All Activity

ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ---------------------------------------------- Բազմադարյա խոհարարական ավանդույթի վերածնունդ ... Հայկական ազգային և ավանդական խոհանոցի կատարելագործված նոր աշխարհը: ☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆ Հայոց պատմությունը մենք սովոր ենք կարդալ պատերազմների, թագավորների, բերդերի, քաղաքների և նվաճումների միջոցով։ Բայց կա մի ուրիշ պատմություն ևս՝ այն պատմությունը, որը կարելի է կարդալ սեղանի վրա։ Ի՞նչ էր ուտում հայոց արքան։ Ի՞նչ հաց էր դրվում նրա սեղանին։ Ի՞նչ միս էր մատուցվում արքունիքում։ Ի՞նչ էր խմում թագավորը՝ գինի՞, թե՞ գարուց պատրաստված խմիչք։ Ի՞նչ մրգեր, հացահատիկներ, ընդեղեն և կաթնամթերք էին հասանելի արքայական խոհանոցին։ Այս հարցերի պատասխանները միշտ չէ, որ հնարավոր է տալ մեկ կոնկրետ ուտեստի կամ բաղադրատոմսի անունով։ Հնագույն աղբյուրները սովորաբար չեն պահպանել արքայի օրական ճաշացանկը։ Սակայն հնագիտական պեղումները, սեպագիր արձանագրությունները և հին հեղինակների վկայությունները թույլ են տալիս բավական հետաքրքիր պատկեր ստանալ այն սննդային միջավայրի մասին, որում ապրել են Հայկական լեռնաշխարհի իշխաններն ու արքաները։ Եվ այդ պատմությունը սկսվում է շատ ավելի վաղ, քան Արտաշեսյանների կամ Արշակունիների թագավորությունները։ ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԴԱՇՏԻ ԹԱԳԱՎՈՐԱԿԱՆ ՊԱՀԵՍՏՆԵՐԸ ********************************************** Ք.ա. VIII դարում Արգիշտի Ա-ի հիմնադրած Էրեբունին Ուրարտական պետության կարևոր կենտրոններից էր։ Էրեբունիի ամրոցը միայն ռազմական կառույց չէր․ այն վարչական, կրոնական և տնտեսական կենտրոն էր։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Ուրարտական ամրոցներում հատուկ նշանակություն ունեին պահեստային տարածքները և խոշոր կարասները, որոնցում պահվում էին գյուղատնտեսական արտադրանքներ, հատկապես՝ գինի և հացահատիկ։ Էրեբունիի, Կարմիր բլուրի, Արգիշտիխինիլիի և Ուրարտական մյուս կենտրոնների պեղումներից հայտնաբերված կարասներն ու պահեստները պատկերացում են տալիս այդ պետության տնտեսական հիմքի մասին։ Այսինքն՝ արքայական սեղանի առաջին գաղտնիքը ոչ թե խոհանոցում էր, այլ պահեստում։ Որքան հզոր էր պետության գյուղատնտեսությունը, այնքան կայուն էր արքունիքի սննդային ապահովումը։ Ուրարտական աշխարհում այդ համակարգի հիմքում էին՝ ցորենը, գարին, խաղողը, գինին, անասնապահությունը և ոռոգվող գյուղատնտեսությունը։ Արարատյան դաշտում զարգացած ոռոգման համակարգերը հնարավորություն էին տալիս մեծացնել մշակվող տարածքները։ Իսկ խաղողի մշակությունն ու գինու արտադրությունը հասել էին այնպիսի մակարդակի, որ ամրոցներում ստեղծվել էին հատուկ գինու պահեստներ։ Կարմիր բլուրի պեղումները հատկապես խոսուն են․ այստեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ գինու մառաններ և հարյուրավոր խոշոր կավե անոթներ։ Կայքի ուսումնասիրությունները նաև վկայում են հացի և գարեջրի օգտագործման մասին։ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԼԵՌՆԱՇԽԱՐՀԻ ՀԱՑԸ՝ ԹԱԳԱՎՈՐԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԻ ՀԻՄՔԸ ********************************************** Կարմիր բլուրի պեղումներից հայտնի է նաև Ուրարտական շրջանի հացի հնագույն օրինակներից մեկը՝ օվալաձև հաց՝ կենտրոնական անցքով։ UNESCO-ի ներկայացրած նյութերում այն նշվում է որպես Ուրարտական շրջանից հայտնաբերված հացի կարևոր օրինակ։ Այս փաստը շատ կարևոր է։ Որովհետև հացը միայն առանձին սննդամթերք չէր։ Այն ամբողջ տնտեսության հիմքն էր։ Ցորենը պետք էր աճեցնել, հավաքել, պահեստավորել, աղալ, խմորել և թխել։ Այս ամբողջ շղթան պահանջում էր կազմակերպված գյուղատնտեսություն, աշխատանքային ուժ և պահեստային տնտեսություն։ Ուստի երբ խոսում ենք հայոց արքաների սեղանի մասին, պետք է պատկերացնենք ոչ միայն ոսկե սպասքն ու պալատական խոհանոցը, այլև այն հազարավոր մարդկանց, որոնց աշխատանքով էր այդ սեղանը հնարավոր դառնում։ ՔՍԵՆՈՓՈՆԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ․ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՅՈՒՂԻ ՍԵՂԱՆԸ ********************************************* Հայկական սննդի պատմության համար ամենահետաքրքիր հին գրավոր վկայություններից մեկը գալիս է հույն զորավար և պատմագիր Քսենոփոնից։ Ք.ա. 401–400 թվականներին Քսենոփոնի գլխավորած հունական զորքը նահանջում էր Աքեմենյան տերության տարածքով և անցնում հայկական բնակավայրերով։ Նրա «Անաբասիս»-ում պահպանվել է այդ ժամանակաշրջանի հայկական գյուղական տնտեսության բավական մանրամասն նկարագրություն։ Քսենոփոնը գրում է, որ հայկական տներում կային այծեր, ոչխարներ, խոշոր եղջերավոր անասուններ և թռչուններ, իսկ պահեստներում՝ ցորեն, գարի և ընդեղենային բանջարեղեններ։ Նա նաև նկարագրում է մեծ անոթներում պահվող գարուց պատրաստված խմիչքը, որի մեջ գարու հատիկներ էին լողում, իսկ խմիչքը ծղոտանման եղեգներով էին ըմպում։ Այս նկարագրությունը բացառիկ արժեք ունի։ Այն մեզ ցույց է տալիս, որ ավելի քան երկու հազար չորս հարյուր տարի առաջ Հայկական լեռնաշխարհի գյուղական տնտեսությունում արդեն գոյություն ուներ հացահատիկ + անասնապահություն + ընդեղեն + խմիչք ամբողջական սննդային համակարգը։ Եվ այստեղ ամենակարևորն այն է, որ Քսենոփոնը պարզապես չի ասում՝ «հայերն ունեին անասուններ»։ Նա նկարագրում է նաև սննդի պահեստավորման և հյուրասիրության մշակույթը։ ԻՍԿ Ի՞ՆՉ ԴՐՎԵՑ ՀՈՒՅՆ ԶՈՐԱԿԱՆԻ ՍԵՂԱՆԻՆ *********************************************** Քսենոփոնի հաջորդ վկայությունն առավել ուշագրավ է։ Նա նկարագրում է, որ հայկական բնակավայրերում իրենց ընդունում էին հյուրասիրությամբ և սեղանին դնում էին տարբեր մսեր՝ գառ, ուլ, խոզ, հորթ և թռչնամիս, ինչպես նաև ցորենի և գարու հացեր։ Սա արդեն պարզապես հնագիտական ենթադրություն չէ։ Սա հին գրավոր վկայություն է։ Եվ հենց այստեղ մենք կարող ենք ավելի վստահ խոսել հնագույն հայկական սննդակարգի մասին։ Սեղանին՝ գառ, ուլ, խոզ, հորթ, թռչնամիս, ցորենի հաց, գարու հաց։ Իսկ պահեստներում՝ ցորեն, գարի, ընդեղեն։ Խմիչքների շարքում՝ գարուց պատրաստված խմիչք և գինի։ Քսենոփոնը նաև նշում է, որ գյուղապետերից մեկը նրանց ցույց է տվել թաղված գինու պահեստը։ Այս ամենը մեզ թույլ է տալիս ասել, որ Ք.ա. V դարի հայկական գյուղական տնտեսությունը կարող էր ապահովել բավական բազմազան սննդակարգ։ Բայց այստեղ ևս պետք է կարևոր ճշտում անել։ Քսենոփոնը չի նկարագրում հայոց արքայի անձնական սեղանը։ Նա նկարագրում է հայկական գյուղերը։ Ուստի այս տեղեկությունը չի կարելի բառացիորեն վերագրել Տիգրան Մեծին կամ որևէ այլ արքայի։ Այն, ինչ կարելի է ասել, հետևյալն է․ արքայական խոհանոցը չէր կարող գոյություն ունենալ այն գյուղատնտեսական և անասնապահական միջավայրից անկախ, որը նույն ժամանակաշրջանում ապահովում էր երկրի սննդային հիմքը։ Ի՞ՆՉ ԷՐ ՈՒՏՈՒՄ ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾԸ ***************************************** Այստեղ պատմությունը դառնում է ավելի բարդ։ Տիգրան II Մեծի՝ Ք.ա. I դարի Հայաստանի մասին մենք ունենք բազմաթիվ տեղեկություններ նրա քաղաքականության, պատերազմների, արքունիքի և միջազգային հարաբերությունների վերաբերյալ։ Աղբյուրները վկայում են, որ Տիգրանի արքունիքի արարողակարգը կապված էր Աքեմենյան և պարթևական ավանդույթների հետ։ Պլուտարքոսի հաղորդմամբ՝ Լուկուլլոսի դեսպանության ժամանակ Տիգրանի մոտ արքունական հանդիսակարգը բավական շքեղ էր։ Սակայն մենք չունենք վստահելի աղբյուր, որը մեզ կտա. «Տիգրան Մեծի այսօրվա ճաշը բաղկացած էր այս երեք ուտեստներից»։ Ուստի այստեղ պետք է հրաժարվել գեղեցիկ, բայց չապացուցված պատմություններից։ Փոխարենը կարելի է վերականգնել Տիգրանի արքունական խոհանոցի հնարավոր սննդային միջավայրը՝ հիմնվելով Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի, հնագիտական նյութերի և տարածաշրջանի խոհարարական մշակույթի վրա։ Այդ սեղանին, ամենայն հավանականությամբ, կարող էին հայտնվել հացահատիկային կերակուրներ, հաց, միս, ձուկ, կաթնամթերք, մրգեր, ընդեղեն, կանաչեղեն, խաղող, գինի և տարբեր համեմունքներ։ Բայց այս ցանկը պետք է ներկայացնել որպես պատմական վերակազմություն, ոչ թե որպես Տիգրան Մեծի հաստատված ճաշացանկ։ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ********************************************** Հին աշխարհում մեծ պետության հզորությունը կարելի էր չափել ոչ միայն նրա բանակով։ Այն կարելի էր չափել նաև նրա շտեմարաններով։ Քանի՞ տոննա հացահատիկ կարող էր պահվել։ Քանի՞ անասուն էր պահվում արքունական տնտեսություններում։ Քանի՞ կարաս գինի կար ամրոցներում։ Քանի՞ մարդ էր աշխատում այդ տնտեսություններում։ Ուրարտական պետության օրինակը ցույց է տալիս, թե որքան կազմակերպված կարող էր լինել այս համակարգը։ Էրեբունիի և Կարմիր բլուրի նման ամրոցները միաժամանակ ռազմական, վարչական և տնտեսական կենտրոններ էին։ Հնագիտական ուսումնասիրությունները հատկապես ընդգծում են պահեստների և հացահատիկի պահպանման կառույցների դերը։ Այսինքն՝ արքայական սեղանի հետևում կանգնած էր մի ամբողջ պետական սննդային համակարգ։ ԳԻՆԻՆ՝ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԻ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆ ********************************************** Եթե կա մի արտադրանք, որի մասին Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմությունը հատկապես հարուստ է, դա գինին է։ Կարմիր բլուրի, Էրեբունիի և այլ ուրարտական կենտրոնների պեղումներից հայտնաբերված կարասները վկայում են գինու մեծածավալ արտադրության և պահպանման մասին։ Կարմիր բլուրում հայտնաբերված գինու մառաններից մեկում միայն հարյուրավոր խոշոր անոթներ են եղել։ Սա արդեն թույլ է տալիս հասկանալ, որ գինին պարզապես տնային խմիչք չէր։ Այն կարող էր լինել տնտեսական, ծիսական, պետական և արքունական նշանակության արտադրանք։ Եվ երբ պատկերացնում ենք հին հայկական արքայական խնջույքը, գինու կարասը այդ տեսարանի բնական մասն է։ ԳԱՐՈՒ ԽՄԻՉՔԸ՝ ՄԻ ՄԻՋԱԴԵՊՔ, ՈՐ ՊԵՏՔ Է ՀԻՇԵԼ *********************************************** Քսենոփոնի նկարագրած հայկական «գարու գինին» հատկապես հետաքրքիր է։ Նա նշում է, որ խմիչքը պատրաստված էր գարուց, մեծ անոթներում էին պահում, և դրա մեջ գարու հատիկները դեռ տեսանելի էին։ Այն խմում էին եղեգի միջոցով։ Այս նկարագրությունը ժամանակակից հետազոտություններում սովորաբար կապվում է գարեջրի կամ գարուց ստացված խմիչքի հետ։ Այսպիսով, հին Հայաստանի խմիչքների մշակույթը միայն խաղողի գինով չէր սահմանափակվում։ Այստեղ մենք հանդիպում ենք երկու տարբեր աշխարհների՝ խաղողի գինի և գարուց պատրաստված խմիչք։ ԹԱԳԱՎՈՐԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԻ ՄԻ ՄՅՈՒՍ ԿՈՂՄԸ՝ ՄԻՍԸ ************************************************ Քսենոփոնի նկարագրությունը հատկապես արժեքավոր է նաև մսի տեսակների առումով։ Գառը և ուլը լեռնային անասնապահական տնտեսության բնական արտադրանք էին։ Տավարի միսը նույնպես հայտնի էր։ Թռչնամիսը նույնպես առկա էր։ Իսկ խոզի մսի հիշատակումը ցույց է տալիս, որ տվյալ ժամանակաշրջանում այն ևս հանդիպում էր որոշ հայկական բնակավայրերում։ Սա մեզ մեկ կարևոր բան է սովորեցնում․ հին հայկական սննդակարգը մեկ մսատեսակի վրա հիմնված չէր։ Այն բազմազան էր և կախված էր տվյալ տարածաշրջանի բնական պայմաններից, տնտեսությունից և բնակչության հնարավորություններից։ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԸ ՉԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ ՄԻԱՅՆ ՇՔԵՂ ՍՆՈՒՆԴ ******************************************* Ժամանակակից պատկերացմամբ «արքայական ճաշ» ասելով հաճախ պատկերացնում ենք հազվագյուտ ուտեստներ, թանկարժեք մթերքներ և անսահման շքեղություն։ Հին աշխարհի իրականությունը շատ ավելի բարդ էր։ Նույնիսկ ամենահարուստ արքունիքը չէր կարող գոյություն ունենալ առանց սովորական գյուղացու արտադրած ցորենի, գարու, մսի, կաթի, խաղողի և բանջարեղենի։ Արքայի սեղանի հիմքում նույնպես կանգնած էր հացը։ Եվ այդ պատճառով հացը պատմականորեն երբեմն ավելի կարևոր է, քան ամենաթանկ համեմունքը։ ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԵՆՔ ԿԱՐՈՂ ԱՍԵԼ՝ «ՏԻԳՐԱՆ ՄԵԾԸ ԿԵՐԵԼ Է ՏՈԼՄԱ» ********************************************* Այս հարցը հատկապես կարևոր է հայկական խոհանոցի պատմության ուսումնասիրության ժամանակ։ Ժամանակակից հայկական խոհանոցում գոյություն ունեցող ուտեստի հնությունը դեռևս ինքնաբերաբար չի ապացուցում, որ այն մատուցվել է կոնկրետ արքայի սեղանին։ Եթե ցանկանում ենք ասել. «Տիգրան Մեծը կերել է տոլմա», պետք է ունենանք համապատասխան ժամանակաշրջանի աղբյուր։ Եթե նման աղբյուր չկա, այդ արտահայտությունը պետք է ներկայացնել ոչ թե որպես պատմական փաստ, այլ որպես ենթադրություն կամ մշակութային վերակազմություն։ Նույնը վերաբերում է խաշին, խաշլամային, քաշիկային, ապուխտին և բազմաթիվ այլ ուտեստների։ Ուտեստի պատմությունը պետք է կառուցել առաջին գրավոր վկայությունից, հնագիտական տվյալներից, լեզվաբանական նյութից և բաղադրության պատմական փոփոխություններից։ Միայն այդ դեպքում կարող ենք տարբերել իրական պատմությունը ժամանակակից ազգային խոհանոցային առասպելից։ ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՍԵՂԱՆԻ ՀԵՏՔԵՐԸ ՄԻՋՆԱԴԱՐՈՒՄ ****************************************** Հետագա դարերում հայկական խոհարարական մշակույթը շարունակեց զարգանալ։ Բագրատունյաց Հայաստանի քաղաքներում, հատկապես Անիում, ձևավորվեց քաղաքային և արքունական կյանքի բարդ համակարգ։ Իսկ Կիլիկիայի հայկական թագավորության ժամանակաշրջանում հայկական խոհանոցը հայտնվեց Միջերկրական աշխարհի ակտիվ մշակութային և առևտրային միջավայրում։ Այստեղ հայկական սննդի ավանդույթները շփվում էին հարևան ժողովուրդների խոհանոցների հետ։ Բայց խոհանոցային փոխազդեցությունը չի նշանակում ինքնության կորուստ։ Խոհանոցը կարող է վերցնել մթերք, տեխնիկա կամ համային գաղափար, սակայն այն վերափոխում է դրանք իր սեփական մշակութային միջավայրում։ ԵՎ ՎԵՐՋԱՊԵՍ՝ Ի՞ՆՉ ԷՐ ԴՐՎԱԾ ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՅԻ ՍԵՂԱՆԻՆ ********************************************** Եթե բոլոր տվյալները հավաքենք մեկ ամբողջության մեջ, ապա հին Հայաստանի սննդային աշխարհում փաստագրված կամ լավ հիմնավորված են հետևյալ խմբերը. Հացահատիկներ՝ ցորեն, գարի և այլ մշակաբույսեր։ Հաց՝ ցորենի և գարու։ Միս՝ գառ, ուլ, տավար, խոզ, թռչնամիս, իսկ որոշ պայմաններում՝ որսի միս։ Ընդեղեն՝ տարբեր հատիկավոր մշակաբույսեր։ Խաղող և գինի։ Գարուց պատրաստված խմիչքներ։ Բանջարեղեն և կանաչեղեն։ Մրգեր և չրեր։ Կաթնամթերք։ Այս ցանկը մեզ տալիս է ոչ թե «մեկ արքայի ճաշացանկ», այլ շատ ավելի արժեքավոր բան՝ հայկական հնագույն սննդային մշակույթի պատկերը։ ԱՐՔԱՅԻ ՍԵՂԱՆԻՑ ԴԵՊԻ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՍԵՂԱՆ ********************************************** Եվ այստեղ պատմությունը դառնում է իսկապես հետաքրքիր, որովհետև արքան և գյուղացին նույն երկրի սննդային աշխարհում էին ապրում։ Գյուղացին աճեցնում էր ցորենը։ Այգեպանը՝ խաղողը։ Հովիվը պահում էր ոչխարն ու այծը։ Անասնապահը՝ խոշոր եղջերավոր անասունը։ Խոհարարը այդ ամենը վերածում էր կերակուրի։ Իսկ արքունիքը այդ սնունդը դարձնում էր նաև արարողության և իշխանության մշակույթ։ Այդ պատճառով հայոց արքաների սեղանը միայն արքայական պատմության մի փոքրիկ դրվագ չէ։ Այն Հայաստանի տնտեսական պատմությունն է։ Հայկական գյուղատնտեսության պատմությունն է։ Հայկական անասնապահության պատմությունն է։ Հայկական գինեգործության պատմությունն է։ Եվ վերջապես՝ հայկական խոհանոցի պատմությունն է։ Այսօր, երբ հայկական խոհանոցի մասին խոսում ենք միայն ժամանակակից ռեստորանային ճաշացանկերի կամ առանձին ուտեստների միջոցով, մենք երբեմն մոռանում ենք, որ այդ խոհանոցի խորքում հազարամյակների պատմություն կա։ Կարմիր բլուրի կարասը, Էրեբունիի պահեստը, հնագույն հացը, Քսենոփոնի նկարագրած հայկական սեղանը և միջնադարյան ձեռագրերի ու պատմիչների պահպանած տեղեկությունները միասին ստեղծում են այդ պատմության մեծ խճանկարը։ Եվ այդ խճանկարի մեջ հայոց արքայի սեղանը ոչ թե առանձին աշխարհ է, այլ ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհի կյանքի արտացոլումը։ Որովհետև հասկանալու համար, թե ինչ են կերել հայոց արքաները, նախ պետք է հասկանալ, թե ինչ էր աճեցնում, բուծում, պատրաստում և պահպանում Հայկական լեռնաշխարհը։ Իսկ դա արդեն պարզապես խոհանոցի պատմություն չէ։ Դա ժողովրդի պատմությունն է՝ գրված հացի, գինու, մսի, հացահատիկի և կրակի լեզվով։ Ահա ավելի ընդգծված՝ հայկական ինքնության շեշտադրումով տարբերակը. ՎԵՐՋԱԲԱՆ ****************************************** Հայոց արքաների սեղանի պատմությունը միայն այն մասին չէ, թե ինչ էին ուտում մեր թագավորները։ Այն մեր հայկական ինքնության, պատմական հիշողության և մշակութային ժառանգության մի մասն է։ Հացը, խաղողը, գինին, միսը, հացահատիկը, վայրի խոտաբույսերն ու դրանցից ստեղծված կերակուրները դարերի ընթացքում ուղեկցել են Հայկական լեռնաշխարհի բնակչին՝ սերնդեսերունդ փոխանցվելով և վերափոխվելով։ Ուստի հայկական խոհանոցը պարզապես ուտեստների հավաքածու չէ։ Այն ժողովրդի ապրած պատմությունն է՝ պահպանված համերի, սովորույթների և սերնդեսերունդ փոխանցված գիտելիքի մեջ։ Եվ երբ այսօր բացում ենք հայոց արքայական սեղանի պատմության էջերը, մենք պարզապես չենք փորձում իմանալ, թե ինչ էր ուտում այս կամ այն արքան։ Մենք փորձում ենք հասկանալ, թե ինչպես էր ձևավորվում և պահպանվում այն մշակութային միջավայրը, որն այսօր անվանում ենք հայկական։ Հայկական խոհանոցը մեր ինքնության համերից մեկն է։ Այն հիշողություն է, որը կարելի է ոչ միայն կարդալ, այլև զգալ, պատրաստել և փոխանցել հաջորդ սերունդներին ու ☆☆☆☆☆ ՍՆՎԵՔ ՀԱՅԵՐԵՆ ☆☆☆☆☆

TUMO Raises Over $17 Million for Its Expansion Across Armenia at Its First-Ever Gala in Los Angeles TUMO raised over $17 million at its first-ever gala on Sunday, September 20, at Vibiana in Los Angeles, marking 15 years of its free education program and funding its continued expansion across Armenia. The evening honored ServiceTitan co-founders Vahe Kuzoyan and Ara Mahdessian and NVIDIA's Rev Lebaredian, and featured a performance by System of a Down's Serj Tankian. The night was emceed by Kristina Ayanian, host of Nasdaq listings, and brought together supporters, partners, and friends of the organization for the first time since its founding. Three Leaders Shaping Armenian Excellence in Technology The gala honored three men whose work has carried Armenian talent onto the global stage. Vahe Kuzoyan and Ara Mahdessian are the co-founders of ServiceTitan, the software company they built into one of the most valuable in its field, where Kuzoyan serves as President and Mahdessian as CEO. Rev Lebaredian is Vice President of Physical AI Simulation at NVIDIA, and played a key role in launching Firebird, Armenia's first high-performance AI computing cluster, establishing the country as a new strategic hub for artificial intelligence computing. A Performance by Serj Tankian System of a Down's Serj Tankian took the stage for a special performance, playing several fan favorites and offering guests an intimate look at his latest work. The guest list included UFC contender Arman Tsarukyan, comedian Mary Basmadjian, filmmaker Michael Goorjian, Sona Movsesian, Dave Farina, Councilmember Adrin Nazarian, and Katherine Sarafian, among others. A Live Auction With Agassi, Aronian, and Tsarukyan The live auction added to the total raised throughout the evening, with offerings that included a private training session and lunch with UFC top lightweight contender Arman Tsarukyan, a private tennis lesson with Andre Agassi, and a private chess lesson from grandmaster Levon Aronian. The evening also featured the sale of a one-of-a-kind ARARAT brandy created from spirits dating to 1991, a tribute to the 35th anniversary of the independence of the Republic of Armenia. Donated through TUMO's partnership with Yerevan Brandy Company, the bottle reflected a shared commitment to Armenian heritage, with proceeds supporting TUMO's expansion across Armenia. Student Creativity, Turned Into Light Throughout the evening, guests were immersed in a visual light experience by People of Ar that brought the creativity of TUMO students to life. The installation drew on student sketches alongside work from TUMO's 3D scanning program, through which students have digitally preserved Armenian monasteries and cultural landmarks in occupied Artsakh and other lost territories. The result connected art, technology, and cultural preservation, showing how TUMO students are using their skills to tie creativity to history and heritage. Fifteen Years, and the Next Generation "Fifteen years ago, TUMO began with a simple belief: that when young people have the freedom to discover their talents, they have the power to shape not only their own futures, but the future of an entire nation," said TUMO founders Sam and Sylva Simonian. "Since then, we've watched thousands of young people walk through TUMO's doors and grow into confident young adults who know their ideas matter." TUMO CEO Marie Lou Papazian spoke to what the program has come to mean for its students. "People often assume that TUMO is a place where young people discover their passions, figure out what they want to do with their lives and build the skills they need to pursue competitive careers. And, of course, that's all true," she said. "But I've come to understand that the real magic happens when our students discover, often to their own surprise, the incredible capabilities they had within them all along." Founded in Armenia in 2011, TUMO is a free educational program that empowers teens through hands-on technology and design workshops, now serving more than 35,000 students across 14 countries. In fall 2025, it opened its first U.S. location in North Hollywood with approximately 600 students, with plans to grow to 1,500.

https://www.youtube.com/channel/UCB9bYNu4E_RpB59c0rJC6Sg “ GET UP IN THE AIR “ is an original piano composition composed, performed, and flown by composer and aerobatic pilot Narine Melkumjan. It is dedicated to those who against all odds, have the courage to stand up and follow their dreams.

Նարինե Մելքումյան. Աշխարհի Հայեր | Ashxarhi Hayer, Narine Melkumjan

Gevorg "Giorgio" Petrosyan is an Armenian-Italian former kickboxer who competed in the middleweight division. Nicknamed "The Doctor", he is noted for supreme technical skills, ringsmanship, and defensive prowess which has seen him defeat some of the best strikers in the world while taking little damage. Wikipedia BornDecember 10, 1985 (age 40 years), Yerevan, Armenia SiblingsArmen Petrosyan, Lianna Petrosyan, Stepan Petrosyan DivisionLightweight Martial artsKickboxing, Muay Thai Weight154 lbs

ԲԱՍՏՈՒՐՄԱՅԻ ԿԱՄ ԱՊՈՒԽՏԻ ՈԴԻՍԱԿԱՆԸ ☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆•●•☆ Կարծիք կա, թե հայկական խոհանոցը «խղճուկ» է, թե մենք առանձնապես հետաքրքիր ուտեստներ չունենք, իսկ այն ամենը, ինչ ունենք, իբր վերցրել ենք հարևան ժողովուրդներից։ Բայց որքանո՞վ է այս տեսակետը համապատասխանում պատմական իրականությանը։ Իմ կարծիքով՝ այսպիսի պնդումները շատ հաճախ գալիս են ոչ թե հայկական խոհանոցի իրական ուսումնասիրությունից, այլ դրա մասին գիտելիքի պակասից։ Հայկական խոհանոցը պարզապես ուտեստների հավաքածու չէ։ Այն հայ ժողովրդի նյութական մշակույթի կարևորագույն բաղադրատարրերից է՝ ձևավորված Հայկական լեռնաշխարհի բնաշխարհի, կլիմայի, անասնապահության, երկրագործության, պատմական տեղաշարժերի և հազարամյակների ընթացքում ձևավորված կենցաղի ազդեցությամբ։ Հայկական խոհանոցը պահպանել է ոչ միայն բաղադրատոմսեր, այլև սննդի պահպանման, մշակման և վերամշակման տեխնոլոգիաներ։ Եվ հենց այստեղ էլ մենք գալիս ենք մեր այսօրվա թեմային՝ ԱՊՈՒԽՏԻՆ։ Այսօր շատերը «բաստուրմա» անվան տակ ճանաչում են աղով մշակված, մամլված, չորացված և համեմված միսը։ Սակայն հայերենում այդ մթերքի համար գոյություն ունի շատ ավելի հին անվանում՝ ապուխտ։ Եվ այստեղ պատմությունը սկսում է դառնալ առավել հետաքրքիր։ «ԲԱՍՏՈՒՐՄԱ՞», ԹԵ՞ «ԱՊՈՒԽՏ» *********************************************** «Բաստուրմա» անվան ստուգաբանությունը սովորաբար կապվում է թուրքերեն bastırmak՝ «ճնշել», «մամլել» բայի հետ։ Այդ ստուգաբանությունը լայնորեն տարածված է և ունի լեզվաբանական հիմք։ Սակայն բառի ծագումը դեռ չի պատասխանում ամենակարևոր հարցին. Ո՞վ է առաջինը մշակել այդպիսի մսի պահպանման տեխնոլոգիան… Բառը կարող է մի լեզվից անցնել մյուսին, մինչդեռ տեխնոլոգիան, ուտեստը կամ արհեստը կարող են շատ ավելի հին լինել։ Եվ հենց այստեղ է պետք տարբերել երկու հարց. անվան ծագումը և մթերքի պատմությունը։ Դրանք պարտադիր չէ, որ նույնը լինեն։ Ավելին՝ Oxford-ի սննդագիտության հանրագիտարանի ներկայացրած տարբերակում նշվում է, որ օսմանցիները pastırma անվանումը կապել են բյուզանդական paston կոչվող մշակված տավարի մսի հետ, իսկ Oxford Companion to Food-ը բյուզանդական չորացրած մսի մի տեսակ դիտարկում է որպես ժամանակակից pastirma-ի նախորդներից մեկը։ Այսինքն՝ նույնիսկ միջազգային մասնագիտական գրականության մեջ հարցը այնքան էլ պարզունակ չէ, որքան հաճախ ներկայացվում է համացանցային պատմություններում։ ԱՊՈՒԽՏԸ՝ ԲԱՍՏՈՒՐՄԱՅԻՑ ԱՎԵԼԻ ՀԻՆ ԱՆՎԱՆՈՒՄ ****************************************** Հայկական աղբյուրագիտական ավանդության մեջ «ապուխտ» բառը շատ հին շերտ ունի։ Հայկական Prelacy-ի հրապարակած լեզվաբանական-պատմական ակնարկում նշվում է, որ դասական հայերեն ապուխտ (apukht / abookhd) բառը հանդիպում է դեռևս V դարի հայերեն Աստվածաշնչյան թարգմանության մեջ և գործածվել է աղով մշակված ու չորացված մսի իմաստով։ Նույն աղբյուրը բառը կապում է պահլավերեն apuxt ձևի հետ։ (Армянская Прелатура) Սա չափազանց կարևոր փաստ է։ Որովհետև եթե V դարում հայերենում արդեն գոյություն ուներ ապուխտի անվանում և այդ անվանումը կապված էր մշակված մսի հետ, ապա չի կարելի պատմությունը սկսել XI դարից՝ թյուրքական ցեղերի Փոքր Ասիա մուտքից հետո։ Այստեղ արդեն պետք է խոսել շատ ավելի հին՝ տարածաշրջանային սննդի պահպանման ավանդույթի մասին։ ԲՅՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ ԵՎ ՄՍԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ ********************************************* Բյուզանդական սննդի պատմության ուսումնասիրություններում հանդիպում են paston, apoktin/apokton, akropaston և այլ ձևեր։ Մասնագիտական աղբյուրներից մեկում, օրինակ, նշվում է, որ բյուզանդական ժամանակաշրջանում սննդի մեջ լայնորեն օգտագործվում էին աղով պահպանված միսն ու ձուկը, իսկ X դարի բանակային չափաբաժիններում հիշատակվում են նաև cured meat (apoktin) և աղի ձուկ։ Նույն ուսումնասիրությունը հիշատակում է paston՝ աղով պահպանված սնունդ, և akropaston՝ լավ աղած մսի տեսակ։ Սա ևս մեկ կարևոր հանգամանք է. մսի աղացում, չորացում և երկարաժամկետ պահպանումը տարածաշրջանի հին սննդային մշակույթի մաս էր։ Ուստի բաստուրմայի պատմությունը «քոչվորները հորինեցին, հետո տարածեցին» մեկ նախադասությամբ բացատրելը պատմականորեն չափազանց պարզեցված մոտեցում է։ Իսկ ո՞րտեղ է այստեղ Գամիրքը ********************************************* Գամիրքը՝ Կապադովկիան, Հայկական մշակույթի պատմության համար առանձնահատուկ տարածաշրջան է։ Այստեղ դարեր շարունակ ապրել են հայկական համայնքներ, և հայկական ազգագրական ուսումնասիրությունները մեծածավալ նյութ են հավաքել նրանց կենցաղի, անասնապահության, սննդի և մթերքների պահպանման վերաբերյալ։ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից հրատարակված Վարդան Ս. Թեմուրճյանի «Գամիրքի հայերը» աշխատությունը հենց այդ ուսումնասիրությունների կարևոր օրինակներից է։ Ինստիտուտն իր պաշտոնական ներկայացման մեջ այն նշում է 1970 թվականին հրատարակված հիմնարար աշխատանքների շարքում։ Եվ այստեղ մենք հանդիպում ենք շատ հետաքրքիր վկայությունների՝ կապված հայկական միջավայրում մսի չորացման և ապուխտի պատրաստման ավանդույթի հետ։ Գամիրքի հայերի սննդամշակույթում ապուխտի պատրաստումը ներկայացվում է ոչ թե որպես ժամանակակից ներմուծված նորույթ, այլ որպես ավանդական մսամթերքի պահպանման եղանակ։ Այսինքն՝ խոսքը միայն «բաստուրմա ուտելու» մասին չէ։ Խոսքը մսի պահպանման մշակույթի մասին է։ Գամիրքի ապուխտի պատմությանն անդրադարձ է կատարվել նաև 1900 թվականին Մխիթարյան Միաբանության կողմից հրատարակվող «Հանդէս Ամսօրեայ» հանդեսում։ Հոդվածում հիշատակվում են ավելի վաղ աղբյուրներ, մասնավորապես՝ հույն պատմիչ Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատությունը (մ.թ.ա. մոտ 60–24 թթ.)։ Գամիրքի մասին պատմական տեղեկությունների շարքում հիշատակվում է նաև Բարսեղ Կեսարացին (Բարսեղ Մեծ, մոտ 330–379 թթ.)՝ Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքի արքեպիսկոպոսը, աստվածաբան և եկեղեցական գործիչ։ Ըստ ներկայացված աղբյուրի՝ Գամիրքում սով է տեղի ունեցել, և Բարսեղ Կեսարացին ժողովրդին ոչ միայն դրամական օգնություն է բաժանել, այլև սնունդ է տրամադրել. «…ժողովրդին գումար բաժանեց, արջառի ու ձկան մխած միս տվեց, որը մսի ապուխտ էր…» Այս հիշատակությունը հետաքրքրական է հատկապես նրանով, որ մխած/ապխտած մսի պատրաստման և պահպանման ավանդույթը կապվում է Գամիրքի պատմական միջավայրի հետ և հիշատակվում է վաղ քրիստոնեական շրջանի աղբյուրների համատեքստում։ Այսպիսով, Գամիրքի ապուխտը պարզապես ժամանակակից խոհարարական անվանում կամ նորաստեղծ մատուցման ձև չէ․ դրա մասին տեղեկություններ պահպանվել են նաև պատմական և մատենագրական աղբյուրներում։ Հայկական խոհանոցի պատմությունը ուսումնասիրելիս նման վկայությունները կարևոր են, քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս ժամանակակից խոհարարական ավանդույթները դիտարկել ոչ թե միայն որպես բաղադրատոմս, այլև՝ պատմական, աշխարհագրական և մշակութային շարունակականության շրջանակում։ ԱՊՈՒԽՏԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ ********************************************* Մեր նախնիների համար մսի երկարաժամկետ պահպանումը պարզապես խոհարարական հնարք չէր։ Այն կենսական անհրաժեշտություն էր։ Չկար սառնարան։ Չկար ժամանակակից սառը շղթա։ Չկար արդյունաբերական փաթեթավորում։ Ուստի մսի պահպանման համար մարդը պետք է օգտագործեր այն միջոցները, որոնք տալիս էր բնությունը. աղը, օդը, ժամանակը, ճնշումը, չորացումը և համեմունքները։ Այս տեխնոլոգիայի հիմքում ընկած էր մի պարզ, բայց շատ խելացի սկզբունք. մսից հնարավորինս հեռացնել խոնավությունը, ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որոնցում փչացնող միկրոօրգանիզմների զարգացումը սահմանափակվում է, և ստանալ երկար պահպանվող սննդամթերք։ Այս տեսանկյունից ապուխտը ոչ միայն ուտեստ է։ Ապուխտը սննդի պահպանման հնագույն տեխնոլոգիայի արդյունք է։ ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ ՀԱՅԵՐԸ ԴԱՐՁԱՆ ԱՐՀԵՍՏԱՎՈՐՆԵՐ ******************************************** XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբին արդեն ունենք առավել հստակ փաստագրական պատկեր։ 16 -րդ դարում, Պարսկաստանի Խոյ և Սալմաստ գավառներից, ինչպես նաև Կարսից գաղթած հայերը տեղավորվել են Կեսարիայի Թալան ու Կերմիր ավաններում. Նրանք իբր ձմռան այդ պահածոն ' ԱՂՑԱՆ ՉՈՐ ՄԻՍԸ պատրաստելով համոզվում են, որ նոր բնակավայրում այն ավելի ախորժահամ է ստացվում. Գտնում են, որ տեղի օդը և ջուրը նպաստավոր է ապուխտ պատրաստելուն և տալիս են ՊԱՍՏՐՄԱ անվանումը Հետագայում ԿԵՍԱՐԻԱՆ է դառնում մսամթերքից ապուխտի պատրաստման կենտրոնը։ Արևմտյան Հայաստանի մի շարք քաղաքներում, հատկապես Էրզրումում և Կեսարիայում, ապուխտի արտադրությունը դուրս էր եկել միայն ընտանեկան տնտեսության սահմաններից և վերածվել էր առևտրային արտադրության։ 1870-ական թվականներին Յա. Մալաման նկարագրում էր Էրզրումի մասնավոր սպանդանոցները, որտեղ տարեկան հազարավոր խոշոր եղջերավոր անասուններ էին մորթվում՝ ապուխտի արտադրության համար։ 1887 թվականին Վրթ. Փափազյանը հիշատակում էր Էրզրումի ապուխտի և սուճուխի խոշոր արտադրությունները։ 1890-ականներին Գրիգոր Արծրունին ևս գրում էր, որ հայերի ձեռքով էր պատրաստվում մսի ապուխտը և հայտնի բաստուրման։ Իսկ XIX դարի վերջին ապուխտն արդեն դարձել էր ոչ միայն տեղական սպառման, այլև առևտրի առարկա։ Այն տեղափոխվում էր Վան, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրության տարբեր քաղաքներ և Եվրոպա։ Հիշատակվում է նաև 1890 թվականին Էրզրումից մոտ 900 000 ղուրուշ կամ 200 000 ֆրանկի բաստուրմայի արտահանման տվյալը։ Այսպիսի թվերը ցույց են տալիս, որ մենք գործ ունենք ոչ թե տնային խոհանոցի փոքրիկ արտադրանքի, այլ զարգացած արհեստաարտադրական համակարգի հետ։ ԱՊՈՒԽՏԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆՆԵՐԸ ******************************************** Առաջին աշխարհամարտի նախօրեին Էրզրումում հիշատակվում էին մի քանի խոշոր ապուխտի ձեռնարկություններ։ Դրանցից առանձնացվում էին Խաչատուր Շահինյանի և Մարտիրոս Գաֆաֆյանի ու նրանց որդիների ձեռնարկությունները։ Այսինքն՝ հայ վարպետների կողմից ապուխտի պատրաստումը XIX դարի վերջին արդեն հասել էր այնպիսի մակարդակի, որ հնարավոր էր խոսել մասնագիտացված արտադրության մասին։ Ավելին՝ խոշոր ձեռնարկություններում աշխատողների թիվը կարող էր անցնել հարյուրից։ Տարվա ընթացքում որոշ ձեռնարկություններ աշխատում էին երեք-չորս ամիս՝ հիմնականում աշնան և ձմռան սկզբի շրջանում։ Միսը գնում էին Հայկական բարձրավանդակի տարբեր շրջաններից։ Անասունները մորթվում էին, միսը ոսկրազատվում էր, ընտրվում էին ապուխտի համար նախատեսված կտորները։ Այնուհետև միսը աղում էին, որոշ ժամանակ պահում աղի մեջ, լվանում, չորացնում, մամլում, կրկին չորացնում, համեմում և վերջնականապես կախում՝ հասունանալու և պահպանվելու համար։ Այս ամբողջ գործընթացը կատարվում էր աշխատանքի բաժանման սկզբունքով՝ տարբեր սենյակներում և տարբեր աշխատողների խմբերի կողմից։ Սա արդեն սովորական գյուղական խոհանոց չէր։ Սա սննդի արտադրության կազմակերպված համակարգ էր։ ԵՎ ՀԻՄԱ՝ ԱՄԵՆԱԿԱՐԵՎՈՐ ՀԱՐՑԸ ******************************************* Եթե այսօր մեկը ասում է. «Բաստուրման թուրքերն են ստեղծել, որովհետև անունը թուրքական է», ապա նա շփոթում է բառի պատմությունը և մթերքի պատմությունը։ Այո՛, pastırma բառի թուրքական ստուգաբանությունը՝ bastırmak՝ «մամլել, ճնշել», լայնորեն ընդունված է։ Բայց դրանից չի հետևում, որ աղով մշակված և չորացված մսի տեխնոլոգիան հենց այդ բառի հետ է ծնվել։ Նույն կերպ՝ եթե որևէ ժողովուրդ որևէ հին ուտեստի համար օգտագործում է այլ լեզվից եկած անվանում, դա դեռ չի նշանակում, որ այդ ժողովուրդն է ստեղծել այդ ուտեստը։ Խոհանոցները երբեք չեն զարգացել փակ սահմանների մեջ։ Բառերը փոխառվել են։ Տեխնոլոգիաները փոխանցվել են։ Վարպետները տեղափոխվել են։ Ժողովուրդները շփվել են։ Եվ շատ դեպքերում մեկ տարածաշրջանում ձևավորված սննդամթերքը ստացել է նոր անուն, նոր համեմունքներ, նոր տեխնոլոգիական մանրամասներ և դարձել տվյալ ժողովրդի խոհանոցի մասը։ ԻՍԿ ՉԻՆԳԻԶ ԽԱՆԻ ԹԱՄԲԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՞ ****************************************** Բաստուրմայի մասին ամենատարածված լեգենդներից մեկն ասում է, թե քոչվորները հում մսի կտորները դնում էին ձիու թամբի տակ, և ձիու ու հեծյալի ծանրության պատճառով միսը մամլվում ու չորանում էր։ Պատմությունը հետաքրքիր է։ Բայց լեգենդը պատմական ապացույց չէ։ Նույնը վերաբերում է այն պատմություններին, որոնք բաստուրմայի հայտնագործությունը կապում են Չինգիզ խանի զորքի հետ։ Առանց առաջնային աղբյուրի՝ նման պատմությունները պետք է ներկայացնել որպես ավանդություն կամ վարկած, ոչ թե որպես հաստատված պատմական փաստ։ Եվ այստեղ է, որ պատմական ուսումնասիրությունը տարբերվում է համացանցային պատումից։ Ո՞Վ Է «ԻՐԱԿԱՆ ՏԵՐԸ» ***************************************** Այս հարցն էլ պետք է ճիշտ դնել։ Ես չէի շտապի հայտարարել, թե բաստուրման «միայն հայկական ուտեստ է» և ուրիշ ժողովուրդները որևէ դեր չեն ունեցել դրա զարգացման մեջ։ Բաստուրման այսօր բազմաթիվ ժողովուրդների խոհանոցներում գոյություն ունեցող մթերք է։ Բայց նույնքան սխալ է ասել, թե հայերը դրա հետ կապ չունեն։ Որովհետև փաստերը ցույց են տալիս, որ. հայերենում ապուխտի հին անվանումը վկայված է վաղ շրջանից, հայկական մշակութային միջավայրում մսի աղացման ու չորացման ավանդույթները երկար պատմություն ունեն, Գամիրքի և Կապադովկիայի հայերի շրջանում ապուխտի պատրաստումը եղել է ավանդական զբաղմունք, XIX դարի Արևմտյան Հայաստանում հայերը զբաղվել են ապուխտի խոշոր արտադրությամբ, Էրզրումում և Կեսարիայում գոյություն են ունեցել մասնագիտացված արտադրություններ, և հայ վաճառականների միջոցով այդ մթերքը հասել է տարածաշրջանի բազմաթիվ շուկաներ և Եվրոպա։ Այս փաստերը բավարար են առնվազն մեկ բան հաստատ ասելու համար. ԲԱՍՏՈՒՐՄԱՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՌԱՆՑ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՊՈՒԽՏԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԼԻԱՐԺԵՔ ՉԷ։ ԱՊՈՒԽՏԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽՈՀԱՆՈՑԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ********************************************* Երբ այսօր սեղանին դնում ենք բարակ կտրատված բաստուրմա, հաճախ տեսնում ենք միայն պատրաստի մթերքը։ Բայց դրա հետևում մի ամբողջ աշխարհ կա։ Աշնանը մորթված անասունը։ Մսի ընտրությունը։ Ոսկրազատումը։ Աղը։ Չոր օդը։ Մամլումը։ Ժամանակը։ Չորացման ճիշտ պայմանները։ Համեմունքների ընտրությունը։ Վարպետի փորձը։ Եվ ամենակարևորը՝ սերնդեսերունդ փոխանցված գիտելիքը։ Այդ գիտելիքն էլ հենց խոհարարական մշակույթն է։ Խոհանոցը միայն բաղադրատոմս չէ։ Խոհանոցը նաև տեխնոլոգիա է։ Խոհանոցը հիշողություն է։ Խոհանոցը մարդու և բնության փոխհարաբերության պատմությունն է։ ԵՎ ՎԵՐՋԱՊԵՍ՝ ՄԵՆՔ Ի՞ՆՉ ՈՒՆԵՆՔ ********************************************* Երբ ասում են. «Հայերը հետաքրքիր ազգային խոհանոց չունեն», ես պարզապես խորհուրդ կտամ մի փոքր ավելի խոր ուսումնասիրել մեր պատմությունը։ Ուսումնասիրել ոչ միայն ժամանակակից ճաշացանկերը, այլև ազգագրական աշխատությունները։ Կարդալ հին բառարանները։ Ուսումնասիրել ձեռագրերը։ Փնտրել հին մամուլի վկայությունները։ Ուսումնասիրել Հայաստանի, Կապադովկիայի, Վասպուրականի, Կարինի, Կարսի, Սեբաստիայի, Կիլիկիայի, Տարոնի, Բարձր Հայքի և մյուս պատմական հայկական շրջանների սննդային մշակույթը։ Եվ այդ ժամանակ կտեսնենք, որ հայկական խոհանոցը ոչ թե «խղճուկ» է, այլ դեռևս ամբողջությամբ չուսումնասիրված։ Մեզանից շատերը պարզապես դեռ չեն բացել դրա բոլոր էջերը։ Բաստուրման այդ չբացված էջերից միայն մեկն է։ Եվ այդ էջը մեզ տանում է դեպի ապուխտ։ Ապուխտից՝ դեպի Գամիրք։ Գամիրքից՝ դեպի Կեսարիա։ Կեսարիայից՝ դեպի Էրզրում։ Էրզրումից՝ դեպի Վան, Կոստանդնուպոլիս և Եվրոպա։ Իսկ այդ ճանապարհի վրա կանգնած են ոչ միայն մսի կտորները, աղն ու համեմունքները, այլև հայ վարպետը, նրա ձեռքի աշխատանքը, նրա գիտելիքը և այդ գիտելիքը սերունդներին փոխանցելու կարողությունը։ Ուստի բաստուրմայի պատմությունը պետք է ուսումնասիրել ոչ թե միայն այն հարցով, թե «ո՞ր լեզվից է առաջացել բառը», այլ նաև՝ «ո՞ր ժողովուրդների միջավայրում է ձևավորվել, պահպանվել, մշակվել և փոխանցվել այդ տեխնոլոգիան»։ Եվ հենց այդտեղ է, որ ապուխտը դառնում է ոչ միայն սնունդ, այլ պատմական վկայություն։ Շարունակեք ինձ հետ բացահայտել հայկական խոհանոցի խորունկ աշխարհը․ որովհետև մեր խոհանոցը ուսումնասիրել՝ նշանակում է ուսումնասիրել նաև մեր ժողովրդի պատմությունը, կենցաղը, մտածողությունը և մշակութային հիշողությունը ու չմոռանա՛ք՝ ☆☆☆☆☆ ՍՆՎԵՔ ՀԱՅԵՐԵՆ ☆☆☆☆☆

Նոր բացահայտում՝ Հին Խնձորեսկում․ Եկեղեցու խորանի առջև բացվել է տապանաքար․ ի՞նչ է գրված Հին Խնձորեսկի XVII դարի Անապատ եկեղեցու տարածքում իրականացվող պեղումների ընթացքում արձանագրվել է հերթական բացահայտումը։ Եկեղեցու խորանի առջև բացվել է տապանաքար, որի վրա գրված է. «Այս է տապան Աստվածաբան Խաչատուր վարդապետի| ՌՃՀԸ(1729թ․)» Անապատ եկեղեցին միջնադարում եղել է գրչության և հոգևոր մշակույթի կարևոր կենտրոն։ Ճարտարապետական կառուցվածքով այն ուղղանկյուն հատակագծով թաղածածկ սրահ է՝ կիսաշրջանաձև խորանով, որի երկու կողմերում կան զույգ ավանդատներ։ Եկեղեցու թաղակապ ծածկն ամբողջությամբ փլուզվել է, սակայն պահպանվել են արևելյան պատի մի հատվածը և հյուսիսային մուտքը՝ կամարակապ բարավորով։ Պեղումներն իրականացնում է «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ը, արշավախմբի ղեկավարն է հնագետ Արտավազդ Զաքյանը։ Պեղումները կշարունակվեն մինչև սեպտեմբերի 14-ը

So, if we're already talking about the best reasons to marry Armenian girls, does anyone here also believe in the power of a no-strings-attached coffee date to spice things up? FixDim.com Find a girl for the night right now