնական,

Ահաւորւած, ինչպէս բարձր լերան առջև -

Որի ոլորտներով կրկի՛ն պիտի գնամ,

Եւ չգիտեմ՝ ընկնե՞մ պիտի արդեօք, թէ՞ վաստակած հանգչեմ...

Արդ՝ մանուկ եմ ես նորից, և´ անուժ, և´ դողահար,

Անհամարձակ, ինչպէս աշակերտ, ուժերիս ու գրչիս անվստահ,-

Լեզւիս վրայ կսկիծ, և´ ջերմութիւն, և´ վահր՝

Աչքերս յառել եմ անցեալին՝ ապագայի նժոյգը նստած:-

Ձե՛զ եմ յառել աչքերըս, ո՜վ անցեալի վսեմ քերթողահայրե՛ր,

Գագաթնե՛ր Մտքի ու Հանճարի և Քերթութեան պետե՛ր,-

Քե՛զ, անյոյզ, մարմարեայ Հոմերո՛ս, որ երգել ես հերոսների մահը,

Սակայն խաղա՜ղ սրտով, մի մանկական հեքիաթ իբրև թէ:-

Եւ քե՛զ, լատինական փառքի հռչակը աւետող

Ո՜վ դիւցազնական և բարբարոս Վիրգի՛լ,

Որ ընթացել ես թէև հելլեն հանճարների սրբագործած հետքով,

Սակայն ինքնահուն է եղել պղընձեայ արշաւանքը երգիդ:

Եւ քե՛զ, արեգակնական հանճար, շռայլօրէն փարթամ Ֆիրդովսի՜,

Բազմաբղէտ, ինչպէս Արևելքը, գանձերով ու արկածներով հարուստ,

Որ հանճարիդ այնքա՜ն անայլայլ և իմաստուն լոյսով

Ներբողել ես շահերի սխրութիւնները սին, իբրև ուղի անմեռ, որ տրւում է վերուստ...

Սակայն բոլորդ միասին թւում էք ահաւասիկ

Ապագայով լեցուն աչքերիս, որ անցյալին եմ յառել ահալի,-

Ո՜վ դուք, զառամեալ մանկութեան յիշատակներ վսեմ,-

Այնքա՜ն թոթովախօս ու միամիտ...

Ձեր երգը միամիտ մանկութեան և ոգու երջանիկ անգիտութեան,

Եւ կարծեցեալ փառքի, և ճորտութեան դժնի,

Բայց և հանճարափայլ պարգևն էր՝ մեզ տրւած

Հի՜ն դարերի տքնութիւնից ազնիւ:-

Այլև ներբողել է ձեր երգը հերոսութիւն ու փայլ,

Խիզախների վսեմ արշաւանք և այրերի դաշինք,

Նշել է քերթութեան լուսազարդ ճանապարհ,

Փառք անմահական՝ բազմած մարմարիոնեայ նժոյգների բաշին:-

Բայց անցեալը այն, այն ուղին, այն ճանապարհը չարչարանաց,

Որին ես ահաւասիկ ուզում եմ մօտենալ -

Չէ՛ լեառ հերոսութեան, կամ վեհութեան ուղի, կամ փառքի ճանապարհ,

Կամ իմաստութեան պարտէզ, կամ ոգորում ոգու, կամ տքնութիւն անահ...

Եւ այն տեսիլը, որ՝ տարիներից յառնած՝

Ծառացել է ահա իմ վարանոտ ու զարհուրեալ հայացքների դէմ -

Ո՛չ փառքի գագաթ է խոստանում, ո՛չ Քերթութեան Պառնաս,

Ո՛չ անգամ փողփողեալ տողերի անմրցելի հանդէս:-

Այդ տեսիլը դժնի է և ժանտաժանտ, անփայլ է և գոսնական,

Եւ զարհուրելի է, ինչպէս զառանցանք, և անիմաստ է յաւէտ,-

Ո՜վ անցեալի պայծառ քերթողներ, ձեր երգը հերոսական

Թող դարերի՛ն մնայ ձեր հեռաւոր, ձեր օրերի՛ն անէ:-

Ձեր մարմարիոնեայ և դաշն դէմքերի փոխարէն,

Իբրև վարպետ միակ, իբրև անկաշառ մարգարէ -

Ահաւասիկ յառնում է մռայլ միջնադարից

Եւ կանգնում է դէմս, ո՜վ տառապեալ հանճար, քո կերպարանքը քարէ:-

Անցեալի արնակարմիր տեսիլներից շշմած հայացքներիս հանդեպ,

Որ ուղեցոյց են հայցում, և´ առաջնորդ արդար, և´ կորովի հանճար -

Պատկերելու համար Անցեալի խաւարից յառնած զարհուրանքը -

Դժոխքի դժնի մշուշից բարձրանում է ահա քո դէմքը բազմաչարչար...

Զարհուրանքի սովոր աչքերով, որ խորն են ու գերող,

Դու նայում ես ահա ոգուս խորքը, երկա՜ր նայում ես ոգուս խորքը,-

Եւ բռնում ես ձեռքս, որ ինձ առաջնորդես մռայլ ուղիներով,

Ինչպէս Վիրգիլը լուսաւոր, որ ցոյց տւեց մի օր քեզ երկնային դժոխքը:-

Ահաւասիկ գնում ենք քեզ հետ միասին, աշակերտ ու վարպետ,

Քերթութեան թոթովախոս մանուկ և այր բազմավաստակ,

Մեր խոհերով, մեր կեանքով, մեր երգերով անհունօրէն տարբեր,

Բայց և հարազատ ու արնակից, Իբրև միևնո՛ւյն մարդկութեան երկու տարբեր հասակ:-

Ընկնում ենք քեզ հետ միասին մենք ճանապարհ երկար,

Եւ մեր առջև ահա իր յորձանքն է ձգում արնափրփուր մի գետ,

Որ բաժանում է դժնի անցեալից այս լուսաւոր ներկան,-

Եւ մենք նստում ենք Մտածումի նաւը, որ նաւարկենք քեզ հետ:-

Գնում ենք ահաւասիկ քեզ հետ Քերթութեան ու Խոհի դժվար ճանապարհով

Դեպի ափը դէմի՝ ամէ՛ն յոյս ու հաւատ թողնելով այս ափին,

Եւ Մտածումս ահա, որպէս մշտնջական ու կորովի Քարոն,

Նաւարկում է դէպի Անցեալը, դէպի Անցեալը դառն, Դէպի ափը Մահվան ու Սարսափի...

Ա

Մենք ափ ենք ելնում միասին և նայում ենք մեր շուրջը մի պահ.-

Լռութիւն է, մռայլ մառախուղ, իսկ վերից գունատ մի մահիկ

Իր մեռեալ լոյսի հետ մէկտեղ տարածում է տխրութիւն ու ահ

Այդ անծիր եզերքի վրայ անսահման Սոսկումի ու Մահի:

Քայլում ենք, իրարու բռնած, քայլերով տարտամ, երերուն,

Անուղի, ինչպէս մոլորւած երկու կոյր կամ անօգ մանուկ:

Միևնո՛ւյն մառախուղն է բռնել թէ՛ մօտիկը մեր, թէ՛ հեռուն,

Միևնո՛ւյն լռութիւնն անհուն:

Խտանում է մեր դէմ մառախուղը.- ժայռեր են կարծես ու քարեր

Պարսպի նման բարձրացել և բռնել ճանապարհն անդարձ:-

Մոտենում ենք մենք ժայռերին - և տեսնում ենք վիթխարի ծառեր,

Եւ մտնում ենք ահա խաւարով ու ահով լեցուն մի անտառ:-

Ծառերի միջով վիթխարի գնում ենք դանդաղ մենք առաջ,

Կանգնում ենք, ականջ ենք դնում լռութեան մէջ երկար ու երկար,-

Եւ ահա հնչում է մթին անտառի խորքից մի հառաչ.-

Այդ ե՞րգ է արդեօք, հեկեկա՞նք, թէ՞ տրտունջ՝ քնարով երգած:-

Լսւում է ապա մօտիկից մի հանդարտ, դանդաղ ոտնաձայն.

Մոտենում է մէկը. դէպի մե՛զ, դէպի մե՛զ է գալիս ահա նա.

Եւ ահա - ծառերի ետևից ելնում է մի այր գլխաբաց.-

Վարդապե՞տ է նա, մուրացի՞կ, թէ՞ գեղջուկ, աղքատ քահանայ:-

Լուսնի սառ լոյսերով ողողւած՝ մօտենում է նա երերուն

Քայլերով, կանգնում է մեր դէմ,- ուրվական է կարծես նա ցաւի.-

Փոքրիկ է. նիհար. կիսամերկ. ճակատին պսակ է կրում,

Եւ ձեռքին բռնած նա ունի մի հսկայ արծաթեայ տաւիղ:

Հասնում է մօրուքն սպիտակ մինչև սրունքները նրա՝

Սպիտակ սաւանի նման ծածկելով մերկութիւնը ծերի.

Հայացքով տխուր ու անօգ նայում է նա լուռ մեր վրայ,

Եւ ապա, դառնալով Վարպետին, նա ասում է ձայնով մտերիմ.

«- Վարպե՛տ, օ՜հ, ես է՛լ քեզ նման մի գիշեր աշխարհից անցայ,

Ապրեցի, իբրև վանական, հայրենի եզերքում քո ծովի.

Բայց չքնաղ հայրենիքը քո - ինձ համար հայրենիք չդարձաւ ,

Եւ ծովը ձեր այն ծիծաղկուն,- չբուժեց իմ սիրտը ցաւից:

Աշխարհում շաչող հողմերից այն կղզում ապաստան գտած,

Զգեցած սևասև սքեմ՝ ես տաւիղը սակայն սիրեցի.

Եւ տաւիղը շեփոր դարձըրած՝ քերթութեան պարտէզը մտայ,

Որ կորած հայրենիքս երգեմ և անցեալը նրա հրածին:-

Երգեցի ես ձայնով առնական ամրոցներն ու բերդերը հայոց,

Ոստանները հայոց արքայից, պալատները նոցա փառահեղ.

Երգեցի Կարմիր Ավարայրը, Մասիսը՝ աստղերին հայող,

Ձգտելով հին փառքը հայոց սրտերում անմար միշտ պահել:

Քնարով մարտի կոչեցի ես նոցա՝ յանուն անցեալի,

Կոչեցի ելնել վերստին, թոթափել փոշին բարբարոս,-

Կոչեցի արժանի լինել մեր նախնեաց փառքին պանծալի՝

Վառելով ջահերն անցեալի, իբրև նո՜ր փրկութեան փարոս:-

Եւ երգս իզուր չհնչեց:- Հայրենի եզերքից քո լուրթ

Թռչելով, իբրև հրաւէր, դէպի հայրենիքն իմ հեռու -

Նա ոտքի հանեց քաջարի այրերի անմահ մի սերունդ,

Որ ելաւ գերութեան փոշուց հայրենեաց համար կռւելու:-

Եւ թէև քէնով բարբարոս փորձեցին նոքա, դարաւոր

Ոսոխները հայոց աշխարհի, մեզ արեա՛մբ ողողել կրկին,-

Բայց վսեմ մեր երթը եղաւ անցեալի փայլո՛վ փառաւոր,

Եւ խաղա՜ղ սրտով ես մեռայ՝ մինչև մահ քնարը ձեռքիս» :-

Ասաց - և խփեց քնարին նա մոմէ մատներով դեղին,

Աչքերում ամեհի մի հուր, մօրուքով մերկութիւնը ծածկած,-

Եւ ձայնը նրա քնարի, որ նման էր ձայնին թիթեղի,

Հնչում էր, ինչպէս մի հիւանդ, մահամերձ ընկած մանկան լաց:

Եւ տաւիղն հնչելով հեռացաւ , խարխափով մտաւ նա նորից

Անտառի խորքը խաւար, ուր տիրում էր տագնապ ու հառաչ:-

Մենք երկար լսեցինք նրա քնարի հառաչքը խորին,

Մինչ սուզւեց, լռեց նա հեռւում... Եւ անձայն անցանք մենք առաջ:-

Բ

Գնում ենք մենք ահա կրկին անտառով այդ մութ ու խաւար,

Ծառերի ճիւղերն անտերև քսւում են դէմքերին մերթ մեր,

Եւ թւում է մեզ, թէ նոքա չորացած մատներ են նիհար,

Եւ թւում են ծառերն անտառի - սարսափից քարացած դէմքեր:

Գնում ենք անտառով երկար, և ինչքան խորն ենք մտնում -

Լցւում է անտառը այնքան հառաչի ու լացի ձայներով,

Մանուկներ են կարծես զառանցում, ծերեր են հռնդում մթնում,

Սերունդներ են կարծես կարկառում բազուկներ գրկող ու գերող:

Բայց ահա երևում է հեռուն՝ տագնապով թարթող մի կրակ,

Թարթում է նա մերթ խաւարում, ու կրկին տագնապով մարում:

Մենք քայլում ենք նրա ուղղութեամբ, մօտենում ենք ահա մենք նրան

Եւ տեսնում ենք արդէն մոխրացած, համարեայ հանգած մի խարոյկ:

Խարոյկի շուրջը թափւած՝ մենք տեսնում ենք զէնքեր, ոսկորներ,

Մարդկային գանգեր, հնօրեայ զրահներ, մի հին հրացան:-

Եւ տեսնում ենք ապա, այլայլւած հայացքով նայում ենք երբ վեր -

Ծառերի ճիւղքերից կախւած կմախքներ՝ տապից չորացած:

Այս դժնի պատկերից սարսած՝ ուզում ենք արդէն կիսամար

Այդ խարոյկը թողնել ու գնալ, ընթանալ կրկին, երբ յանկարծ,

Ծառերի ետևից ելնելով՝ երևում է կիսամերկ մի մարդ՝

Սևահեր, ահագին գլխով, ոտքերը ոլորուն ու կարճ:

Գաճաճ է կարծես՝ հրաշքով անտառի խաւարից ելած.

Աչքերը շանթեր են թափում, ցայտում են կայծակներ ու կիրք.

Վիթխարի գլուխը կարծես տնկած է ուսերի վրայ.

Ակնոցներ ունի նա դրած և ձեռքին բռնել է մի գիրք:

Նայում է շանթող աչքերով նա մի պահ աչքերի տակից,

Նստում է ապա կիսամար խարոյկի մոխիրի վրայ,

Եւ հսկայ մի գնդի նման ցնցելով գլուխը ահագին՝

Ասում է ձայնով կանացի՝ ցուցամատը ճակատին դրած.

«- Այս խարոյկը ե՛ս վառեցի աշխարհում ձեռքերով իմ թոյլ,

Եւ տասնեակ տարիներ բորբոքւած՝ նա ցրեց շողեր ու կայծեր,-

Իմ ամբողջ կեանքում կռացած՝ փչեցի ես անխոնջ ու անդուլ,

Որ երբե՛ք, երբե՛ք չմարի նրա հուրը - և յա՛ր առկայծէ:

Եւ եկան, տասնեակ տարիներ սերունդնե՜ր եկան բորբոքւած,

Այրեցին սրտերը թափուր աշխարհում վառած իմ հրով,-

Հայրենի երկրի խաւարում սփռեցին հուր ցնորք ու կայծ.

Այստեղի՛ց զրահներ առած գնացին Ֆարհատն ու Կարօն:-

Ես վրէ՛ժը կեանքում երգեցի թշնամու հանդէպ հնօրեայ.

Իմ քնարը, գրիչն իմ հատու - սրբազան մրրի՛կ սերմանեց,-

Բայց նստած եմ կրկի՛ն ահա ես խարոյկիս մոխիրի վրայ -

Եւ շրթերս թորում են հիմա նախատի՛նք միայն ու անէծք»...

Վեր թռաւ յուզւած նա տեղից, շպրտեց գիրքը մի կողմ,

Կռացաւ խարոյկի վրայ և կրկին սկսեց փչել.-

Ելնում էր շունչը կրծքից մի խռպոտ, փայտեայ աղմուկով,

Եւ խարոյկը չէր բորբոքում... Եւ կանգնեց նա ոտքի ու գոչեց.

«- Բարձրացի՛ր, ելի՛ր խաւարից, ո՜վ ռազմի երգերի գուսան,

Հնչեցրո՛ւ քնարդ կրկին, թող ձայնը նրա շառաչե՛.-

Թող մարտի՛ նա կոչե կրկին բանակները մեր սրբազան,

Ե´ւ զէնքերը թող որոտան, և´ ռազմի սրերը թող շաչեն» :-

Այսպէս նա կանչեց,- և ահա, անտառի խորքից ելնելով,

Մոտեցաւ մեզ մռայլ մի մարդ՝ մազերը գանգուր ու խռիւ.

Վիթխարի ճակատ նա ուներ. հայացքը խրոխտ ու խելօք.

Իր ձեռքի պղնձեայ շեփորով շեփորեց նա պայքար ու կռիւ:

Բայց շեփորը՝ ռազմի ամպագոռ շառաչուն երգի փոխարէն՝

Արձակեց խռպոտ մի հառաչ, որ նման էր քամու կաղկանձի.

Բայց նրանց մեռեալ աչքերում ամեհի հուրեր նա վառեց,

Եւ գաճաճն սկսեց պարել - խելագար, խնդութեամբ անծիր...

Քարացած՝ մենք նայում էինք վիթխարի գլխով այդ մարդուն,

Որ վայրի մի պար էր պարում կաղկանձող նւագի ներքոյ,

Իսկ վերից, խաւարի միջից, պահակի նման մշտարթուն,

Զառամեալ լուսինն էր նայում՝ հմայւած պարով ու երգով:-

Իսկ ծառի ճիւղերից կախած կմախքները այն չորացած,

Շարժելով ծնօտներն իրենց՝ սկսեցին ամեհի կափկափել,-

Եւ լուսինը, ի վերուստ տրւած իր ժպիտը անդարձ մոռացած,

Սկսեց քրքջալ և վերից մեր գլխին պաղ մոխիր թափել...

Գ

Մենք թողինք պարող գաճաճին և ռազմի շեփորով մարդուն,

Եւ կրկին դանդաղ քայլերով քայլեցինք անտառի միջով,-

Երբ թնդաց յանկարծ անտառում մի երկինք հասնող դղրդիւն,

Եւ անտառը լցւեց ծայրէծայր բարձրաձայն լացով ու ճիչով:

Սարսափած՝ վազեցինք մենք առաջ ծառերի միջով անտառի,

Անպաշտպան կրծքերս նրանց ճիւղքերի հարւածին բացած,-

Եւ այդպէս երկար վազելով - դուրս եկանք յանկարծ անտառից,

Եւ փռւեց աչքերիս առջև - ամայի, ընդարձակ մի բացատ:

Ողողւած կարմրաւուն լոյսով - ձգւում էր բացատն ընդարձակ,

Ամայի, ինչպէս անապատ, անպտուղ, քարքարոտ ու լուռ:-

Այդ մռայլ բացատի մէջտեղում, հրաշքի նման բարձրացած,

Ցցւել էր ժայռերից կերտած մի կարմիր, կոնաձև բլուր:

Մենք նայում էինք բլուրին՝ աչքներս սարսափից չռած,

Այնտեղից ռազմի մի շեփոր կանչում էր խրոխտ ու առոյգ.

Վառւում էր բլուրի գլխին բարձրաբերձ բոցով մի կրակ,

Թւում էր, թէ վառել են այնտեղ մի հսկայ տօնական խարոյկ:-

Ոլորուն մի ուղի էր տանում բացատով դէպ բլուրն այդ թեք,

Քայլեցինք ուղիով այդ ոլոր,- և ահա, բլուրին չհասած,

Հանդիպեց, կտրեց մեր ուղին մի ինչ-որ կերպարանք անդէմ,

Մի, կարծես դժոխքից ելած, անսահման դժնի արարած:

Դա մա՞րդ էր, ուրո՞ւ, թէ մի դև՞,- դժւար էր որոշել իսկոյն:-

Նման էր հսկայ մորեխի, շարժւում էր թռիչքով թեթև,

Մնում էր մի պահ իր տեղում - և յանկարծ թռիչք էր անում,

Կարճ, հատու, ինչպէս դաշտերում մորե՛խն է թռչում տեղից տեղ:

Այդպիսի թռիչքով հատու ծառացաւ երբ նա մեր առաջ -

Սկզբում տեսանք մենք միայն ոսկորի և մսի մի կոյտ.

Կարծես մէկը առել էր մի խուրձ ոսկորներ և խառնել էր իրար,

Իսկ յետոյ - իրարու կապել, խառնելով ազդրեր ու գլուխ:

Երբ մի քիչ երկար նայեցինք ոսկորի ու մսի այդ կոյտին -

Տեսանք, որ կմախք է դա մի՝ գլխի տեղ՝ երկաթեայ մեքենայ,

Ձեռքերը տեղերից պոկած, գլուխը հագցրած ոտին,

Իսկ սրտի փոխարէն - կրծքում պողպատեայ զսպանակ դրած:

Ներքևից, ձախ ոտի մօտից, գլուխը նայում էր վերև՝

Աչքերից շանթեր թափելով, ատամները քսելով իրար.

Աջ ոտի մատներով մի պահ նա գունատ ճակատը քերեց -

Եւ այսպէս նա խօսեց՝ ներքևից ցասումով նայելով մեր վրայ.

«- Ո՜վ դուք, որ մտել եք ահա այս մռայլ անտառը Ահի,-

Նայեցէ՛ք հատեալ կմախքիս և գլխիս՝ պոկւած իր տեղից.-

Աշխարհում որոճում էի ես խոհեր կռւի ու մահի

Եւ գլխի փոխարէն ունէի մեքենա՝յ շինւած թիթեղից:-

Ես սրտի փոխարէն ունէի իմ կրծքում պողպատ զսպանակ,

Անծանօթ էր կեանքում ինձ համար ամենայն վարանում ու ահ.

Մեր երկրի արի այրերից կազմեցի ես մե՛ծ մի բանակ

Եւ մեր սև դրօշի վրայ գրեցի «Հայրենիք կամ Մահ»:

Գնացին նոքա, այդ արի զինվորները, Երկիրն Աւետեաց,

Տիրում էր այնտեղ բռնութիւն, և´ ոճիր, և´ կեանք անազատ.

Գնացին նոքա՝ սրբելու մեր դէմքից նախատինք ու լաց,

Բայց երկիրն արեամբ ողողեց տագնապած Արքան այն գազան:

Հանելով բարբարոս հորդաներ - նա քանդեց մեր շէները բոլոր,

Մեր մանկանց արեա՛մբ արբեցաւ ՝ թաքնըւած որջում արքունի,-

Եւ ահա, վրէժով լցւած, դժոխքի հանճարին դիմելով,

Ուխտեցի ըմպել մի բաժակ բռնակալ Արքայի արիւնից:

Ես գլուխս դարձրի այնժամ դժոխքի մի գոռ մեքենայ,

Բայց, դժբախտ փորձի ժամանակ, Արքայից հեռու նա պայթեց,-

Եւ խփեց - խորտակեց նա ինձ... Իսկ Արքան կենդանի մնաց,

Եւ, իբրև դևի տրիտուր, նախճիրներ նիւթեց ու ջարդեր...

Եւ մնա՜ց նա կենդանի... Կենդանի՜ նա մնաց... Վա՛յ ինձ...

Աշխարհից հեռացայ ես այսպէս՝ իմ ուխտը թողած անկատար...

Եւ ո՛չ մի կաթիլ չխմած արիւնից այն Հրեշ-Արքայի՝

Ես կեանքից ընդմիշտ հեռացայ... Եւ չունե՜մ հանգիստ ու դադար»...

Ասաց - կափկափեց կրկին ատամները թափով մի ահեղ,

Աչքերից շանթեր արձակեց,- և յանկարծ թռչելով տեղից,

Սկսեց թպրտալ օդում, թռչկոտել, ճչալ ու վայել,

Լցնելով բացատն աղմուկով ոսկորի և շաչող թիթեղի:-

Թռչկոտում էր նա խելահեղ, կատաղի դառնութեամբ վայում,

Դառնում էր օդում, ինչպէս հոլ, և ճիչեր արձակում ցաւի,-

Մենք դիտում էինք քարացած, սարսափած աչքերով նայում,

Երբ յանկարծ մօտեցան նրան երկու այր՝ դէմքերով կաւիճ:

Բուսնելով կարծես խաւարից՝ մօտեցան նրան երկու այր,

Երկու մարդ սևազգեստ, մռայլ, կրծքերին պղնձեայ նշան.

Կմախքներ էին՝ զգեցած զգեստներ մթին ու մռայլ,

Ձեռքերին ոսկորներ բռնած, ինչպէս գոռ մարտի դրօշակ:

Ելնելով կարծես խաւարից՝ մօտեցան նրանք այն հոլին,

Որ ցատկում ու դառնում էր օդում և ճիչեր արձակում ահեղ,-

Եւ մէկը նրանցից, որ ուներ հայացքներ՝ մռայլ փայլով լի -

Սկսեց ձեռքերով օդում, նրա շուրջը շարժումներ անել:

Հիպնոսող բժիշկն է ինչպէս ներազդող շարժումներ անում՝

Հիւանդի առջև շարժելով պսպղուն մի գունդ կամ բիւրեղ -

Նա շարժում էր այդպէս մի ոսկոր, կրկնելով անհայտ մի անուն,

Յօնքերի տակից ցայտելով կրակներ կարմիր ու հուրեր:

«Հըդահյո՜ւն, Հըդահյո՜ւն, Հըդահյո՜ւն»,- ձայնում էր կանչով շառաչուն,

Ձեռները կարօտով օդում հոլաձև մարդուն տարածած,

«Խա՜ն Բա՜ն ո՜տ, Խա՜ն Բա՜ն ո՜տ, Բա՜ն ո՜տ»,- ձայնակցում էր նրա հառաչին

Ուղեկիցը նրա՝ ամեհի էքստազում ինչպէս վերացած:

Այդ մռայլ կանչերի ներքո հոլատիպ մարդը քիչ-քիչ

Սկսեց թուլանալ, հանդարտել,- և ահա ընկաւ ուժասպառ.

Ցնցւում էր մի քանի վայրկեան իր գլուխը միայն ահագին,

Բայց նա էլ հանդարտւեց ահա... Եւ տիրեց լռութիւն անբառ:-

Մենք նայում էինք քարացած պատկերին այդ մութ ու հոռի

Եւ ուզում էինք հեռանալ, ընթանալ բացատով կրկին,

Երբ հնչեց բլուրի գլխից հռինդը ռազմի շեփորի,

Եւ լսւեց աղմուկ, ոտնաձայն - ներքևից, անտառի խորքից:

Լսելով ձայնը շեփորի - վեր թռաւ տեղից հոլաձև

Այն կմախքը կամ մարդը կրկին՝ ճակատին արնաթոր վէրքեր,-

Մի քանի վայրկեան քարացած, ականջը շեփորին, նա լսեց,-

Եւ քամու նման սրընթաց - երեքով սլացան ներքև:

Շռինդը ռազմի շեփորի թնդում ու կանչում էր մինչդեռ,

Ձայնում էր բլուրի գլխից, ինչպէս կոչ, երթի աղաղակ,-

Եւ լսւում էին ներքևից, անտառից - ճիչեր ու կանչեր,

Հաւաքւում էր կարծես անտառում և երթի էր ելնում մի բանակ:

Վերևից, բլուրի գլխից հնչում էր շեփորը, կանչում,

Տագնապով, ինչպէս ահազանգ,- և ձայնին նրա զուգահեռ՝

Լսւում էր հառաչ, ոտնաձայն, մի զանգ էր հեռուն ղողանջում,

Եւ վառւում էին անտառում բազմաթիւ կրակներ ու ջահեր...

Դ

Մենք լսում էինք, քարացած, շեփորի ձայնը դժնի,

Որ վերից, բլուրի գագաթից, հնչում էր ամեհի թափով,-

Երբ ահա ներքևից, անտառից, ողողւած ցոլքերով լուսնի,

Սկսեց ելնել ու հոսել դէպի մեզ - հսկայ մի թափոր:

Շարժւում էր թափորը՝ լուսնի սպիտակ լոյսով ողողւած,

Ահագին, ինչպէս մարդկային վիթխարի մի գետ, կամ հեղեղ.

Ձիերի խրխինջ, բառաչիւն, մարդկային հեկեկանք ու լաց,

Զէնքերի շաչիւն, թմբուկներ, կրակներ կարմիր ու դեղին,-

Այս ամէնը խառնըւած իրար, գալիս էր դանդաղ դէպի մեզ,

Կամ դէպի բլուրն էր գնում՝ անսալով շեփորի ձայնին:-

Քաշւեցինք զգոյշ մենք մի կողմ, որ յորձանքը մեզ չճզմէ,

Կամ չնչին տաշեղի նման մեզ յանկարծ իր հետ չտանի:

Մօտենում էր թափորը դանդաղ, հոսում էր հանդարտ ու ահեղ,

Հեղեղի նման յորդանում՝ բերելով աղմուկ ու հառաչ,

Ցնծութեան ճիչեր խելագար, զառանցանք ու վիշտ խելահեղ,

Ոսկորի ու մսի մխրճանք, երկաթի շռինդ ու շառաչ:

Մօտեցաւ թափորն ահա մեզ և դանդաղ սկսեց անցնել

Մեր չռած աչքերի առաջով, երազի նման մի դժնի:-

Մենք նայում էինք քարացած, սարսափով անհուն ու անծիր,

Ողողւած սպիտակ լոյսով այն ահից դալկացած լուսնի:

Գալիս էր ամէնից առաջ վիթխարի հասակով մի մարդ՝

Չոր, բարակ, հսկայ ճակատով, բեղերը սափրած, բայց կլոր

Մօրուքով, ինչպէս քահանայ, հայացքով խոնարհ ու հանդարտ,

Իր գունատ, մահատիպ շրթերով մի ինչ-որ աղօթք երգելով:

Մազերին եղեամ էր ցանել մառախուղը կարծես Հիւսիսի,

Որ շողում էր ալեզարդ գլխին, ինչպէս սառը, օտար լոյսի փայլ.

Նա տխուր շարական էր երգում Աստծոյ որդի Յիսուսին,

Բայց բառերը խառնում էր իրար՝ յորդելով անհարթ մի բարբառ:

Իր բարակ, ոսկրոտ մատներով նա բռնել էր մի գանձարան.

Աջհամբոյր են փոքրիկ ժամերում հաւաքում նման ամանով.

Թիթեղեայ էր փոքրիկ գանձարանը,- և ձեռքով գրւած էր վրան՝

«Քաղաքական անօթ»:

Սկիհի նման սրբազան գանձարանն այդ բարձր պահած՝

Երբ անցաւ առաջով նա մեր - մենք տեսանք զարմանքով անծիր,

Որ ճախրում է անօթի վրայ, աղաւնու կերպարանք առած,

Սուրբ հոգու նման - մի փոքրիկ երկգլխանի արծիւ:

Այդ անօթը բարձր պահած՝ նա անցաւ քայլերով դանդաղ,

Անմռունչ, ինչպէս քահանայ, որ գանձ է հաւաքում ժամում,-

Եւ դէմքը նրա սպիտակ, և սկիհը նրա այդ - անդարձ

Դրոշմւած մնաց իմ հոգում - այնքա՜ն էր պատկերն այդ անհուն:

Գալիս էր ապա անտառի եզերքին մեր տեսած այն ծերուկ

Վարդապետը կամ քերթողն այն հզօր՝ մօրուքով մերկութիւնը ծածկած.-

Նստած է կմախքի վրայ նա մի մերկ, երերուն ձիու,

Որ քայլում էր ճօճւելով, ինչպէս ձիերն են քայլում ծերացած:

Իր ձիու կմախքէ վզին արծաթեայ տաւիղն իր դրած՝

Խփում էր մատներով նա չոր ու երգում ռազմական մի երգ,

Եւ նրա ետևից մի քանի երգիչներ, հրելով իրար,

Արշաւում էին՝ նրա պէս նստոտած կմախքէ ձիեր:

Բայց նրանք տաւիղի փոխարէն ոսկորներ ունէին ձեռներին,

Որ թափով խփելով իրար՝ աղմկում էին կատաղի.-

Նրանցից մէկն էր միայն, որ ունէր իսկական սրինգ,

Եւ սրինգը ձայներ էր հանում չափազանց տխուր ու աղի:-

Պատանի՛ էր դա մի դալկահար, արցունքով լեցուն աչքերով,

Եւ ձայնը նրա սրինգի նման էր ողբի ու լացի.

Նւագում էր իր խեղճ սրինգով նա տաղեր վշտի ու սիրոյ,

Խառնելով այլոց աղմուկին իր ձայնը՝ մի քիչ կանացի:-

Այս գունատ պատանու կողքին արշաւում էր այլ մի քերթող,

Նրանից աւելի տարեց, փառահեղ ճակատով և ճաղատ.

Նա տաւիղ ունէր արծաթէ և շեփոր պղնձէ - ու հերթով

Նւագում էր կամ սիրոյ տաղեր, կամ հնչում ռազմի աղաղակ:

Եւ այսպէս՝ խառնելով իրար ռազմաշունչ, ամպագոռ տաղեր

Եւ սիրոյ տխուր նւագներ - անցնում էր խումբը նոցա,-

Եւ հնչում էր նւագն այդ խմբի - թաղումի նման դառնաղետ,

Լցնելով սրտերը յաւէտ - դառնութեան անկոբար ու ցաւ :

Երգեցիկ այդ խմբից յետոյ գալիս էր մի սև դիակառք,

Որ քաշում էին մարդակերպ, չորեքթաթ դևեր կամ ձիեր.

Դրւած էր այդ կառքի վրայ ոսկեզօծ, շքեղ մի դագաղ,

Եւ նստած էր դագաղի վրայ մի գաճաճ՝ դէմքով դէպի ետ:

Նախ այնպէս մեզ թւաց, թէ նա, դագաղի մարդն այդ գաճաճ,

Կրում է իր մարմնի վրայ՝ վիթխարի գլուխներ երկու,

Բայց կառքը երբ քիչ մօտեցաւ և կանգնեց մի պահ մեր առաջ -

Մենք տեսանք դագաղի վրայ - վիթխարի մի գլուխ և մի կուզ:

Այդ կուզն էր, որ ետ էր նայում, իսկ գլուխը նայում էր առաջ,

Կոնաձև բլուրը դէպի, դէպի լոյսը նրա գագաթի:-

Իր խրոխտ, արծւային քթին ակնոցներ ուներ նա դրած

Եւ խորունկ կնճիռներ ուներ սպիտակ ու նեղ ճակատին:-

Նա ո՛չ թէ նստած էր ոսկեայ դագաղի վրայ, այլ մի մեծ

Չղջիկի, կամ բուի նման՝ թառել էր կարծես չորեքթաթ:-

Նա կառքի անհարթ շարժումից կշռւում էր մերթ առաջ, մերթ ետ,

Եւ մերթ կուզն էր բարձրանում վերև, մերթ գլուխը՝ մի փոքր հերթափ:

Բայց այդպէս չորեքթաթ կռացած՝ ձեռքերով նա իր ահագին

Պահել էր վիթխարի մի թերթ, կամ դրօշ՝ շինւած թիթեղից.

Թիթեղէ դրօշի վրայ նկարւած էր մի արջ թագակիր,

Որ թաթի երկաթեայ խաչով կոտրում էր մահիկ մի դեղին:

Անախորժ ճռինչ հանելով ընթանում էր կառքը դանդաղ,

Երգեցիկ խմբի ետևից, անսալով ձայնին շեփորի,-

Իսկ կառքի երկու կողքերից, քայլերով ծանր ու հանդարտ,

Ընթանում էին անտառում մեր տեսած այրերը նորից:-

Առաջինը՝ անտառում վառած խարոյկի պահապանն էր այն հեք,

Որ ձեռքին, դրօշի փոխարէն, կրում էր վիթխարի մի փուքս.

Փչելով փուքսն իր հսկայ՝ նա փորձում էր կրակներ հանել,

Բայց հանում էր ձայներ խռպոտած, տխրագին տնքոց ու հոգոց:

Իսկ միւսը - նրա օգնական ռազմաշունչ այն գուսանն էր, որ

Շանթեր էր աչքերից թափում, բարկութեան հուրեր ու կայծեր.-

Իր ձեռքին բռնած նա ունէր պղնձեայ ահագին մի շեփոր,

Բայց շեփորը չէր շեփորում, այլ տխուր կաղկանձում էր կարծես:

Գնում էր նրանց ետևից կիսամերկ այրերի մի խումբ.

Կմախքներ էին՝ զգեցած զանազան լաթեր ու շորեր.

Մէկը խաչ էր իր կրծքին կրում, մի ուրիշը՝ դեղնած ծաղկեփունջ,

Որ նաւթի բուրմունք էր հանում՝ չափազանց սուր ու զօրեղ:

Մի կմախք տանում էր մէջքին մազութի երկաթեայ աման,

Մի ուրիշը՝ հսկայ մի հաշվիչ, որ նման էր փայտեայ քնարի.

Մի կմախք, շալակին դրած, մի դոյլ էր տանում իր համար,

Մի ուրիշը պահել էր գլխին ոսկեզօծ նժար վիթխարի:

Հազիւ էր այս խումբը անցել, երբ ահա երևաց ջահակիր,

Սևասքեմ այրերի մի խումբ, որ գալիս էր՝ երգելով շարական.

Քայլում էր այդ խմբի մէջտեղում, կապտաւուն ծիրանի հագին,

Մի փարթամ մօրուքով վարդապետ, մի նժդեհ, մօտ վաթսուն տարեկան:

Նա կրծքին կրում էր մի աստղ, որ ցոլում էր ինչպէս ադամանդ,

Մի խաչ էր շողշողում փորին, որ ցոլքեր էր ցրում բիւրեղէ.-

Իր հուժկու ձեռքերով, իբրև դարերից մնացած աւանդ,

Բռնել էր պարթև ծերունին և տանում էր թղթէ մի շերեփ:

Թափորի առջևից տարվող այն փոքրիկ սկիհի նման

Այս շերեփը և´ս ուներ հովանի մի ոգի անլոյծ.-

Արծաթեայ արծւի փոխարէն այս թղթի շերեփի վրայ

Նստել էր, իբրև հովանի, պղնձեայ բաշով մի առիւծ:

Երգելով տխուր շարական, սևասև զգեստներ հագած,

Քայլում էր շքախումբը նրա՝ կրելով ջահեր մահատիպ,

Եւ թղթէ շերեփը ձեռքին ընթանում էր նա համրաքայլ,

Անընդհատ, ձայնով անայլայլ, կրկնելով մոգական մի թիւ:-

Մինչ անցնում էր թափորն այս այսպէս - ետևից յորդում էր արդէն

Անընդհատ աճող, ծաւալւող, լեռնացող մի ծով կամ հեղեղ.

Աճում էր աղմուկն աւելի, խտանում ու դառնում էր տարբեր,

Մօտենում էր խորշակ մի կարծես՝ խառնելով ազգեր ու ցեղեր:

Դղիրդի նման հեռաւոր մօտենում էր աղմուկ նախ մի խուլ,

Երկիր էր կարծես ընթանում՝ հեղեղով արւած տեղահան.

Անտառ էր կարծես ճարճատում, հրդեհւած երկիր էր մխում՝

Սփռելով բարբարոս մի բոյր, հանելով ճիչեր երկնահաս:

Ձիերի դոփիւն, զէնքերի չարագոյժ շառաչ, մարդկային

Հեկեկանք, օգնութեան ճիչեր, շների կաղկանձ յուսահատ.-

Մոտենում էր այսպէս հեռւից արշաւանքը Արեան և Մահի,

Եւ նայում էինք մենք՝ ահից կարկամած, շնչներս պահած:

Իսկ դէմից, բլրի գագաթից, կանչում էր շեփորն անընդհատ,

Շեփորում էր մահու տագնապով՝ կոչելով նոցա հանդեսի,-

Եւ հոսում էին դէպի նա ամբոխները այդ տեղահան՝

Դեպի լյառն էին շտապում՝ Մահու ու Արեան մի ծեսի...

(Շարունակելի)

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

Բազմել է ցարերի գահին

Թիֆլիսի նեղճակատ կինտոն,

Խրոմէ սապուգներ հագին

Եւ գահը արել է ֆայտոն:

Նստել է քշում է բռի,

Վարգում է, ոտնում է անցնում,

Տիրան է, Ներոն է բռնի,

Սփռում է արիւն ու արցունք:

Լռել են ձայները «ի զէն»,

Դառել են կեղծած հիացում,

Նորաւոր երկիրը հիւսկէն

Ժայթէում է իր մէջ մակածում,

Որ յետոյ ահաւոր պարպի,

Խլացնի որոտներն ապեղէն,

Եւ ինչպէս միջուկը պայթի,

Հուրհրայ լաւան հրեղէն:

Շառաչի, յորդանայ, յորդի,

Արնաներկ գահի վրայով,

Զի բաւ է արեւներ մորթի

Այս կինտոն սարդի ճակատով:

Օ՜, երբ է Մըսըրը եղել,

Մեր հիմքում նման հոր փորող,

Ոչ ոք մեզ այսպես չի նեղել,

Ինչպէս այս հարճորդին կարող:

Սեւ կառքի կառապան լկտի՝

Բազմել է ցարերի գահին,

Լափում է որձակը մտքի,

Զրկում է մեզ հունդից ազգային:

Ի՜նչ անէ նստւածքը ռամիկ,

Կաւատի դաւից անտեղեակ,

Արեւ էր, դառել է մահիկ

Աշխարհոմ մնացել մենակ:

Օ՜, ո՞ւր էք, աստղեր, արեւներ,

Իջնում է ազգիս երեկոն,

Եղաւ մեզ չլսւած մի նեռ,

Թիֆլիսի նեղճակատ կինտոն:

ԹԻՖԼԻՍԻ ԿԻՆՏՈՆ

(Նոր Ուղղագրությամբ)

Եղիշե Չարենց

Բազմել է ցարերի գահին

Թիֆլիսի նեղճակատ կինտոն,

Խրոմե սապուգներ հագին

Եւ գահը արել է ֆայտոն:

Նստել է քշում է բռի,

Վարգում է, ոտնում է անցնում,

Տիրան է, Ներոն է բռնի,

Սփռում է արյուն ու արցունք:

Լռել են ձայները «ի զեն»,

Դառել են կեղծած հիացում,

Նորավոր երկիրը հյուսկեն

Ժայթքում է իր մեջ մակածում,

Որ հետո ահավոր պարպի,

Խլացնի որոտներն ապեղեն,

Եւ ինչպես միջուկը պայթի,

Հուրհրա լավան հրեղեն:

Շառաչի, հորդանա, հորդի,

Արնաներկ գահի վրայով,

Զի բավ է արևներ մորթի

Այս կինտոն սարդի ճակատով:

Օ՜, երբ է Մըսըրը եղել,

Մեր հիմքում նման հոր փորող,

Ոչ ոք մեզ այսպես չի նեղել,

Ինչպես այս հարճորդին կարող:

Սև կառքի կառապան լկտի`

Բազմել է ցարերի գահին,

Լափում է որձակը մտքի,

Զրկում է մեզ հունդից ազգային:

Ի՜նչ անե նստվածքը ռամիկ,

Կավատի դավից անտեղյակ,

Արև էր, դառել է մահիկ

Աշխարհոմ մնացել մենակ:

Օ՜, ո՞ւր էք, աստղեր, արևներ,

Իջնում է ազգիս երեկոն,

Եղավ մեզ չլսված մի նեռ,

Թիֆլիսի նեղճակատ կինտոն:

1937 թ., բանտ

(Գարուն)

(Եղիշէ Չարենց)

(Դասական Ուղղագրութեամբ)

I

Որպէս քուրմը Գանգէսի,

Կարօտակէզ, սիրակէզ -

Կեանքս տւե՜լ եմ լոյսիդ

Եւ երգում եմ քեզ

Քե՜զ եմ երգում այս կարմիր

Աշխարհում հիմա,-

Քե՜զ եմ երգում, քա՛ղցր քոյր,

Խելագա՜ր Սոմա՛:

II

Դարեր շարունակ, անվերջ, անդադրում,

Ու սիրտս - գարուն,

Կեանքս երգ շինած՝ քե՜զ էի փնտռում

Այս չար աշխարհում:

Ու չէի գտնում, Սո՛մա, ո՛չ մի տեղ

Քո դէմքը հրէ,-

Բայց ես գիտէի, որ մեռնում է նա,

Ով որ քեզ սիրէ:

Ու սիրտս տւած մահի անուրջին,-

Մա՜հ էի տենչում,-

Բայց տեսայ յանկարծ քո դէմքը վերջին

Այս աղջամուղջում:

Քո դէմքը տեսայ, որպէս սրբազան

Մի զոհաբերում.

Քո դէմքը տեսայ աշխարհասասան

Այս հրդեհներում:

Եւ քեզնով հարբած՝ կանչեցի՜ նրանց

Հրդեհի պարին,-

Եւ կեանքս տւի, պարզ ու սրտաբաց,

Վառւող աշխարհին...

III

Սո՛մա, ես գիտեմ՝ մի աղջիկ ես դու,

Երկնային մի քոյր,

Որ տալիս է մեր սուրբ ծաղիկներին

Թոյն, թախիծ ու բոյր:

Երկնքից իջած քո ցօ՛ղն է սերում

Բոյսերը բոլոր.

Քո՛յր, ապրում ես դու մեր սուրբ բոյսերում

Քաղցր ու ահաւոր:

Մենք այդ բոյսերից խմիչք ենք շինում,

Գինի հրակէզ,

Եւ այդ սրբազան խմիչքով հարբած -

Ցանկանում ենք քեզ:

Վառւում ես, Սո՛մա, մեր երակներում

Դու, որպէս գինի,-

Եւ քեզնով հարբած ուզում ենք մենք էլ,

Որ այս աշխարհում քո կամքը լինի...

IV

Սո՛մա, օ՜, Սո՛մա, սրբազան խմիչք,

Սրբազան դու սէր,

Ոգեւորութեան դու քա՜ղցր գինի,

Երկունքի գիշե՜ր:

Արշալոյսների սրբազան արգանդ,

Ոգու Կաթն Ծիր.

Արեւից առաջ դո՛ւ երկնից անցար,

Ոսկի փռեցիր:

Օ՜, Սրբազան հա՜րս դու ազատութեան,

Դու - ազատութի՜ւն,

Դու - վերջին ցնորք վերջի՜ն քաղցրութեան,

Դու - ոգու խնդում:

Դո՛ւ, որ սրտերում փրփրում ես վառ,

Հոսում ես արագ,

Ու փրփուր-փրփուր եփւելով սրտում

Վառւում ես յանկարծ, դառնում ես կրակ:-

Սո՛մա, օ՜, Սո՛մա, օրհնւի՜ թող այն

Վայրկեանը կարմիր աշխարհում այս չար,

Երբ մարդու սրտում առաջին անգամ

Հրի փոխւեցիր ու Ա՛գնի դարձար...

Ու հրդե՛հ դարձար, ու կրակ, ու հուր,

Սրտից ծփալով - անցար աշխարհին,

Եւ կեանքը այս չար, այս կեանքը տխուր

Յանձնեցիր հրին:

Ծփում ես հիմա մարդկանց սրտերում.

Ու ողջ աշխարհում հրդեհ ես վառել.

Քո՛յր, դո՜ւ ես միայն թխպոտ օրերում

Մեզ մխիթարել...

Վառե՜լ ենք հիմա աշխարհը նորից,

Ուխտի ենք եկել խենթ ու խելագար.

Օրհնւի՛ թող քո անունը նորից,

Որ հուր դարձրեց մեր սրտերը քար:

Հուրդ մեր սրտում թող սուրբ փրփրի.

Խմե՜լ ենք արդէն, ելել ենք պարի,

Խառնել ենք իրար հիմա կեանք ու մահ.

Բռնկւի՛ր կրկին ու կրկին անգամ,

Վառւի՛ր մեր սրտում, ծփա՛, արնաքամ,

Խելագա՜ր Սո՛մա...

V

Քո՛յր, քո գինին մեր սրտերում

Մխացել է դա՜ր ու դարե՜ր,

Քո՛յր, քո գինին մեր սրտերում

Քանի՜ ոսկի ջահ է վառել...

Քանի՜ ոսկի ջահ է վառել...

Երկրի մուԺում,

Քանի՜ ոսկի ջահ է վառել

Կեանքի փոշում:

Դա՜ր ու դարեր մեր սրտերում

Վառւել է վառ,

Բայց հրդեհւել չի կամեցել

Աշխարհը վառ:

Ո՞վ չի տեսել, երբ իջնում է թանձր գիշեր -

Շիրիմներից դուրս են թռչում ոսկի լոյսեր:

Փոշիացող ոսկորներից լոյս է ծորում.

Գինի՛դ է այն, որ չի վառւել մարդու օրում:

Գինիդ է այն, որ զուր յուզւել, բայց չի՛ վառել՝

Գինի՛դ է այն, որ մարդ իր հետ վա՛ր է տարել.

Ու գիշերի թանձր մթում -

Հրէ մի սուր -

Դուրս է թռչում գերեզմանից ՝

Վառւում է զուր...

Սո՛մա, գինիդ, որով հարբել,

Խենթ ենք հիմա -

Դա՜ր ու դարե՜ր տւել է մեզ

Երկունք ու մահ.

Մա՛հ է տւել ու գերեզման,

Հող ու անհուն -

Որ դուրս թռչի, ազատ վառւի -

Գերեզմանում...

Ու չէր վառւում դա՜ր ու դարեր

Աշխարհը քար.

Հիմա վառւեց...Խե՜նթ ենք մենք էլ

Ու խելագար:-

Պա՜ր ենք բռնել խելագար,

Հրդեհում ենք ու վառում -

Այն ամէնը, ի՛նչ որ կար

Հազարամեայ աշխարհում:

Ու արիւնը մեր ՝ խառնւած հրին ՝

Վառւում է ագահ,-

Ու լոյս է տալիս վառւող աշխարհին

Դէմքդ հեռակայ:

VI

Ու դառնում է մեր շուրջպարը արագ,

Եւ մեր շուրջպարում - հրդեհի պարում

Հէքեա՛թ է կեանքը, ուր մարդը - կրակ:

Հրթի՜ռ-հրթի՜ռ վեր են թռչում

Կեանքերը մեր կարեվէր,

Ու վառւում է աղջամուղջում

Ողջակիզւող սիրտը մեր:

Ամբոխները զրահապատ

Ծափ են զարկում ու պարում,

Ջա՛հ է դարձել ամէն մի մարդ

Կրակապատ աշխարհում:

Ու պար բռնած ու խելագար

Ե՜րգ ենք ասում կրակին -

Ու վառւում է աշխարհը քար

Մրրիկներում կրակի:

Կիրակի է կեանքն հիմա -

Ջահազարդւա՜ծ, կրակուն -

Ու պարում են կեանք ու մահ

Սո՛մա, քո սուրբ կրակում...

VII

Հէ՜յ, հեռաւոր ընկերներ ու եղբայրներ,-

Դուք չէ՞ք լսում. ձե՛զ ենք կանչում,-

Զւարթ ու սէգ,

Եկէ՛ք, մտէ՛ք շուրջպարը մեր -

Եկէ՜ք, եկէ՜ք:

Օ, կո՜յր է նա, ով չի տեսնում

Երկինք հասած կրակը թէԺ.

Եկէ՛ք, եկէ՛ք, ով սիրտ ունի

Ողջակիզւող ու հրակէզ:

Ով որ եկաւ - պէտք է իր հետ

Ողջակիզւող մի սիրտ բերի-

Եկէ՛ք, հսկայ պարը մտէք

Աշխարհային հրդեհների:

Ու ծաւալւի՛ թող

Աշխարհովը մէկ

Հրդեհը մաքրող,

Բոցը հրաշէկ:

Կեանքը հնամեայ,

Որ մխում է զուր -

Թող մոխի՛ր դառնայ

Ու անցնի իզուր

Հո՛ւրը թող մնայ,

Հրդե՛հը հոգու,

Ու հրաշք դառնայ

Սո՛մա, խօսքը քո:

VIII

Ու գալիս են անվե՜րջ, անվե՜րջ

Ամբոխները ահագին,

Որ կեանքը հին ու սնամէջ

Ողջակիզեն կրակին:

Ու հուրն ընկած, անդարձ, անել,

Այրըւում է կեանքը քար -

Ու հրդեհում պար են բռնել

Ամբոխները խելագար:

Ու արիւնը մեր, խառնուած հրին,

Վառւում է հրում՝ զո՛հ է սրբազան -

Ու Ժպտում է քո դէմքը աշխարհին

Այս հրդեհներում աշխարհասասան...

IX

Թւում է հիմա կեանքը իմ հոգուն

Մի ոսկի տեսիլ.

Ինչ լա՜ւ է, Սո՛մա, որ կեանքի հոգուն

Հիմա՛ եմ հասել.

Ինչ լա՜ւ է, Սո՛մա, որ քո կրակում

Վառւում եմ ես էլ...

Կը վառւեմ հիմա, որպէս զոհ կամքիդ

Ու զոհաբերում,

Եւ եթէ մարի հրդեհը այս մեծ

Որ չունի մարում -

Դու էլի՛ հազար հրդեհ կը վառես

Այս չար աշխարհում...

Սո՛մա, սէրը քո թոյն է ու գինի,

Բայց քա՜ղցր է այնքան.

Սո՛մա, կաս դու միշտ, բայց անցնում եմ ես

Ու վաղը չկամ.

Սո՛մա, աշխարհում թող կամքդ լինի

Տիեզերական:-

Կեանքս կը մարի՝ հին, չնչին մի կայծ

Քո ոսկի հրում -

Բայց վառւի՜ պիտի սիրտս մոխրացած

Քո բոլո՜ր գալիք արշալոյսներում:

Եղիշե Չարենց

I.

Հեռո՜ւ, մոտիկ ընկերներին, աշխարհներին, արևներին,-

Հրանման հոգիներին:-

Բոլո՜ր նրանց, ում որ հոգին վառվում է վառ,-

Բոլո՜ր նրանց հոգիներին արևավառ,-

Կյանքի՜, մահի՜ այս ամեհի աղջամուղջում`

Ողջակիզվող հոգիներին – ողջո՜ւյն, ողջո՜ւյն:-

II.

Իրիկուն էր, հրակարմիր մի իրիկուն:

Արևը բորբ` մայր էր մտնում արևմուտքում:

Դաշտի վրա փռովել էր մուժ արյունամած`

Թույն էր կարծես` բորբ արևի սրտից քամած:

Արևը, թէժ` մայր էր մտնում արևմուտքում-

Ու արյուն էր դաշտի վրա, թո՛ւյն էր թքում:

Հորիզոնում վառել էր մի կարմիր քուրա-

Ու արնավառ փայլ էր փռում դաշտի վրա:

Ու արտերը, ալեծածան, վառովել էին

Արեգակի կարմիր փայլով իրիկնային:-

Դաշտը, անծայր ու անսահման, լայնատարած`

Հրակարմիր տարածվել էր նրանց առաջ:-

Ծով էր կարծես, որ սկիզբ ու սահման չունի-

Ծով էր կարծես` մշուշի մէջ իրիկունի:

III.

Արևի տակ իրիկնային, իրկնային հրով վառված`

Այդ հին դաշտում կռւում էին ամբոխները խելագարվա’ծ:

Քաղաքներից ու գյուղերից, ստեպներից հեռու ու մոտ`

Եկել էին նրանք նորից` լուսավառված ու կրակոտ:

Ով քաղաքից էր հեռացել – նա թողել էր մշուշը ծեր,-

Մշուշը, որ կյանքի վրա մխաշաղախ ամպ էր դարձել:

Ով եկել էր գյուղից հեռու – նա թողել էր հողը խոնավ,

Որի վրա կյանքը հլու ո՛չ մի ոսկի հասկ չծնավ:

Ով եկել էր ստեպներից, նա թողել էր անծայրածիր

Լայնությունը հորիզոնի, որ իր համար բանտ էր դարձել:

Ով քաղաքից էր հեռավոր, ուր մառախուղ էր անորոշ`

Նա բերել էր թոքախտավոր սիրտը, որպես կարմիր դրօշ:

Ով եկել էր թողած հեռուն անծայրածիր մութը գյուղի`

Բերել էր իր մկաններում բեղմնաւորված ույժը հողի:

Ով եկել էր ստեպներից, ուր ապրում էր որպես գերի-

Բերել էր իր լուրթ աչքերում լայնությունը ստեպների…

Ըմբոստացած, խելագարված, չտանելով հին կյանքը էլ`

Անծիր դաշտում այդ հավաքված` նրակք կռվի էին ելել:

IV.

Մայր էր մտնում իրիկնային արևը` թեժ լույսով վառված-

Ու երգելով կռվում էին ամբոխները խելագարված:

Դաշտն էր դեմը, փռված էր նա` շառագունած ու արևուն,-

Ու հետևում, ճամբի վրա հսկա քաղաքն էր երևում:

Ծո՜յլ նազանքով, իրիկնային արևի տակ անփույթ փռված`

Պսպղում էր քաղաքը հին` հազարերանք մի զանգըված:

Հեռո՜ւ, հեռո՜ւ, անծայր ու լայն, տարածվել էր քաղաքը հին-

Լողանում էր կարծես մարմանդ մշուշի մէջ իրիկնային:

Հաղթ շենքերը, բարձր ցցված, կարծես կախված կարմիր օդում`

Հետըզհետե մթնում էին, անգունանում ու աղոտում:

Հեռու հրով միայն վառված պատուհանները ապակի

Փայլում էին արյունամած վերջին հրին արեգակի.

Արևի դեմ փայլում էին հրաբոսոր`

Բռընկվել էր նրանց սրտում տագնապը սուր…

Եւ երկընքի սիրտը մխված բևեռների պես արնաքամ`

Փայլում էին արյունամած ծխնելույզներն հսկայական:

Ծուխ չէր ելնում նրանց փողից` չէին փնչում երկինքն ի վեր.

Չէր կարծրանում նրանց ծուխից իրիկնային երկինքը էլ:-

Լոկ մշուշը իրիկնային թանձրանում էր հետզհետե-

Ու մշուշում կորչում էին ծխնելույզները երկաթե:

V.

Իսկ քաղաքից դէպի հարաւ` ահատեսիլ ու յաղթական`

Երևում էր երկաթուղու կայարանը հսկայական:

Լսւում էր մերթ շոքեկառքի սուլոցը սուր հեռու մուժում-

Մորթում էին կարծես այնտեղ խելագարված մի անասուն…

Ճչում էր սուր, յուսակտուր, ու յուսահատ ձայնը նրա,

Որպես անդարձ մահի մի լուր տարածւում էր դաշտի վրա:-

Ցրված էր նա, կայարանը, հսկայ ու յաղթ, նրանց առաջ-

Ու հանգույցից կայարանի, դաշտովը մէկ լայնատարած`

Դէպի հիւսիս, դէպի հարաւ, ւ արևմուտք ու արևելք-

Ուղիները երկաթաձիգ ձգուել էին ամէնուրեք:-

Երակների պես երկաթէ քաղաքամոտ կայարանից`

Հեռո՜ւ, հեռո՜ւ ձգուել էին ուղիները երկաթաձիգ:

Երակների պես երկաթէ` ամուր գրկած կուրծքը հողի`

Սեղմըւելով հետզհետէ` փախչում էին գաղտնագողի…

Ու ցցված էր ուղիների խաչակնքման սեղմ հանգույցում-

Կայարանը, որպես մի հարց, որպես հսկայ մի քարացում:

Ուղիների ճամբամիջում հանգույց էր նա կարծես կապված-

Ու անզիջում կռւում էին ամբոխները խելագարված:

Կարծես նետված մի յաղթ ձեռքով` աշխարհային կամքին հլու`

Գնո՜ւմ էին կռուո՜վ, երգո՜վ կայարանը գրաւելո՛ւ:

VI.

Կռւում էին: Սուրում էր մի իրիկնային մարմանդ քամի:

Դէմը քաղաքն էր տարածուել` հազարամեայ մի թշնամի:

Սֆինքսի պես հսկայական, շէկ ծծերը դրած հողին`

Նա կտրել էր արևակամ ամբոխների կարմիր ուղին:

Ու կայարանը` յաղթանդամ, իրիկնային կարմիր մուժում,

Յաղթ նստել էր նրա առաջ, որպես նրան հսկող մի շուն:

Յաղթ նստել էր նրա առաջ ու տիրուհու կամքին գերի`

Երթն էր հսկում գետնատարած, երկաթագիծ ուղիների:

Ու գծերի մոտ երկաթէ, դէպի հիւսիս. դեպի առաջ`

Ձգուել էին ալիքաձև խրամատներ գետնատարած:

Թշնամին էր պահուել նրանց ալիքաձև գետնափորում

Ու մատներով արիունոտված դէմը փռված դաշտն էր փորում:

Մտել էր ջերմ կուրծքը հողի՜, հողի սրտում դարան մտած`

Կրակում էր գաղտնագողի, նենգ ձեռքերով արյունոտած:

Կռւում էին` մոտենալով, մոտենալով հետզհետէ:

Պայթում էին զրընգալով հրանօթները երկաթէ:-

Ե՜րգ էր կարծես կռիւը այդ, որ զրնգում էր մայրամուտում.

Նայես` թռաւ մի հրանօթ ու թունդ պայթեց խրամատում…

VII.

Կռւում էին, ու կռուելով անցնում էին նրանք առաջ:

Ու դաշտերում իրիկնային մա՜հն էր քրքջում համատարած:

Երգում էր նա` երգը խառնած հրանօթի զրնգունին,-

Անցնում էին նրանք առաջ ու կրակված կռւում էին:

Ե՜րգ էր սիրտը ամէն մէկի, երգ էր հայեացքը կրակոտ.

Վառւում էր սիրտը ամէնքի, որպես կարմիր մի առաւօտ:

Ե՜րգ էր կարծես արևը հին` իրիկնային լույսով վառված-

Եւ երգելով կռւում էին ամբոխները խելագարված...

VIII.

Եւ երգում էր մէկը` հզօր, հուժկու ձայնով ահեղագոչ,

Գո՜վքն էր երգում կռուի ելած, արիացած իր ընկերոջ:-

Որպես բազէ` երգը նրա սլանում էր հեռո՜ւ, հեռո՜ւ-

Եւ երգելով կռւում էր նա` լուսաժպիտ ու ահարկու:

Երգում էր նա: Մայր էր մտնում արևը հին` կարմիր քուրայ:

Եւ դաշտերում իրիկնային – զանգ էր կարծես ձայնը նրա:

Զա՜նգ էր կարծես, զնգում էր զիլ, որ ողջ աշխարհը իմանայ-

Բորբ կարօտով անծայրածիր, կրակելով երգում էր նա:

IX.

“Ստեպներից, անտառներից, քաղաքներից հեռու ու մոտ,

Մենք մեր սիրտն ենք բերել նորից` յուսավառված ու կրակոտ.

Այնտեղ հիմայ կռիւ է, մահ, ու աղջամուղջ է անորոշ,-

Մենք մեր սիրտն ենք պարզել հիմա – մահի հանդէպ` կարմիր դրօշ:

Արյունաքամ մա՜յր է մտնում հազարամեայ արևը հին.

Արյունավառ ժպտում էմ եզ այս աշխարհը իրիկնային…

Ու խնդասիրտ կռւում ենք մենք, ե՜րգ ենք ասում, կռւում հիմի.

Կուրծք է տուել աշխարհը ողջ` հազարամեայ մի թշնամի…

Բայց անվհատ կռւում ենք մենք, ու մահը` սէգ, ժպտում է մեզ-

Շատերս, ախ, պիտի զոհենք սրտերը մեր կարօտակէզ,-

Անողոք է երթը այս սէգ, ինչպես կարմիր կարօտը մեր-

Կրակեցէ՛ք, կրակեցե՛ք, խելագարված իմ ընկերներ…”

X.

…Մայր էր մտնում իրիկնային արևը` թէժ լույսով վառված:

Ու անվհատ կռւում էին ամբոխները խելագարված:

Աչքերի մէջ` կարմիր մի հուր, ու սրտերում – կարմիր կրակ`

Վերջին թափով մի ամրակուռ` անգայթ կռւում էին նրանք:

Խենթ երգելով, կրակելով նրանք անցնում էին առաջ-

Ու թշնամին փախուստ տուեց` ահաբեկված ու վտարված:-

Մութ էր արդէն, մայր էր մտել արեգակի շողը վերջին,

Երբ գրոհով մի անվեհեր կայարանը գրաւեցին…

XI.

Մութ է հիմա: Գիշերը, խոր, իջել է վար:

Մութ է հիմա, թանձր խավար:

Երկաթուղու կայարանում, ուր ո՛չ մի լույս չկա վառված,

Խռնուել են հազարանուն ամբոխները խելագարված:

Գիշերնի մէջ չեն երևում յաղթ կամարները երկաթէ`

Լույս չեն վառել կայարանում, որ թշնամին չնկատէ:

Սպասում են` աչքներն յառած խավարամած հեռուներին`

Մութը իջաւ համատարած, մինչ կայարանը վերցրին:-

Սպասում են, որ մինչև լույս գոնէ մի քիչ հանգստանան

Ու առաւօտ դուրս գան նորից ու քաղաքի վրա գնան:

Աչքերն յառած թանձր մութին, սրտատրոփ, անապաքէն`

Սպասում են առաւօտին, որ կռիւը շարունակեն:

Մի քիչ առաջ, արյունաքամ, երբ դեռ դաշտում կռւում էին

Մօ՜տ էր թւում քաղաքն այնքան երկաթուղու կայարանին...

Եկան իրենք, կռուով, երգով գրաւեցին կայանը մեծ-

Իսկ թշնամին փախուստ տուեց ու քաղաքում պատսպարուեց:

Սպասում են իրենք հիմա, որ մինչև լույս հանգստանան-

Ու առաւօտ դուրս գան նորից և քաղաքի վրա գնան:

XII.

Ու մթի մէջ հազարամեայ, գիշերի մէջ խորը, անհուն`

Խռնուել են նրանք ահա երկաթուղու կայարանում:

Դաշտն է դէմը, խավարակուռ ձգված է նա:

Չկայ մի ձայն, չկայ քամի, մութ է հիմա:

Դաշտն է դէմը` անծիր, անծայր մի զանգված խավարամութ,

Ուր նստել է անաչք, անլույս խորհրդաւոր կասկածը մութ:

Շնթռկել է որպես մի շուն, որ խավարն է հսկում հիմի,-

Շնթռկել է թանձր մուժում, որպես անտես մի թշնամի:

Մութն է նստել կասկածը հին ու աչքերով խավարամած

Նայում է նա կայարանին, որ կանգնած է նրա դիմած:

Շարժըւում է մութը կարծես ու խավարով իր աչքերի-

Նայում է նա լուրթ աչքերին խելագարված ամբոխների:

Ու տագնապով անլռելի, հայեացքներով անթարթ լարված`

Նայում են մութ հեռուներին ամբոխները խելագարված:

Լուրթ աչքերով խորը, տխուր-մո՜ւթն են դիտում նրանք անհուն-

Ու դժժում է աղմուկը խուլ գիշերային կայարանում…

XIII.

Հոծ բանակով, հսկայական կայարանի դէմ խռնված`

Լուրթ աչքերով արևակամ – դաշտն են դիտում խավարամած:

Մո՛ւթ է դէմը, ու խավարում, որ բացուել է, որպես անդունդ`

Երևում է հեռո՜ւ – հեռո՜ւն կարմիր լույսով վառուող մի գունդ:

Աչքերի դէմ մթնակալած, հայեացքների դէմ ակընդէտ -

Հեռու մթում լույսն այդ վառված գո՛ւնդ է թւում, կարմիր մի կէտ:

Գիշերի մէջ – կարմի՜ր, կարմի՜ր, տագնապալից վառւում է նա`

Գիշերի մէջ վառել են, որ զօրքը պատրաստ արթուն մնայ:

Անծայրածիր մթում հեռուի կարծես կարմիր գլուխ է շան-

Վառել են այն, որպես կռուի ու տագնապի ազդանշան:

-Քաղաքն է այն հազարամեայ, ուր տագնապ ու տենդ կայ հիմի

Պահուել է նա, որպես վախից խելագարված մի թշնամի,

Ու կրակը այդ կարմրակէզ – ահանշան ու վիթխարի –

Մի արնագույն կէտ է կարծես ուղեղի մէջ խելագարի:

Բռընկուել է յույսով յետին, հոգեվարքի տենդով վառված –

Ու նայում են կարմիր կէտին ամբոխները խելագարված…

XIV.

Գիշերի դէմ խավարամած, աչքերն յառած կարմիր կէտին`

Ամբոխները խելագարված սպասում էին առաւօտին:

Ու վառւում է խավարակուռ հոգիներում նրանց անգայթ

Կէտը այդ մուգ, որպես հեռու, հրաբոսոր մի ճառագայթ:

Սուր մխուել է նրանց սրտում, որպես մի թէժ, կարմիր բևեռ-

Թույն է լցնում, ու բորբոքում, ու երազներ աշխարհաւեր…

Աղմկում է նրանց սրտում մորմոքը հին, հազարամեայ-

Տենդ է սփռում ու խլրտում նրանց անգայթ սրտում հիմա:

Լուրթ աչքերում փայլում է վառ արյունամած մի ցանկություն-

Ու աչքերը միլիոնաւոր թո՛ւյն են թքում, արյուն ու թույն:

Բարձրանում է նրանց սրտից տարիների մաղձը աղի-

Ու վառւում է լուրթ աչքերում` արյունալից ու կատաղի:

Ու աչքերը արյունամած անթարթ յառած կարմիր կէտին`

Ամբոխները խելագարված սպասում էին առաւօտին:

XV.

...Գիշերի՛ դէմ գիշեր է մութ խավարամած նրանգ հոգին,

Որ կարօտով մի կրակոտ սպասում է առաւօտին:

Խավար է մեծ սիրտը նոցա, բայց խավարում անծայրածիր-

Երկինքնե՜ր կան կապուտաչեայ, հորիզոննե՜ր` անծա՛յր, անծի՜ր:

Ու աչքերում նրանց կապույտ, ուր իջել է գիշերը մութ-

Հազա՜ր բողբոջ կայ կրակոտ, ու արշալույս, ու առաւօտ:

Նրանց ձգված մկաներում ո՛յժն է նստել խոնաւ հողի-

Եթէ ուզեն` արևներին նոր տե՛մպ կը տան ու նոր ուղի…

Եթէ ուզեն` արեգակնե՜ր կը շպրտեն երկինքն ի վեր.

Եթէ ուզեն` վա՛ր կը բերեն երկինքներից արեգակներ…

Եթէ ուզեն` կամքով արի ու աշխարհի հրով վառված…

Ինչե՜ր միայն չեն կատարի ամբոխները խելագարված...

XVI.

Ու հոսում է գիշերը մութ, մոտենում է առաւոտին:

Հոսում է պաղ ու անօգուտ սպասումի ժամը յետին:

Դաշտից ահա սուրում է զով, մարմանդ քամին առաւոտի-

Ու վառւոմ է վերջին լույսով կրակը այն կարմիր կէտի:

Նօսրանում է խավարն ահա, գունատւում է հետզհետէ-

Ճեղքում է մութն արևելքում հսկայական, հրէ մի թև:

Ու սուրում է հեռուներից առաւօտովայ կիսամթում-

Մարմա՜նդ, մարմա՜նդ, բուրումնալից, գարնանային մի թարմություն:

Շարժըւում է խավարը թէն ու հեռևում խավարամած

Երևում է քաղաքն արդէն` մութ, անորոշ մի զանգըված:

Յաղթ շէնքերի պատերը յաղթ որոշւում են հետզհետէ,

Երևում են ահա հպարտ ծխնելույզները երկաթէ…

Ու բորբ սրտում ամբոխների թո՛ւնդ է առնում կարօտը վառ,

Երկինքներում լուրթ աչքերի վառւում է տենդը հոգեվար...

Բո՛րբ աչքերով նայում են մեծ, խավարակուռ զանգըվածին-

Ու վառւում է սիրտը նրանց, որպես հրդեհ արեգնածին…

-Պիտի երթան առա՜ջ հիմա, պիտի առնեն քաղաքը մեծ,

Պիտի թափե՜ն նրա վրա հազարամեայ մաղձը իրենց:

Քանդե՜ն պիտի ու աւերեն, տեղը փոշի՜ պիտի փռեն-

Հազարամեայ քաղաքը այդ քանդե՜ն պիտի ու աւերեն:

Այրե՜ն պիտի, խելագարված պիտի պարե՜ն հրդեհներում,

Ու կարմրավառ կրակ ու կայծ պիտի փռեն երկրի հեռուն:

Ու մնացած մոխիրը ձիգ պիտի այրե՜ն նրանք նորից,

Որ կյանքը հին, որպես փյունիկ, չբարձրանա՜յ մոխիրներից…

Քամո՜ւն տալով մոխիրը այն, որ տանի ու ետ չբերի

Դէպի հեռո՜ւն պիտի երթան դեռ չծնված արևների…

XVII.

…Լուսաբացին, երբ կարմրածուփ հորիզոնում հրաշուշան

Կարմիր վառուեց արևը բորբ, որպես կռուի ազդանշան,

Երբ բռնկուեց արևելքում արևը` նոր լույսով վառված-

Դո՜ւրս նետուեցին կայարանից ամբոխները խելագարված...

Դէմը դաշտն էր անծայրածիր, ուր մշուշ էր արևագույն,

Ու մշուշում շոգիացող, առաւօտի մարմանդ միգում,

Կրկէսի պես մի վիթխարի, խայտաբղէտ, խայտանկար-

Եզերքի մոտ ճանապարհի երևում էր քաղաքը քար...

Աչքերն յառած հեռո՛ւ-հեռո՜ւն կարմիր վառուող արեգակին`

Արևավառ հեռուներում նրանք կռւում էին կրկին.

Հոծ խմբերով հազարանուն, արեգակի հրով վառված`

Դէպի Արե՛ւն էին գնում ամբոխները խելագարված...

(Նոր Ուղղագրությամբ)

Requiem Æternam

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

Ա.

Հայրենի երգն ես դու մեր՝

Վերադարձած հայրենիք:-

Դեմքիդ տանջանքն է դրել

Անագորույն մի կնիք:-

Եվ հանճարի հեռակա

Հուրն է հանգչում ճակատիդ,

Ինչպես մարող ճառագայթ

Արարատի գագաթին:-

Բ.

Հայրենի ե´րգն ես դու մեր

Հալածական, ինչպես ամպ,

Որ քամիներն են ցրել

Եվ տարիներն ապստամբ:-

Ժողովրդի հանճարեղ

Սրտով երկնած ձայն ու շունչ,

Որ բարբառել ես դարեր

Օտարության մշուշում:

Գ.

Առանձին ձայնն է ինչպես

Դառնում հնչյուն հայրենի-

Դաշնութէան մէջ լոկ հնչեղ

Հայրենական ձայների,-

Այդպես մեր հին դաշնության

Ով մարգարէ տարագիր,-

Դու գտանում ես ահա

Ե´վ ժողովուրդ, և´երկիր:

Դ.

Հայրենի երգ մեր վսեմ,

Հազարամյա՜ մեր հանճար,-

Լոկ ժողովո'ւրդն է հյուսել

Քո դաշնությունը պայծառ,-

Քեզ ժողովո´ւրդն է խոնարհ

Տառապանքով իր ծնել,

Իր աւյունով պահել վառ,

Իր ոգու մէջ ընդունել...

Ե.

Քեզ ժողովո'ւրդն է չարքաշ

Իր բորբ շնչով տվել շունչ,-

Ո´չ մի իշխան կամ արքա

Քեզ չի´ պահել իր նաշում:-

Թեէ´ հայրենի, թե´ օտար

Տիրողների համար միշտ

Եղել ես- ձա´յն որոտան,

Եվ հա´ր օտար, և ուրի´շ:-

Զ.

Դու աշխատա՜նքն ես երգել

Եվ քրտինքը մաճկալի,-

Անջու´ր հանդեր ու հերկեր,

Սիրո երգեր անձկալի...

Դու պանդուխտի տարագիր

Սիրտն ես երգել կարոտող՝

Անհայրենիք արագիլ՝

Կապված հուշի նարոտով:-

Է.

Հնչյուններ ես հավաքել

Հէնքի համար քո երգի

Դու՝ հանդերից մահաբեր

Հայրենական եզերքի,-

Եվ հայրենի հանդերի

Մրմունջներից չմարող

Հյուսել ես երգ անթերի

Սերունդների համար նոր:-

Ը.

Դու երգել ես միայն ճորտ

Ժսղովրդի համար մեր

Երգեր՝ կյանքի նման խոր

Եվ զրկանքի նման վեհ:-

Եվ երգերում քո անհուն-

Ժողովրդի սրբազան

Սե´րն է միայն վեհանում

Եվ աշխատանքը դաժան:-

Թ.

Դու երգել ես միայն բորբ

Ժողովրդի սրտում մեր

Վառվող ցնորքն անհողդողդ՝

Իր գալիքի մասին վես:-

Հայրենիքի՜ մասին նոր,

Կյանքի, որ հաշտ ու ազատ-

Ծնվելու է արյունով

Եվ զոհերով սրբազան...

Ժ.

Քո ժողովո'ւրդն է խոնարհ

Քո երգերում անրջել՝

Իր կյանքի տենչն անհնար

Եվ սիրո շունչը հնչեղ:-

Խաղաղությունն հաշտ ու սուրբ՝

Տանիքների վրա մեր,-

Եվ սիրո խոսք ու շշուկ,

Հասկերի երգ ու համերգ...

ԺԱ.

Մեղմ՝ կարկաչում էր քո ջերմ

Երգը՝ երկրում մեր անշող-

Տանիքների վրա մեր

Եվ սրտերի ղողանջող:

Կարկաչում էր նա հուշիկ,

Մինչև խորշակն այն դաժան

Հու՜շ դարձրեց ու փոշի

Երկիր ու երգ սրբազան...

ԺԲ.

Քեզ չմնաց անգամ քո

Հայրենի հող կոչւող սև

Այն հեռաստանն արնակոխ

Որ քո ցնորքն էր լուսե:

Քեզ չմնաց անգամ ժանտ

Այն արեգակն հայրենի,

Որ ավելի´ էր դաժան,

Քան թշնամին վայրենի...

ԺԳ.

Քեզ չմնաց անգամ քո

Գորշ ժողովուրդն այն չարքաշ,

Որ, ինչպես եզ գլխիկոր,

Տքնում էր լուռ ու չարքաշ,-

Սև զրկանքում մտորող

Քո ժողովո'ւրդն անգամ հեզ,

Որ լոկ հացի ու սիրո

Հոյզերո´վ էր սնում քեզ...

ԺԴ.

Քո ժողովուրդը չարքաշ,

Հազարամյա զրկանքով,

Հազա՜ր սրով զարկած հար՝

Մարտիրոսյա՜լ իր կյանքով-

Իր եզերքում հայրենի

Հազիվ գտած հող մի բուռ-

Քշվե´լ է հար իր բնից,

Իր խրճիթից ընդհանուր...

ԺԵ.

Քեզ չմնաց անգամ քո

Հայրենիքում դեռ աճած՝

Մի բուռ ցնորք, մի խուրձ խոտ

Կամ թոնիրում թխած հաց...

Գերի երկրում քո անթով

Անգամ մի մա´յր, որը քեզ

Սնե՜ր անգին իր կաթով

Եվ հավատով իր փրկեր...

ԺԶ.

Չար ուրագան մի շաչող,

Դաժան մրրիկ մի ահեղ-

Քշեց շյուղի նման չոր,

Հողմի նման խելահեղ,-

Եվ տերևներ ինչպես հին՝

Ծառից ընկած ու անկյանք-

Քշեց երախը մահի

Թե՝ մայրերին, թե´ մանկանց...

ԺԷ.

Զարհուրելի եռանդով,

Ինչպես քաղցած մի գազան-

Սրբեց կամքով մի քանդող

Երկիր ու տուն սրբազան...

Լափեց եզերքը քո հին՝

Ե´վ ժողովուրդ, և´վաստակ,

Եվ անապատ ամայի

Դարձավ երկիրն Հայաստան...

ԺԸ.

Ինչպես գրքից պոկված թերթ,

Կամ չորացած արտի շյուղ,

Նետված հողմով այն անեզր

Մահվան քամուն ու փոշուն,

Դու՝ հանճարի նման մեր՝

Հազարամյա ուրվական՝

Դարձար տերև մահամերձ,

Քշված ոգի ու վկա...

ԺԹ.

Հողմով տարված ինչպես շյուղ,-

Ուղիներում դու տեսար

Հրաճարակ կյանք ու խուղ,

Եվ ժողովուրդ հրկիզած:-

Ինչպես մահո´ւ մանգաղով,-

Տեսար գյուղե՜ր դու հնձած,-

Այս ժողովո´ւրդն էր քո ողջ,

Որ քեզ տվեց երգի ձայն...

Ի.

Եվ արդեն խո՜լ դարձած հողմ,

Խուղերի ծուխ ու փոշի՝

Քշված ձեռքով անողորմ

Զարհուրելի մի ուժի,-

Խելակորույս քո ոգին

Դո´ւրս շպրտվեց երկրից հար,-

Եվ թափառեց տարագիր,

Իբրև մեռա՜ծ երգի բառ:

ԻԱ.

Վիթխարի եզ մի ինչպես՝

Սովից տոչոր՝ հանկարծ գա,

Լիզե մի ողջ ոսկի դեզ

Եվ չթողնի հե´տք անգամ,-

Այդպես աղետն այն զարհուր

Անցավ բարձրիկ քո դաշտից,-

Եվ դաշտն ամբողջ դարձավ մու´ր,

Ինչպես արտը երաշտից:-

ԻԲ.

Հալածակա՜ն, որպես քո

Ո´ղջ ժողովուրդն այն պահին-

Խելակորույս քո ոգով

Չտրվեցի՜ր դու Մահի...

Ո´չ,- չմեռա´ր այնժամ դու,

Այլ սարսափից խելագար՝

Երազեցիր դառնալ տուն,

Որ աշխարհում էլ չկար...

ԻԳ.

Եվ՝ սարսափից խելագար

Ե´վ գզգզված, և´բոկոտն

Մահվան սքեմ դու հագար

Եվ սնվեցիր քո ոգով:-

Բայց քո ոգին չքամեց

Եվ չէ´ր կարող քամել ժանտ

Այն զոհերի մեծամեծ

Արյունը սուրբ ու անչափ...

ԻԴ.

Անհնարին էր, վարպետ,

Որ քո ոգին ստեղծող

Հղիանա՜ր ու արբեր

Ավյունով ժանտ ու խոցող...

Անհնարին էր, որ քո

Երգի ոգին հանճարեղ

Նայիրական իր երգով

Այնժամ երգեր մի արև...

ԻԵ.

Անհանգրվան, ինչպես նոր,

Հալածական Արքա-Լիր՝

Սրտում քո՝ սո՜ւրբ մի ցնորք՝

Անէացած մի երկի´ր,-

Զգեցած մահ ու սարսափ,

Տեսած և´ահ, և´դժոխք,-

Ինչպես կարող էր անսալ

Ոգին քո կյանք ու ցնորք...

ԻԶ.

Քո հին սրինգը գրկած,

Իբրև մանուկ մի ազատ,

Որ դեռ պահում է երգած

Երգերիդ շունչն հարազատ,-

Քո այդ եղեգն երգեցիկ

Հեռու ափեր դու տարար,

Բայց դու երբեք չերգեցիր

Նրանով- ե՜րգ փրկարար...

ԻԷ.

Անհանգրվան տարվեցիր

Երկրից-երկիր, որպես մերկ,

Անհայրենիք մուրացիկ,

Որ հացի տեղ-ունի ե´րգ:-

Բայց չլսեց ոչ ոք քեզ,

Քեզ ոչ մի սիրտ չգթած,-

Միայն քամին մորմոքեց,

Միայն անձրևն իջավ ցած...

ԻԸ.

Եվ ափերում այն օտար,

Ուր քեզ նետեց հողմը սև-

Դու ունկնդիր չգտար,

Իսկ պատահմամբ թե լսեց

Քեզ մի անցորդ կամ մոլոր

Մի ուղևոր ահաբեկ,-

Տեսար, որ նույն հողմերով

Քշվածներ են նրանք հեք...

ԻԹ.

Նրանք՝ իրենք-տարագիր,

Իրենք՝ և´որբ, և´անճար-

Ունկնդրում են քո երգին,

Որ երազեն ու տենչան,-

Որ՝ բռնելով քո թելից

Իրենց սրտով կարոտող

Դառնան երկիրն այն էլի,

Գոնե հուշով փարատող...

Լ.

Ինչ պիտի տար սրտին քո,

Քո հանճարին որբացած

Նրանց անհող արցունքով

Ցողված ոգիդ նրբաձայն...

Հեռու երկրից քո այն վառ,

Ժողովրդից՝ դարձածհուշ-

Ո՞նց քո ոգին որոտար

Կարոտանքից նրանց ուշ...

ԼԱ.

Որքան էլ պիրկ նա լիներ՝

Ստեղծագործ քո ոգին-

Ո՞ր դաշտերում նա հիներ

Երգն իր անմահ մորմոքի...

Ա՜խ ծաղկի սերմն՝ հայրենի

Հող չի´ հաճախ ճանաչում,-

Բայց սե´րմն հոգու-միայն իր

Հայրենիքում է աճում...

ԼԲ.

Ամայացա՜ւ քո ոգին,

Ինչպես անջուր հանդի հող,

Եվ մազերին քո չոքեց

Ձմեռ ու ձյուն անողոք:-

Եվ գետնահար, որպես ծառ`

Պոկված հողմով կատաղի-

Բեկվեց ոգին քո պայծառ`

Առանց բույրի ու շաղի:-

ԼԳ.

Քո հեռավոր երկրի ջեռ

Արոտների նման ա'յն,

Որ դարձրեց սև մի ձեռք

Հերկ` խորշակյալ և ունայն,-

Խորշակյալ դաշտ դարձավ չոր

Այդպես ոգի'ն քո հնչեղ,

Որ ո'չ արև կենսաշող,

Ոչ յույսի շող չշնչեց:-

ԼԴ.

Հո՜ղ ցանեցիր ու մոխիր

Քո մազերին զառամյալ,-

Եվ` հալածված ոսոխից`

Երազեցիր միայն մահ...

Զառանցանքի մէջ զարհուր

Երազվեցին քեզ հեռվից-

Հրդեհ ու ջարդ ընդհանուր

Եվ գլխատում արևի...

ԼԵ.

Ապա խավար իջավ խոր

Եվ հանճարեղ քո ոգում

Փռվեց գիշեր ու ժխոր,

Եվ մտքի մուժ բորբոքուն.-

Եվ տարինե՜ր անցան սին,

Եվ քո ոգին խելագար

Կիզվեց հուրո´վ այն զազիր,

Մինչև գիշեր վերջին գար:-

ԼԶ.

Ո՜վ հարենի մեր երգի

Հրե հանճար տառապած,

Դու չտեսա՜ր քո երկրի

Արշալույսը փառապանծ...

Իբրև աճյուն դու եկար,

Իբրև մեռա՜ծ տարագիր,-

Հին դաշնության դու վկա

Եվ առաջին քարակիր...

ԼԷ.

Անհանգրվան, ինչպես մի

Տերև, պոկված իր ծառից՝

Քեզ վտարեց մի քամի

Քո հայրենի աշխարհից,-

Եվ քո ոգում՝ հայրենի

Հուշն արյունով նա նշեց-

Զառանցանքով արյունի՝

Հորդած կարմիր մի գիշեր...

ԼԸ.

Ճի´շտ է վարպետ:- Քո ոգուն

Իջած մուժի´ նման մառ-

Եվ հալածող մահաթույն,

Եվ խավարի պես խավար,-

Այն օրերում մեր երկրի,

Մեր աշխարհի´ վրա ողջ-

Իջել էր սե՜ւ ավերքի

Զարհուրելի մռայլ քո´ղ...

ԼԹ.

Այն օրերին արդեն մեր

Ողջ աշխարհում համարյա՝

Նստե´լ էր սև, ինչպես նեռ,

Մեր սև ոսոխն հնօրյա,-

Ինչպես բերքի տեղ հանդի՝

Հնձեն թուփեր վարդենի,-

Այդպես մահու գերանդին

Հունձն էր արել արդէն իր:-

Խ.

Ո´ղջ աշխարհում արդէն մեր,

Ծայրեիծայր համարյա

Կենդանի հունտ էր ինչ դեռ

Պարտեզներում հնօրյա

Եվ՝ ամենից առաջ՝ ինչ

Բողբոջ ու ծի´լ էր ոգու՝

Որ շյուղ անգամ էլ չաճի-

Հնձել էր ձեռքն ահարկու:-

ԽԱ.

Վերջին հողի վրա լոկ,

Վերջին քարին հայրենի,

Ցցված կղզու նման շող՝

Օվկիանում արյունի,-

Վերջին քարի վրա այդ,

Դեռ մնացած անողող՝

Զառանցում էր հուսահատ

Մեր ժողովուրդը՝ դեռ ողջ

խԲ.

Զառանցում էր կիսամեռ

Ժողովրդի մեր մի բուռ

Մնացորդը, որ չուներ

Էլ փրկության կարծես դուռ:-

Հորդաներով ամեհի

Շրջապատված ու ողող՝

Տերն էր նաև «հայրենի»

Քշում անդունդն անողոք...

ԽԳ.

Ինչպես մարդկանց նավաբեկ՝

Կառչած լաստին մոտեցող-

Ծովահէնն է հրում լերկ

Մոլեգնությամբ դեպի ծով.-

Ժողովրդի ինչպես մեր

Բեկորները այդ չնչին.-

«Հայրենական» տերն էր դեռ

Հրում անդունդը վերջին...

ԽԴ.

Փորձանքներից հարատև

Արդեն կորած, անուղի,

Այդ շյուղն անգամ մահամերձ

Ժողովրդի ու հողի,-

«Իր» տերերի ձեռքով սև,

Որպես դիակ՝ կրծքին քար-

Պիտի սուզվեր վերջապես,-

Թե փրկությունը չգար...

ԽԵ.

Բայց փրկությունը եկավ

Խոր խավարում, ինչպես լույս

Արեգակի հեռակա,

Որ ճառագում է վերուստ...

Որպես հրա՜շք նա եկավ,

Որպես որո´տ շառաչեց,

Խնդությունից խելագար,

Մի փրկչի´ պես փառաճեմ...

ԽԶ.

Մեզ հայրենի տվեց հող,

Հերկ՝ ձեռքերով մեր հերկած,

Դաշտ՝ արգանդում իր պահող

Հանճարի հունտն արևկա,

Հանճարի հուրը այն որբ,

Որ դարերից մինչև մեր

Այս օրերը հրաբորբ

Երգն է երկնել մեր անմեռ...

ԽԷ.

Եվ եզերքում մեր նորոգ,

Հայրենիքում ահա մեր

Արդ ողջունոմ ենք սիրով

Քո վերադարձը վարպե՜տ:-

Իր տարագիր հանճարի

Վերադարձն է տոնում արդ

Ժողովուրդը քո արի

Հայրենիքով իր անպարտ:-

ԽԸ.

Հազարամյա ճորտ անհող

Իմ աներկիր ժողովուրդ,

Էլ չկա քեզ կործանող

Ոչ մի դժնի, խեղդող ցուրտ.-

Եվ հնամյա իր երգով

Գիրկն է դառնում քո անմահ-

Ահա քո շուրջը երգող

Քո ձայնապետը անմահ:-

ԽԹ.

Վերադարձել է ահա

Քո հայրենիքը ազատ,

Մեռած սրտում քո պահած

Նրա փոշին սրբազան.

Գուրգուրեցի՜ր այն խավար

Զառանցանքում քո անդուռ,

Բայց չբացվեց քեզ համար

Դարձի շավիղ դէպի տուն...

Ծ.

Հալածական երգ մեր հին,

Հանճարեղ ձայն դու մեր որբ,-

Դեմքիդ կնիքը մահի,

Բայց միշտ անմահ ու միշտ բորբ.-

Չորս ծայրերում աշխարհի

Ինչքան եղար դու խաչված,

Մինչ հայրենիք դառնայիր՝

Նոր պայքարում նվաճված...

ԾԱ.

Օ՜, հնամյա դու մեր յույս՝

Ոգու զրույց դու մեր հին,

Որքան զրկանք ու կորուստ

Եվ լուսե զոհ մենք բերինք-

Մինչ այս դարձի համար քո,

Ե´վ հայրենի, և´ ազատ-

Այլ պայքարով ու երգով

Հիմնեցինք հող հարազատ:-

ԾԲ.

Եվ չգիտեմ ես՝ արդյոք

Կա՞ աշխարհում մի այլ երգ,

Որ քո երգի նման խոր,

Եվ արնաթոր, ինչպես վերք-

Ժողովրդի սրտում իր

Տարիներով որբացած

Լինի այնքա՜ն մտերիմ,

Որքան ուղին՝ նոր բացած:

ԾԳ.

Եվ չտեսար, ո´վ երգիչ,

Այս հայրենիքը նորոգ,

Որն իբրև մայր ամոքիչ

Արևային իր սիրով

Բուժեր քո սիրտը խոցված

Սև տեգերով անցյալի,

Դափնեպսակ դներ պարզ

Քո ճակատին պանծալի:

ԾԴ.

Իբրև աճյուն դու եկար

Քո հայրենիքը, որ քեզ

Հուշ էր թվում սրբացած,

Մեռած զրույց, որ որպես

Արդեն անդարձ, կորած հեք,

Ննջած մի այր՝ դրած հող,-

Չի´ բարձրանա էլ երբեք,

Որ արևի ըմպե շող...

ԾԵ.

Արդյոք կարո՞ղ էր քո սուրբ,

Բեկված հոգին երազել,

Որ դառնալու ես մի օր

Քո հայրենիքը վսեմ,

Որ պիտի շուրջդ բուրի

Սերն ու գգվանքը մեր այս

Եվ Չարենցը համբուրի

Քո շրթունքները մեռած...

ԾԶ.

Բայց հայրենի երկրում քո,

Մայր քաղաքում նրա հին,

Պատվանդանի վրա նոր

Եվ սրտերի վրա հիր՝

Ահա մարմինը քո սուրբ,

Իբրև մասունք զմռսած՝

Բարձրացել է վեհաշուք

Եվ բարձաբերձ՝ իբրև սար...

ԾԷ.

Սեր է բերել և գորով

Քո ժողովուրդն ահա քեզ-

Քո հնօրյա երգերով

Օրորելով սիրտդ կեզ.-

Սիրտդ տանջանք տեսած լոկ

Եվ չարչարանք կրած հեզ,-

Ահա քեզ փա՜ռք երգելով՝

Այնքան հպարտ ենք արդ, տե´ս...

ԾԸ.

Կարոտով խոր իբրև վերք

Եվ երկյուղով սրբազան-

Խոնարհվել եմ ահա ես

Աճյունիդ դէմ երգաձայն,-

Սիրտն ու հոգին իմ ահա

Նույն ափսոսանքն են հորդում՝

Օ՜, իմ անդարձ ննջած հայր,

Որ չտեսար քո որդուն...

ԾԹ.

Կարծես տեսել եմ ես քեզ,

Մանկությունից մինչև մահ

Դեգերել եմ կարծես ես

Ուղիներում այն ամա,-

Բռնած քո ձեռքը դողդոջ,

Հանուն ջրի ու հացի՝

Դեգերել եմ որպես գող՝

Կույր իմ հոր հետ մուրացիկ...

Կ.

Այդպես բռնած ձեռքը ծեր

Հալածական իմ հոր՝ ես

Հաց եմ լեղի մուրացել

Հեռուներում աղեկեզ.-

Ցուրտ բակերում ժամերի

Հիվանդ հոր հետ իմ պառկած՝

Երազել եմ ես մեր հին

Տունն հեռավոր, ինչպես հաց...

ԿԱ.

Եվ հեռավոր մի ժամի

Պատերի տակ ցրտահար՝

ես առաջին անգամ ինձ

Երջանիկ եմ տեսել, հա´յր:-

Հա՜յր, առաջին անգամ ես

Կյանքում ժպիտ տեսայ քո

Շրթունքներին, երբ որ քեզ

Մի բաժակ թէյ տվի գոլ...

ԿԲ.

Հետոյ փակել եմ հոգնած

Քո աչքերը՝ ընկած խոր,-

Եվ քարերին այն պառկած՝

Ննջել կողքին մեռած հոր:-

Առավոտյան իմ մռայլ,

Իմ մեռած հոր դեմքին ցուրտ-

Երանության անայլայլ

Ժպիտն էր նույն հանգչում լուրթ...

ԿԳ.

Եվ հողմերին հեռավոր

Տալու մարմինը քո հայր,

Կարո՞ղ էի ես արդյոք

Զառանցանքում անգամ վառ-

Օ՜, երազել անգամ լույս

Վերադարձիդ մասին այս,-

Որ հայրենիք ես գալու,

Իբրև աճյուն զմռսած...

ԿԴ.

Մի՞թե իրօք դու այն բիրտ

Ծերունին չես ննջած հար,

Որ անունով միայն իր

Կոմիտաս չէր, այլ Աբգար:-

Ինչպես մեռած մարգարե

Քարաքանդակ իր նաշում,

Մի՞թե դու չես երկարել

Այն իրիկվա մշուշում...

ԿԵ.

Եվ մատները այն դողդոջ,

Մոմէ մատներն այն բարակ,

Որ փակեցին մի օր քո

Հոգնած կոպերն անկրակ՝

Չէի՞ն արդյոք այն իմ խեղճ

Մատները որբ՝ դեռ գերի

Նվագների տրտմաշեշտ

Եվ Տերյանական երգերի...

ԿԶ.

...Իբրև մեռած մարգարե՝

Պառկել էր նա այդպես միշտ.

Դեմքը մի քիչ երկարել

Եվ խաղաղվել էր ընդմիշտ:-

Իսկ անդագաղ նրան երբ

Իջեցըրինք գերեզման-

Խաղաղությամբ նայեց վեր

Եվ արքայի էր նման...

ԿԷ.

Եվ վայրկյանին ահա այդ,

Երբ որպես սուրբ մի նաշից,

Արքայական վեհությամբ

Նայեց նա խեղճ իր փոսից,-

Ես հասկացա, որ այդ խիստ,

Այդ մռայ մարդն աշխարհում

Բարի մի հայր էր միայն

Եվ տխրությունն էր սիրում...

ԿԸ.

Այն տխուր մարդն էր, որ իր

Մռայլ տեսքի տակ ունէր

Մի անսահման սիրող սիրտ

Եվ երազի հեռուներ,-

Որ ահաբեկ իր կյանքում

Ոչ մի անգամ չժպտած,

Բայց գիտեի, որ հոգում

Ունի հուրեր մշտակայծ...

ԿԹ.

Տխուր մի մարդ էր նա լոկ

Եվ երազող ուներ սիրտ,

Ուներ ոգի համբերող,-

Դեմքն էր նրա միայն բիրտ:-

Դեմքն էր նման փականքի,

Որ նա երբեք չբացեց.-

Ահաբեկվել էր կյանքից

Եվ զրկանքից քարացել:

Հ.

...Ո´չ մի անգամ չժպտաց

Նա հոգնատանջ իր կյանքում:-

Տեսա ամպի պես մթնած

Ես նրա դեմքը մանկուց:-

Գոց մնաց դուռն երկաթե

Մինչև վայրկյանը մահվան,-

Եվ միայն մայրս գիտեր,

Որ այնտեղ սերն է պահված:

ՀԱ.

...Չհամբուրեց աշխարհում

Զավակներին նա երբէք,-

Եվ ժամերով նստած լուռ՝

Չպատահեց, որ արբեր:-

Մարդու հանդեպ չարացած՝

Ո´չ խոհերի, ո´չ հացի

Նա չունեցավ բարեկամ,

Լռությունից իր բացի:

ՀԲ.

...Եվ տարիներ միայն վերջ՝

Արդեն բեկված, արդեն լուրջ՝

Նոր հասկացա միայն ես,

Երբ նրա պես դարձա լուռ-

Որ երգերում բոլոր իմ

Եվ խոհերում այնքան վեհ՝

Ինչ կա անհուն ու խորին,

Այդ միայն ն´ա է տվել...

ՀԳ.

...Որ իր ամբողջ կյանքում լուռ

Ի´նչ չէր վատնել նա երբեք,

Ի´նչ չէր այրել իբրև հուր

Եվ չէր երգել իբրև երգ,-

Երազներում իր տխուր,

Պահած անգամ իրենից.-

Թաքցրել է այնքան խոր,

Որ իբրև գանձ բաշխի ինձ...

ՀԴ..

Կա տառապանք անվեհեր

Նայիրական քո դեմքին՝

Խոհն աշխարհի այն ավեր,

Շողն հանճարի աներկիր...

Նա էր այդպես պառկել վեհ

Մի օր հողե իր փոսում-

Որպես վկա հանճարեղ՝

Հազարամյա մի նաշում...

ՀԵ.

Եվ հիրավի´.- դու անմահ

Հայրն ես երգի մեր համայն,

Որ տարագիր գտած մահ՝

Տուն ես դարձել արդ միայն:-

Դու թաղվելու ես եկել

Երկրում քո նոր, որ արդեն

Դարձել է հաշտ ու հզոր

Եվ քեզ բերում է վարդեր...

ՀԶ.

Կարդում եմ ես քո հոգնած,

Մագաղաթյա կոպերին

Եվ ճակատի վրա բարձր-

Մտերմություն մի վերին:-

Նույն մտորումն ու անհուն

Նայիրյան խոհն հարազատ,-

Նույն երազանքն անանուն՝

Հազարամյա´ երազած:-

ՀԷ.

Ճգնավորի դեմքով ծեր՝

Մարտիրոսի դեմքով սուրբ,-

Օ՜, ուրվական դու վսեմ,

Թափառական մեր Հիսուս,-

Ճգնավորի ճակատով

Եվ մորմոքով վկայի՝

Նո՜ր ես հառնում ահա դու

Իբրև վկա ներկայի...

ՀԸ.

Օ՜, վարդապետ անվեղար,

Որ վայրերում վրդովիչ

Ձայնի հովի´վ լոկ եղար՝

Ձեռքիդ սրինգ մի թովիչ:

Դու աղոթքի փոխարեն

Ձայն խնկեցիր միայն վեհ-

Դեպի երկինք, որ բյուրեղ

Ժողովրդիդ սիրտն էր մեծ...

ՀԹ.

Ո՜վ Նայիրյան հանճարի

Հազարամյա դու տեսիլ,-

Որքան զրկանք ու չարիք

Դու աշխարհում կրեցիր,-

Մարտիրոսյալ հավիտյան,

Որպես անհող մարգարե-

Դու հանգրվան չգտար

Կյանքում-դարեր ու դարեր:-

Ձ.

Եվ միայն արդ, Նահպե´տ,

Գիսախռով, կորացած,

Հազարամյա հոգնաբեկ

Թափառումից քո դարձած՝

Պիտի հառնի շողշողուն

Հանճարիդ հուրն այգաբեր,-

Եվ խոր հանգչեն մեր հողում

Քո ոսկորներն հոգնաբեկ...

ՁԱ.

Իբրև աճյուն դու դարձար

Քո հայրենիքը ազատ,-

Իբրև մասունք մի պայծառ,

Իբրև նշխար հարազատ,-

Եվ հայրենի քո հողում,

Հին հանճարի իբրև սերմ՝

Կբարձրանա´ նա բեղուն,

Երկրիդ ցողով ցողված ջերմ:-

ՁԲ.

Իբրև աճյուն դու դարձար,-

Բայց հայրենի երկրում քո

Հանճարիդ հունտն հրացայտ

Կբարձրանա՜ նոր բերքո´վ:-

Բեղմնաւորված սրբազան

Քո աճյունով և անեզր

Արեգակով մեր կիզած՝

Հողն հազար ծի՜լ կտա մեզ:

Ձ.

Մե՜ծ ցնծություն է հիմա

Մեր սրտերում, ո՜վ երգիչ:-

Տոնն է երգի իր անմահ

Տոնում հառնած մի երկիր:-

Դարձի համար քո այս վեհ,

Վերադարձի քո անմահ-

Կյանք ենք կերտել արդեն մենք

Ե´վ արևոտ, և´անմար:

ՁԴ.

Վերադառնա՜ն պիտի դեռ

Հազա՜ր սրտեր տարագիր,

Զարհուրելի հեռուներ

Տարված հողմով հարաբիրտ:-

Իբրև սրտե՜ր կենդանի,

Իբրև աճյուն կամ մասունք-

Սրտեր քանի՜, դեռ քանի՜-

Հողն են իրենց երազում...

ՁԵ.

Վերադառնա՜ն պիտի դեռ

Հայրենի հողը բուրյան՝

Իբրև նորո՜գ երկրի տեր՝

Ե´վ Թումանյան, և´Տերյան:-

Շիրիմներից իրենց որբ

Իրենց դարձին են նայում

Ե´վ Դուրյանի սիրտը բորբ,

Ե´վ Մեծարենցն հմայուն:-

ՁԶ

...Միջագետքից-Օրենբուրգ,

Հելեսպոնտից մինչև Վան,-

Ո՞ր աշխարհում արդյոք սուրբ

Չկա մասունք Նայիրյան...

Ո՞ր ափերով աշխարհի

Քո մերկ ոտքերը չանցան,-

Օ՜, նայիրյան հանճարի

Հազարամյա Սերմնացան...

ՁԷ.

Պիտի դառնան դեռ հերթով

Տարագիրներն այդ անթիվ,-

Որ աճյունով կամ սրտով

Դառնան աղբյուր եռանդի:-

Կենդանի սիրտ, թե աճյուն-

Իբրև հունտեր հանճարեղ,

Բեղմնաւորե՜ն պիտի սուրբ

Հայրենի հողն այդ իրենց:-

ՁԸ.

Իսկ դու´, ոգի´ երգի մեր,

Վերադարձած արդեն տուն,-

Օ, սրբազա՜ն բերքի պես

Ընդունեց սիրտը խնդուն,-

Ցնծությունից խելագար

Ժողովրդի սիրտը քեզ.-

Իբրև աճյուն դու եկար,

Բայց իբրև կյանք ընդունեց:-

ՁԹ.

Ինչպես երգերը քո ջերմ,

Ժողովրդի սիրտը մեծ

Իբրև բարիք, իբրև սերմ

Մի ոգեղէն ընդունեց,-

Քեզ կընդունե այդպես հար

Հայրենի հողն արդարև-

Ե´վ քո աճյունը արդար,

Ե´վ քո ոգին հանճարեղ:-

Ղ.

Թո´ղ ամոքվի վերջապես

Հազար սրով զարկած խոր-

Սիրտդ հողում մեր հրկեզ,

Որպես գրկում սիրած մոր:-

Որպես վսե՜մ ողջակեզ՝

Հոգնած աճյունը քո թո´ղ

Գտնի հանգի՜ստ վերջապես-

Եվ հայրենի դառնա հող...

ՂԱ.

Եվ հայրենի այդ հողից,

Չանցած գարուն մի քանի-

Կելնեն շքե՜ղ և ուղիղ

Երգի շյուղե՜ր կենդանի:-

Եվ շշունջում գեղեցիկ,

Հնչեղ երգում նրանց խոր-

Կապրի հանճարը քո ջինջ՝

Անմահ երթի՜ ելած նոր...

ՂԲ.

Կխաղաղվի՜ վերջապես

Խոնջած աճյունը քո հար:-

Դարձած մոխի՜ր կենսաբեր,

Դարձած ավյո՜ւն, դարձած քար:-

Անէացա՜ծ, սրբացած

Կապրի ոգիդ հմայող՝

Դարձած ելնո՜ղ երգի ձայն-

Եվ հարենի դարձած հող...

ÐÇßáõÙ »Ù ¹»ÙùÁ ùá Í»ñ, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ,

ÈáõÛë ËáñßáÙÝ»ñ áõ ·Í»ñ, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

²Ñ³ Ýëï³Í »ë ï³Ý ¹»Ù, áõ ϳݳã³Í ÃûÝÇÝ

¸»Ùùǹ ëïí»ñ ¿ ·ó»É, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

Üëï»É »ë Éáõé áõ ïËáõñ, ÑÇÝ ûñ»ñÝ »ë ÑÇßáõÙ ³ÛÝ,

àñ »Ï»É »Ý áõ ³Ýó»É, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

ºí ÑÇßáõÙ »ë ùá áñ¹áõÝ, áñ Ñ»é³ó»É ¿ í³Õáõó,-

à±õñ ¿ ³ñ¹Ûáù Ñ»é³ó»É, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

à±õñ ¿ ³ñ¹Ûáù ÑÇÙ³ ݳ, á±Õç ¿ ³ñ¹Ûáù, û Ù»é³Í,

ºí DZÝã ¹éÝ»ñ ¿ ͻͻÉ, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

ºí »ñµ Ñá·Ý³Í ¿ »Õ»É, - »ñµ ˳µí»É ¿ ëÇñáõó -

à±õÙ ·ñÏáõÙ ¿ ѻͻͻÉ, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

ØïáñáõÙ »ë ¹áõ ïËáõñ, - ûññáõÙ ¿ ÃûÝÇÝ

îËñáõÃÛáõÝÁ ùá ³ÝÍÇñ, Ù³Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ:

ºí ³ñóáõÝùÝ»ñ ¹³éݳÕÇ ³Ñ³ ÁÝÏÝáõÙ »Ý Ù»Ï-Ù»Ï

øá Ó»éù»ñÇ íñ³ Í»ñ, Ù³¯Ûñ ÇÙ ³Ýáõß áõ ³Ý·ÇÝ...

1920

ÜáñÇóª ³ÝÙ³ñ ϳñáïáí ··í³ÝùÝ»ñÇ áõ ÑñǪ

¸áõ »Ï»É »ë ï»ëÝ»Éáõ ù³Õ³ùÝ»ñÁ ܳÇñÇ:

²ÝÑñ³åáõÛñ áõ ϳݳã ùá ³ãù»ñÁ Ù»é»ÉÇ

ò³ÝÏáõÃÛáõÝáí Ññ³Ññ³Íª ³Ýѳ· í³éí»É »Ý ¿ÉÇ:

¸áõ ³ÝóÝáõÙ »ë áõ ï»ëÝáõÙ ù³Õ³ùÝ»ñÁ ÑÇÙ³ ³ÛÝ,

àñáÝó ï»Õ Ëáï ¿ñ µáõëÝáõÙ, »ñµ ¹»é ³åñáõÙ ¿ñ ²ñ³Ý:

²°ÛÉ ¿ ³ß˳ñÑÁ ÑÇÙ³, ³°ÛÉ ¿ ÑÇÙ³ ܳÇñÇÝ.

à°ã ÙÇ ³ñù³ ¿É ãϳ, áñ ãïñíÇ ùá ÑñÇÝ:

ØïÇ°ñ ³ÏáõÙµÁ ÑÇÙ³, ÙïÇ°ñ óïñáÝÝ áõ ϳý»Ýª

г½³¯ñ ³ñù³ áõ ²ñ³ ÏѳݹÇå»Ý Ååï³¹»Ù:

à°ã í»× ¿ ¿É ѳñϳíáñ, á°ã å³ï»ñ³½Ù ٳѳéÇÃ.

²ñù³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ýáñ -µ³í³Ï³Ý ¿ ÙÇ ÅåÇï.-

ØdzÛÝ ³ÏݳñÏ ÙÇ Ã»Ã»õ- »õ Ïïñí»Ý Ýñ³Ýù ù»½,

øá ÑÙ³ÛÇã áõ ³Ýûõ ï³ñ÷³ÝùÝ»ñÇÝ Ññ³Ï»½:-

η³Ý Ù»Ï-Ù»Ï áõ ëÇñáí- áõ Ïï³Ýç»ë Ýñ³Ýó ¹áõ

²Ýѳ· ÏñùÇ áõ ëÇñá Ýǽ³ÏÝ»ñáí ùá ѳïáõ:

ºí ³ÛÝåÇëǯ ï³ñ÷³ÝùÝ»ñ Ýñ³Ýù Ïï³Ý ÑÇÙ³ ù»½,

àñ ϳÙáùíÇ ùá Ñá·ÇÝ Ï³ñáï³ÝùÇó ëÇñ³Ï»½:

...´³Ûó ÏÉÇÝÇ ÙÇ ·Çß»ñ- áõ ÑÙ³Ûùáí ݳÇñÛ³Ý

ε³ñÓñ³Ý³ ÙßáõßÇó Ù³ÝϳÅåÇï ùá ²ñ³Ý:

Üáñǯó Ñá·Ç¹ ³Ýë÷á÷ ϳñáï³Ýùáí Ïí³éíÇ -

àõ ë³ñë³÷áí ÙÇ ³Ýû·ª ÝáñÇó Ï»ÉÝ»ë ¹áõ ÏéíÇ:

ºí áñå»ë½Ç ãïñíÇ Ý³ ³Ëï³Å»ï ùá ÑñÇÝ -

àïùÇ Ï»ÉÝ» Ýñ³ Ñ»ï ѳ½³ñ³ÙÛ³ ܳÇñÇÝ:

ºí ¹³ßï»ñáõ٠ܳÇñÇ Ïå³ñïíÇ ÝáñÇó ݳ,

ÎݳѳÝç» ½áñùÁ »ï, »ñÏÇñÁ ù»½ ÏÙݳ:

ܳ ÏÙ»éÝÇ, áñå»ë ½áÑ - µ³Ûó ã»°ë ѳÕÃÇ ¹áõ Ýñ³Ý.

-¸³°éÝ ¿ ËáñÑáõñ¹Á ëÇñá, ß³Ùµßáï³ßá°õñà ޳ÙÇñ³Ù...

1920

Þ²ØÆð²Ø

ÜáñÇóª ³ÝÙ³ñ ϳñáïáí ··í³ÝùÝ»ñÇ áõ ÑñǪ

¸áõ »Ï»É »ë ï»ëÝ»Éáõ ù³Õ³ùÝ»ñÁ ܳÇñÇ:

²ÝÑñ³åáõÛñ áõ ϳݳã ùá ³ãù»ñÁ Ù»é»ÉÇ

ò³ÝÏáõÃÛáõÝáí Ññ³Ññ³Íª ³Ýѳ· í³éí»É »Ý ¿ÉÇ:

¸áõ ³ÝóÝáõÙ »ë áõ ï»ëÝáõÙ ù³Õ³ùÝ»ñÁ ÑÇÙ³ ³ÛÝ,

àñáÝó ï»Õ Ëáï ¿ñ µáõëÝáõÙ, »ñµ ¹»é ³åñáõÙ ¿ñ ²ñ³Ý:

²°ÛÉ ¿ ³ß˳ñÑÁ ÑÇÙ³, ³°ÛÉ ¿ ÑÇÙ³ ܳÇñÇÝ.

à°ã ÙÇ ³ñù³ ¿É ãϳ, áñ ãïñíÇ ùá ÑñÇÝ:

ØïÇ°ñ ³ÏáõÙµÁ ÑÇÙ³, ÙïÇ°ñ óïñáÝÝ áõ ϳý»Ýª

г½³¯ñ ³ñù³ áõ ²ñ³ ÏѳݹÇå»Ý Ååï³¹»Ù:

à°ã í»× ¿ ¿É ѳñϳíáñ, á°ã å³ï»ñ³½Ù ٳѳéÇÃ.

²ñù³Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ Ýáñ -µ³í³Ï³Ý ¿ ÙÇ ÅåÇï.-

ØdzÛÝ ³ÏݳñÏ ÙÇ Ã»Ã»õ- »õ Ïïñí»Ý Ýñ³Ýù ù»½,

øá ÑÙ³ÛÇã áõ ³Ýûõ ï³ñ÷³ÝùÝ»ñÇÝ Ññ³Ï»½:-

η³Ý Ù»Ï-Ù»Ï áõ ëÇñáí- áõ Ïï³Ýç»ë Ýñ³Ýó ¹áõ

²Ýѳ· ÏñùÇ áõ ëÇñá Ýǽ³ÏÝ»ñáí ùá ѳïáõ:

ºí ³ÛÝåÇëǯ ï³ñ÷³ÝùÝ»ñ Ýñ³Ýù Ïï³Ý ÑÇÙ³ ù»½,

àñ ϳÙáùíÇ ùá Ñá·ÇÝ Ï³ñáï³ÝùÇó ëÇñ³Ï»½:

...´³Ûó ÏÉÇÝÇ ÙÇ ·Çß»ñ- áõ ÑÙ³Ûùáí ݳÇñÛ³Ý

ε³ñÓñ³Ý³ ÙßáõßÇó Ù³ÝϳÅåÇï ùá ²ñ³Ý:

Üáñǯó Ñá·Ç¹ ³Ýë÷á÷ ϳñáï³Ýùáí Ïí³éíÇ -

àõ ë³ñë³÷áí ÙÇ ³Ýû·ª ÝáñÇó Ï»ÉÝ»ë ¹áõ ÏéíÇ:

ºí áñå»ë½Ç ãïñíÇ Ý³ ³Ëï³Å»ï ùá ÑñÇÝ -

àïùÇ Ï»ÉÝ» Ýñ³ Ñ»ï ѳ½³ñ³ÙÛ³ ܳÇñÇÝ:

ºí ¹³ßï»ñáõ٠ܳÇñÇ Ïå³ñïíÇ ÝáñÇó ݳ,

ÎݳѳÝç» ½áñùÁ »ï, »ñÏÇñÁ ù»½ ÏÙݳ:

ܳ ÏÙ»éÝÇ, áñå»ë ½áÑ - µ³Ûó ã»°ë ѳÕÃÇ ¹áõ Ýñ³Ý.

-¸³°éÝ ¿ ËáñÑáõñ¹Á ëÇñá, ß³Ùµßáï³ßá°õñà ޳ÙÇñ³Ù...

1920

¸á÷á°õÙ »Ý, ¹á÷á°õÙ »Ý, ¹á÷á°õÙ »Ý ÓÇ»ñÁ,

ØÃÇ Ù»ç ¹á÷áõÙ »Ý, Ë÷áõÙ »Ý å³Ûï»ñÁ,

ä³Ûï»ñÁ Ë÷áõÙ »Ý, Ë÷áõÙ »Ý ÑáÕÇÝ.-

²Ýͳ¯Ûñ ¿ ·Çß»ñÁ, ³ÝѳÛï ¿ áõÕÇÝ:

¶Ýá¯õÙ »Ý, ·Ýá¯õÙ »Ý, ·Ýá¯õÙ »Ý ÓÇ»ñÁ,

ØáïÇÏ »Ý, Ñ»éáõ »Ý, ¹á÷áõÙ »Ý å³Ûï»ñÁ,

ä³Ûï»ñÁ ¹á÷áõÙ »Ý ùáõÝùÇ°ë Ù»ç ÑÇÙ³.-

²Ýѳ¯Ûï ¿ ³ß˳ñÑÁª ³ÝóáõÙ ¿ áõ Ù³Ñ...

I

ÆÝã áñ ãÇ, ãÇ »ñ³½»É

¸»é á°ã ÙÇ åá»ï -³ëïÕ³µÇµ,

àõ½á±õÙ »ùª áñå»ë ·Ý¹³ë»Õ

²ñ»õ°Á Ëñ»Ù ÷áÕϳåÇë:

²éÝ»Ù, áñå»ë ëÇÝÇ,

ºñÏÇÝùÁ ³ëïÕ»ñÇ Ë³Õáí -

àõ ï³Ý»¯Ù ³ÛÝ Ñ³ñë³ÝÇù,

àñå»ë ÙÇñ·ª ÙÇ ×áõà ˳ÕáÕ:

ÆÝÓ Ñ³Ù³ñ DZÝã ϳ, áñ ãϳ.

γݻ°Ù, ÇÝã áñ ϳÙùë çáÏÇ:

àõ½á±õÙ »ùª ¹³ñÓݻ٠§â»Ï³¦

³ճÝÃÇ å»ë ùÝùáõß Ñá·Çë...

II

ºë áãÇ°Ýã, áãÇ°Ýã ã·Çï»Ù:

´³Ûó ϳñáÕ »Ù »ë, åá»ï,

ºñ·»ñÇë Ù³ïÝ»ñáí »ñϳû

Ò»ñ ϳÏáõÕ ëñï»ñÁ ßáÛ»É:

γñáÕ »Ù, »Ã» ëÇñïë áõ½»,

Îïñ»Éáí í»ñëï»ñ ³ÝÃÇí,

ºñϳñ»É ¹»åÇ ëÇñïÁ Ó»ñ

îáÕ»ñÇë Éáõë» ·»ñ³Ý¹ÇÝ:

ºë ϳñáÕ »Ù, áñå»ë Ý»ï³Õ»Õ,

» Ïáõ½»ùª »°ñ·ë ûù»É

ºí ÃáÕÝ»É, áñ ݳ, Ñáï³í»ï,

Ò»ñ ¹»ÙùÇÝ »ñ³½Ý»ñ Ãù»...

´³Ûó DZÝã,

ƱÝã ¹ñ³ÝÇó...

ØÇ»õÝáõÛÝ ¿ª ëñïÇë ÏÇçÝÇ

Ò³ÝÓñáõÛÃÁ, áñå»ë ·ñ³ÝÇï,

àõ óËÇÍÁª å³Õ áõ ¹ÅÝÇ:

ú, ·Çï»Ù, áñ ëÇñïë Ñ»ïá,

àñå»ë ÑÇÝ ÙÇ, µ»Ïí³Í »ñëǹ»ë -

Æñ ÃáõÝáï µáÕáùÇ Ý»ïáí

¼³ñÏ»Éáõ ¿ û° ÇÝÓ, û° Ó»½...

III

´³Ûó ¿É DZÝã, ¿É DZÝã »ë áõ½áõÙ,

²ÝѳïÝáõÙ ëǯñï ÇÙ »ñ·³Ñ³Ý...

¶ñ³ëïÇ ÝÙ³Ý ³ÝÉ»½áõ

øÝ»É ¿ ºñ»õ³ÝÝ ³Ñ³:

¶ÉáõËÁ ¹ñ³Í ø³Ý³ù»éª

àïù»ñÁ سëÇë ¿ »ñϳñ»É:

ºñ»õ³°Ý, »ë ëÇñáõÙ »Ù ù»½,

¶áñß³í³½ ß»Ýù»ñ¹ ù³ñ»:

êÇñáõÙ »Ù ï»ëù¹ ·ñ³ëï,

ÆÝãå»ë ×áñïÁ ëÇñáõÙ ¿ ˳ÝÇÝ,

ÆÝãå»ë ë»· å³ñëÇÏÁ µ³ñ»å³ßï

êÇñáõÙ ¿ ÙïÝ»É µ³Õ³ÝÇù...

γñá±Õ ¿ ³ñ¹Ûáù Ý»·ñÁ ë»õ

Ðñ³ßùáí ëåÇï³Ï»É ѳÝϳñÍ:-

ºñ»õ³°Ý, »ë ¿É DZÝã ³ë»Ù,

àñ ¹áõ ³í»ÉÇÝ ãó³Ýϳë...

IV

´³Ûó ¿ÉÇ°, µ³Ûó ¿ÉÇ°, µ³Ûó ¿ÉÇ°,

г۳óùÁ ÙßáõßÇÝ ·³Ù³Í,

γËíáõÙ ¿ áõÕ»ÕÇë ûÉÇó

ºñ»õ³ÝÁ, áñå»ë ˻չ³Ù³Ñ:

γËíáõÙ ¿:

γËí»É ¿ áõ½áõÙ:

Ò³ÝÓñ³ó»É »Ù, ³ëáõÙ ¿, ÏÛ³ÝùÇó:

¸áõ ·Çï»±ë, ³ëáõÙ ¿,- µ³½áõÙ

ø³Õ³ùÝ»ñ ϳݪ »éáõÝ, ³ÝѳݷÇëï...

ö³ÛÉáõÙ »Ý, ÏáßÇÏÇ å»ë ëñµ³Í,

Üñ³Ýù ɳÙå»ñÇ ÉáõÛëÇó.

²íïá° ¿ ³ÛÝï»Õ ³ñ³µ³Ý,

öáÕáóÇ É³åï»ñÁª ÉáõëÇÝ:

Þ³ñ»É »Ý Çñ»Ýó ½Çëï»ñÇÝ

γÙáõñçÝ»ñÁ, áñå»ë ûÕ»ñ...

²Ë, Ýñ³Ýù -å³Ûͳé, áëÏ»ñǽ,

ÆëÏ »ë -·³ÕÃ³Ï³Ý ÞáÕ»ñ...

гëϳÝá±õÙ »ë, ³ëáõÙ ¿, â³ñ»°Ýó,

ºë áõ½áõÙ »Ù Ýñ³Ýó å»°ë ÉÇÝ»Ù...

ºÃ» ¹áõ å»ïù³Ï³°Ý »ë, åá»°ï,

ºñ·»ñÇ ï»Õ »ñÏñÝ»¯ñ ßÇÝ»:

îáÕ»ñ¹ ϳÙáõñçÝ»ñ ÃáÕ ÉÇÝ»Ý,

úÕ³Ï»Ý ·»ï»ñÁ ½Ý·áõÝ,

àñ ³ÝóÝ»Ý Ñ³½³¯ñ ï³ñÇÝ»ñ

ºí ѳ½³°ñÝ ¿É ó÷í»Ý ¼³Ý·áõÝ:

» ϳñáÕ »ë -³ÛÝå»°ë ³ñ³ ¹áõ,

àñ ³Ûëï»Õ... Ýáñ ù³Õ³ù µáõëÝÇ...

´³Ûó ¹áõ... ¹»é Ýëï»É »ë ³ñÃáõÝ

ºí ݳÛáõÙ »ë ³Û¹ ÉÇñµ ÉáõëÝÇÝ...

-²Ë, ÉáõëÇÝÝ ³Ñ³ í»ñ»õáõÙ,

²ñ³ËãÇÝÝ ³ñͳà ٳ½»ñÇÝ,

Üñµ³ÉáõÛë ³ëïÕ»ñÇ ù»ýáõÙ

л½³Ý³½ å³ñáõÙ ¿ §¾Ý½»ÉǦ...

ÆëÏ Ø³ëÇëÁª ùÝáõÙ ÃÙñ³Íª

ºñ³½áõÙ ï»ëÝáõÙ ¿ ÇÝÓ:

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ºë ëÇñáõÙ »Ù ù»½, ºñ»õ³°Ý,

ÆÝãå»ë Ù»ñ ³ÛÝ ÑÇÝ Ñ»ùdzÃáõÙ

¸³íÇÃÇÝ ëÇñáõÙ ¿ñ Çñ³ ÓÇÝ:

Ø»ñ ÑÇÝ ë³½Ç áÕµ³Ýí³·, ɳó³ÏáõÙ³Í É³ñÝ »Ù ëÇñáõÙ,

²ñݳÝÙ³Ý Í³ÕÇÏÝ»ñÇ áõ í³ñ¹»ñÇ µá°õÛñÁ í³éÙ³Ý,

àõ ݳÇñÛ³Ý ³ÕçÇÏÝ»ñÇ Ñ»½³×ÏáõÝ å³°ñÝ »Ù ëÇñáõÙ:

êÇñáõÙ »Ù Ù»ñ »ñÏÇÝùÁ Ùáõ·, çñ»ñÁ çÇÝç, ÉÇ×Á Éáõë»,

²ñ»õÝ ³Ùé³Ý áõ ÓÙ»éí³ íÇß³å³Ó³ÛÝ µáõùÁ íë»Ù,

ØÃáõÙ Ïáñ³Í Ëñ×ÇÃÝ»ñÇ ³ÝÑÛáõñÁÝÏ³É å³ï»ñÁ ë»õ

àõ ÑݳÙÛ³ ù³Õ³ùÝ»ñÇ Ñ³½³ñ³ÙÛ³ ù³°ñÝ »Ù ëÇñáõÙ:

à°õñ ¿É ÉÇݻ٠- ã»°Ù Ùáé³Ý³ »ë áÕµ³Ó³ÛÝ »ñ·»ñÁ Ù»ñ,

⻯٠Ùáé³Ý³ ³ÕáÃù ¹³ñÓ³Í »ñϳó·Çñ ·ñù»ñÁ Ù»ñ,

ÆÝãù³Ý ¿É ëá¯õñ ëÇñïë Ëáó»Ý ³ñÛáõݳù³Ù í»ñù»ñÁ Ù»ñ -

¾ÉÇ° »ë áñµ áõ ³ñݳí³é Ç٠г۳ëï³Ý-Û³°ñÝ »Ù ëÇñáõÙ:

Æ٠ϳñáï³Í ëñïÇ Ñ³Ù³ñ á°ã ÙÇ áõñÇß Ñ»ùdzà ãϳ.

ܳñ»Ï³óáõ, øáõã³ÏÇ å»ë Éáõë³åë³Ï ׳ϳï ãϳ.

²ß˳°ñÑ ³ÝóÇ°ñª ²ñ³ñ³ïÇ ÝÙ³Ý ×»ñÙ³Ï ·³·³Ã ãϳ.

ÆÝãå»ë ³Ýѳë ÷³éùÇ ×³Ù÷³ª »ë Ç٠سëÇë ë³°ñÝ »Ù ëÇñáõÙ:

1920-1921

ºñ»õ³Ý-ØáëÏí³

êÇñ»Ï³ÝÁ ¿ÉÇ Û³ñÇÝ ÏÙݳ:

Î÷áËíÇÝ ï³ñÇùÁ, Ï÷áËíÇ Ù³ñ¹Á,

´ÉµáõÉÇ »ñ·Ý ¿ÉÇ° ë³ñÇÝ ÏÙݳ:

àõñÇß µÉµáõÉ Ï·³ ÏÙïÝÇ µ³ÕÁ,

àõñÇß ³ßáõÕ Ï³ë» ³ß˳ñÑÇ Ë³ÕÁ,

ÆÝã áñ »°ë ã»Ù ³ë» - ݳ° Ï³ë» í³ÕÁ.

úñ»ñÁ ÍáõË ÏÁÉÇÝ, ï³ñÇÝ ÏÙݳ:

г½³ñ í³ñ¹ ϵ³óíÇ ³ß˳ñÑÇ Ù»çÁ,

г½³ñ ³ãù ÏóóíÇ ³ß˳ñÑÇ Ù»çÁ,

г½³ñ ëÇñï ÏËáóíÇ ³ß˳ñÑÇ Ù»çÁ -

¾ßËÁ Ïñ³Ï ÏÁÉǪ ³ñÇÝ ÏÙݳ:

àõñÇß ëñïÇ Ñ³Ù³ñ ÏѳÉíÇ ËáõÝÏÁ,

ε³óíÇ ßáõß³ÝÁ, í³ñ¹»ñÇ ïáõÝÏÁ.

¶á½³ÉÁ ɳó ÏÁÉÇ, ÏÁÝÏÝÇ ³ñóáõÝùÁ -

¶»ñ»½Ù³ÝÇë Ù³ñÙ³ñ ù³ñÇÝ ÏÙݳ:

[ April 16, 2002, 12:55 PM: Message edited by: MosJan ]

ÆÙ ³Ýó³Í ûñ»ñÇ å»ë,

Ðݳó³Í ûñ»ñÇ å»ë,

ºë ³ñ¹»Ý Ñ»é³ó»É »Ù,

Ðݳó»É »Ù »ë.

ºë ³ñ¹»Ý Ñݳó»É »Ù,

ºë ³ñ¹»Ý ÑÇÙ³ Í»¯ñ »Ù,

лé³ó»É áõ ³Ýó»É »Ù -

Ì»ñ³ó»É »Ù »ë:

´³Ûó ³Ûë í³é ûñ»ñÇ Ù»ç,

ºñµ ÑáÕÙ»ñÝ ³ÕÙÏáõÙ »Ý,

²ÕÙÏáõÙ áõ »ñ·áõÙ ¿

²Ýó³Í ëÇñïÁ ÇÙ.

ºë ϳñÍ»ë ¹»é ç³Ñ»É »Ù,

ÆÝÓ Ï³ñÍ»ë ÑÙ³Û»É »Ý,

ºí ÇÙ ëÇñïÁ å³Ñ»É ¿

Îñ³ÏÝ»ñÁ ÑÇÝ: -

²Ë, ·Çï»Ù, áñ ³Û¹ ¹á°õ »ë,

àñ ³Û¹å»ë ÑÙ³ÛáõÙ »ë,

ÐÙ³ÛáõÙ áõ ݳÛáõÙ »ë

úñ»ñáõÙ ³Ûë Ñáõñ.

¸áõ ³Ýáõß Ï³ñϳãáõÙ »ë,

¸áõ ϳÝãáÕ ÙÇ ÑÝãÛáõÝ »ë,

γñϳãáõÙ áõ ϳÝãáõÙ »ë,

â·Çï»Ù, û á±õñ:

ºí ÑÇÙ³ »ë ÉëáõÙ »Ù,

àñ í»ñçÇÝ »ñ³½áõÙ ÇÙ

øá ϳñáïÝ ëÏëáõÙ ¿

ÆÙ Ñá·ÇÝ Ñáõ½»É -

ºë ϳñÍ»ë Í»ñ³ó»¯É »Ù,

Ì»ñ³ó»É áõ ¹³ñÓ»¯É »Ù

àõ Ýáñǯó »ñ³½»É »Ù

γñáï³Ýù áõ ë»ñ...

[ April 16, 2002, 12:28 PM: Message edited by: MosJan ]

ÐÇßáõÙ »Ù Ù³½»ñ¹ ·³Ý·áõñ,

¸»Ùù¹ª ÷áÕáóÇ å»ë ÷áßáï,

ÌÇͳչª ½í³ñà ¼³Ý·áõ,

ºí ³ãù»ñ¹ª í³é áõ Ëáßáñ:

ÐÇßáõÙ »Ù, ÑÇßáõÙ »Ù, γñá,

ÐÇßáõÙ »Ù, û ÇÝãå»ë ù»½ Ñ»ï -

ÐÇßáõÙ »ëª ³ÕµÇ ï³Ï³éáõÙ

гí³ùáõÙ ¿ÇÝù ÃáõÕà áõ ·³½»Ã:

гí³ùáõÙ ¿ÇÝù Ù»Ýù ÉáõóÏáõ

Üáñ ïáõ÷»ñ, ÏÉ»åÝ»ñ ë»ËÇ -

àõ ˳ÕáõÙ ¿ñ Ù»ñ ϳåáõÛï Ñá·áõÙ

²ñ»õÇ ÉáõÛëÁ ¹»ÕÇÝ:

ÐÇßáõÙ »Ù, û ÇÝãå»ë ѳ׳Ë,

γéù»ñÇ »ï»õÇÝ Ïå³Í,

سÝÏ³Ï³Ý ËݹáõÃÛ³Ùµ ÙÇ ã³ñ

Ø»Ýù ÃéãáõÙ ¿ÇÝù ÐÇݹ áõ гµ³ß...

ºí ³Ñ³ ÙÇ ûñ ³Û¹å»ë,

ºñµ ÃéãáõÙ ¿ÇÝù Ù»Ýù ëñÁÝóó -

γé³å³ÝÁ Ùïñ³Ïáí ß³ã»ó,

ºí ¹áõ åáÏí»óÇñ áõ ÁÝϳñ...

àõ ÑÇßáõÙ »Ù... ¹»Ùù¹ ÑáÕ³·áõÛÝ,

àõÕ»Õ¹ª ·áñß, ÙËñ׳Í...

лïá ѳÛñë Ùáõà ë»ÝÛ³ÏáõÙ

ØÇÝã»õ ÉáõÛë ÇÝÓ Ë÷»ó áõ ÷Ýã³ó:

ØÇÝã»õ ÉáõÛë Ãù»ó ¹»ÙùÇë,

ØÇÝã»õ ÉáõÛë ѳÛÑáÛ»ó ϳï³ÕÇ,-

àõ ݳÛáõÙ ¿Çñ ¹³éÁ ¹áõ ÇÝÓ

øá Ñ»éáõ, Ùáõà ¹³·³ÕÇó...

´³Ûó ÑÇÙ³ ÇÝãù³¯Ý ¿ ÷áËí»É

²ÛÝ ûñÇó ³ß˳ñÑÁ -·Çï»±ë...

ÆÝãå»ë ÙÇ Ù³ñ¹ ³Ýïñ»Ë

ì»ñóÝÇ ¹³éݳ ϳéùÇ ï»ñ...

²ñ¹Ûáù ¹áõ ÇÙ³ó»±É »ë, γñá,

àñ ÁÝÏ»ñ¹ ÑÇÙ³ ³ÛÝ µáµÇÏ

ºí áõñÇß ÁÝÏ»ñÝ»ñ µÛáõñ³íáñ

ä³É³ïÝ»ñÁ ϳå»É »Ý Ãá÷Ç...

²Ë, ëÇñïë, γñá°, ÙÇ µ³½»,

ÂåñïáõÙ ¿ª í³Ññáí É»óáõÝ:

ºÃ» ³Ûë »ñ·ë Éë»ë -

ø³óÇáí ïá°õñ ³ëïÍáõÝ:-

ÂáÕ ÃéãÇ ³Ùå»ñÇó ݳ í³ñ,

лïáõÛùáí ½³ñÝíÇ ÃáÕ ÑáÕÇÝ...

ºë ÑÇÙ³ »Ï»É »Ù ØáëÏí³,

ºë ÑÇÙ³ åá»ï »Ù ѳÕÃáÕÇ...