Jump to content


Photo
- - - - -

Ajarian, on Armenian language studies.


  • Please log in to reply
42 replies to this topic

#1 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 14 August 2008 - 12:18 PM

Աճառեանի «Լիակատար Քերականութիւն Հայոց Լեզուի» (Համեմատութեամբ 562 լեզուների - իմաստաբանութիւն, բառաքննութիւն, շարահիւսութիւն)

Գիրքը հրատարակուել է 2005-ին, Երեւանի Պետական համալսարանի հրատարակչութիւնում, Գալուստ Գիւլբենգեան հիմնարկութեան հովանաւորութեամբ: Ուղղագրումը ցաւօք Աբեղեան է: Հարմար դատեմ, առանց հերթականութեան, գիրքէն օգտակար եւ հաճելի մէջբերումներ կատարելը: Բարի ընթերցում:



#2 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 14 August 2008 - 12:19 PM

Բառերի մրցում (էջ 145)

Միեւնոյն ժամանակ լեզուի մէջ երեւան են գալիս մի քանի բառեր նոր իմաստի համար, եւ որովհետեւ լեզուն աւելորդ ծանրաբեռնութիւն չի սիրում, նրանցից մեկին միայն նախընտրութիւն է տալիս, միւսները կորչում են: Այս վիճակը կոչւում է բառերի մրցում:
Բառերի մրցում առաջանում է հոմանիշների միջեւ, նշանակութեանց, բարձրացման, ստորացման, պատկերաւորութեան, սաստկութեան պատճառով եւ այլն:
Օրինակ հուր եւ կրակ. այժմ յաղթել է կրակ-ը:

Բառերի իմաստը [եւս], յաճախ գործածութեամբ, սովորական եւ անհրապոյր է դառնում. նա նման է մի դրամի, որ ձեռքից ձեռք գործածութեամբ լորձւում է (Dauzat, La philosophie du language, 89): Ժողովուրդը սիրում է ունենալ այնպիսի բառեր, որոնք մի նոր, կենդանի, ուժեղ եւ ազդու պատկեր տային իրեն: Այս պատճառով տկարացած ու թուլացած հների տեղ շարունակ նոր պատկերներ է ստեղծւում:

Օրինակ, լատիներէն caput «գլուխ» եղաւ յետոյ testa «պտուկ», որից իտալերէն testor, ֆրանսերէն tête: Ֆրանսերէնի մէջ tête բառը, պտուկի նշանակութիւնը իսպառ կորցնելով, եղած է պարզապէս «գլուխ», ուստի ժողովուրդը հնարել է նոր պատկերներ եւ կոչում է boule «գնդակ», poire «տանձ», fiole «սրուակ», citron «լիմոն»: Այսպէս՝ ժողովուրդը չի սիրում բուն գիտական բառերը, որոնք ոչինչ են ասում իր սրտին եւ հնարում է նրանց համար այլ բառեր, ինչպէս՝ ballon, փխ. aérostat, dépêche, փխ. télégramme*: Լրագրական լեզուն յատկապէս բռնուած է այս մարմաջով եւ սիրում է դնել այրող վերնագրեր ընթերցողների ուշքը սեւեռելու համար: Այս կարգին են պատկանում այրող հարց, ծառանալ, ապրումներ եւ այլն:

Ապագայում պատկերը, շարունակ գործածուելով, կորցնում է իր պատկերի հանգամանքը: Եթէ այսպէս է, ուրեմն եւ կան լեզուի մէջ բառեր, որոնց եթէ հին ծագումը իմանայինք, պիտի տեսնէինք, որ մի պատկեր է: Բայց այս գաղափարը պէտք չէ չարաշահել եւ աշխատել ամեն բան պատկերներով մեկնել: Երբեմն էլ մի բառ կարող է բնաւ պատկեր չլինել, այլ իրական բացատրութիւն, բայց անցնելով մի ուրիշ գործածութեան՝ դառնալ պատկեր:

Օրինակ, arriver «հասնել» նաւային բառ է եւ նշանակում է «եզերքին մօտենալ». անցնելով ընդհանուր գործածութեան, դարձել է պատկեր: Ֆրանս. niais նախապէս նշանակում էր «բոյնից դուրս եկած (թռչուն)», յետոյ՝ «անճարակ թռչուն», հիմա նշանակում է միայն մարդոց համար՝ «պարզամիտ»:

Իր գործածած բառերին ուժգնութիւն տալու տենչը երբեմն հասցնում է չափազանցութեան. փոխանակ ասելու՝ «Քանիցս անգամ ասի քեզ», ասում ենք՝ «Հազար անգամ... » եւ այլն:

Սաստկութեան ձեւերից մեկն է որոշ բառերի գործածութիւնը, ինչպէս՝ il est terriblement beau, գերմաներէն furchtbar schön «սարսափելի գեղեցիկ է». ֆրանսերէն nous sommes au complet ասելու փոխարէն՝ nous sommes au grand complet:

*Այս տեսակէտից նկատելի են գերադրական ածականները. առաջ գործ էինք ածում շատ, յոյժ, խիստ, յետոյ եղաւ չափազանց, հիմայ չափազանց բառը տկար է զգացւում, եւ ասում ենք սարսափելի գեղեցիկ, սոսկալի գեղեցիկ են: Այս բառերից իւրաքանչիւրը ինքնին վերցրած շատ նորանոր արտայայտութիւն է, եւ այդպէս էլ զգում էինք սկզբում, բայց սովորական դարձան, իրենց ոյժը կորցրին, եւ այն ժամանակ մտածեցին մի բոլորովին նորը ստեղծել:


Edited by Johannes, 15 August 2008 - 12:58 AM.


#3 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 15 August 2008 - 07:47 AM


QUOTE
Johannes-*Այս տեսակէտից նկատելի են գերադրական ածականները. առաջ գործ էինք ածում շատ, յոյժ, խիստ, յետոյ եղաւ չափազանց, հիմայ չափազանց բառը տկար է զգացւում, եւ ասում ենք սարսափելի գեղեցիկ, սոսկալի գեղեցիկ են: Այս բառերից իւրաքանչիւրը ինքնին վերցրած շատ նորանոր արտայայտութիւն է, եւ այդպէս էլ զգում էինք սկզբում, բայց սովորական դարձան, իրենց ոյժը կորցրին, եւ այն ժամանակ մտածեցին մի բոլորովին նորը ստեղծել:

Անգլիերէնով լաւագոյն օրինակը- “pretty ugly”:
Չգիտեմ թէ արդեօք համատարած բացատրական մի բառ կայ այս երեւոյթը նկարագրելու:
Առ այժմ կարող ենք ասել “հակասանք”:
Յն. Եւ Լատիներէն ով յայտնի է իբր “oxymoron”, oxy=sharp= սուր, moros=dull=բութ: Բթա-սուր/սրա-բութ?
Արի մի ուրոյն շարան ստեղծենք եւ տեսնենք քանի նմաններ կարող ենք գտնել:
Ես չափազանց քիչ շատ աւելի պակաս կը խօսիմ:







#4 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 15 August 2008 - 08:37 AM

Յարգելիս Արփա, վերեւում ներքեւի ծանօթագիրը իմը չէ, Աճառեանինն է:

#5 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 15 August 2008 - 09:35 AM

ԲԱՌԵՐԻ ՋՆՋՈՒՄԸ [ՄԱՀԸ]

Ամեն մի բառ, որ գոյութիւն է ունեցել որեւէ լեզուի այսինչ շրջանում, պարտական չէ իր գոյութիւնը յաւիտեան շարունակելու: Զանազան պատճառներ գալիս են չեզոքացնելու նրա գործածութիւնը կամ իսպառ հեռացնելու ասպարէզից (բառերի մահը):

Այս պատճառներից թուենք աւելի սովորականները.

1) Մի որեւէ առարկայի ջնջումը, կամ գործածութիւնից ընկնելով եւ կամ մի ուրիշով փոխանակուելով, պատճառ է դառնում, որ ջնջուի նաեւ նրա անունը. այսպէս է նաեւ սովորութիւններ, նախապաշարմունք, հին գիտութիւն եւ այլն: Հայութեան ամեն մի անկիւնում ծանօթ եւ սովորական է լաւաշ հացի հետ եւ լաւաշ բառը: Բայց Բալուի հայերէնը չգիտէ այդ բառը, որովհետեւ լաւաշը փոխանակուած է փափուկ հացով: Կռապաշտութեան ժամանակի բառերը հիմայ չկան, հին աստղաբաշխների բառը հիմայ չգիտենք: Միայն դրանցից ոմանք, խուսափելով եւ իմաստի փոփոխութեամբ, մնում են դեռ:

2) Հոմանիշների գոյութիւնը պատճառ է դառնում աւելորդ ձեւը ջնջելու: Սրա հետեւանքով է, որ մի օտար բառ փոխառնուելով մի լեզուի մէջ՝ պատճառ է դառնում բնիկ բառի ջնջման:

Օրինակ՝ անկարելի բան է, որ հին հայերը չունենային կարմիր, սեւ, սպիտակ գոյները նշանակող բառեր. բայց այդ բառերը ջնջուել վերացել են, որովհետեւ նրանց տեղ եկել են պարսկերէնից փոխառեալ կարմիր, սեւ, սպիտակ բառերը:

3) Ձայնական օրէնքների միջոցով երբեմն առաջանում են նոյնանուն բառեր, որոնք շփոթութիւն են առաջացնում իմաստի կողմից. այդ բառերից մեկը ջնջւում է:

Օրինակ՝ Հարաւային Ֆրանսիայի մի բարբառում լատիներէն gallum «աքլոր» բառը վերածուել է gat, միեւնոյն ժամանակ *gattim «կատու» բառն էլ դարձել էր gate, այնպէս որ այս երկու տարբեր կենդանիները միեւնոյն անունն էին ստացել: Շփոթութիւնից խուսափելու համար ջնջեցին gat «աքլոր» բառը եւ տեղը դրին տարբեր բացատրութիւններ (Meillet, La méthode comp., էջ 69):

Խտրութիւն չի դրւում* բառերի արժանիքի, կարեւորութեան, ծագման, հարազատութեան եւ նման յատկութիւնների մէջ, եւ ջնջւում բառը, երբ գալիս են այլ հանգամանք եւ առաջացնում բառի կորուստը:

Այսպէս դուստր բառը, հնդեւրոպական նախալեզուի սքանչելի մնացորդներից մեկը, հայ լեզուի հարստութիւններից մեկե ջնջուել է մեր բոլոր բարբառների մէջ եւ մնում է միմիայն հայութիւնից եւ հայ երկրից շատ հեռու ապրող մի բարբառում: Միայն Սուչաւայի* բարբառն է, որ գործածում է այս բառը դ‘ուստրը կամ դ‘րուստ ձեւերով եւ այն էլ սեռականը դ‘ըրըստեր, նոյնիսկ դը‘ստեր հին ձեւով: Մնացեալ բոլոր հայ բարբառներում գործածում են աղջիկ բառը, որ աղիճ կամ աղիջ բառի փաղաքշականն է: Ամենեւին ուշադրութիւն չենք դարձնում այն հանգամանքի վրայ, որ սրանով մասնաւորը եւ ընդհանուրը խառնուեցին իրար, եւ, օրինակ, հօրեղբօրս աղջիկը կամ մի աղջիկ տեսայ ազատօրէն գործածում ենք, ճիշտ ինչպէս ասում ենք կինս եւ մի ինչ-որ կին: Գերմաներէնը զանազանում է tochter եւ mädschen, weib եւ frau, անգլերէնը՝ daughter եւ girl, wife եւ woman, ռուսերէնը՝ дочь եւ девушка, жена եւ женщина: Այս բոլորը նրանից է, որ պարսկերէն zan հաւասարապէս թէ՛ կին է եւ թէ ամուսին, duxtar` թէ՛ դուստր է եւ թէ աղջիկ: Այսպէս նաեւ լատիներէնը, որի հետեւանքով էլ ֆրանս. fille թէ աղջիկ է եւ թէ դուստր, femme` թէ կին է եւ թէ ամուսին:

Սրա նման է հայերէն դրացի բառը, որ ծագելով դուռն արմատից, հարազատ հնդեւրոպական բառ է: Բայց այս բառը հարազատ երկրում ջնջուել է՝ փոխանակուելով պարսկերէն հարեւան բառով, իսկ պահուած է հեռաւոր Պոլսում կամ Նոր Նախիջեւանում:

Հեռաւոր գաղութները պահել են առնել եւ գնել բայերը իրենց իսկական նշանակութեամբ, իսկ մայր երկրի մայրաքաղաքի (Երեւանի) բարբառը ջնջել է: Այսպէս՝ Պոլիս, Նոր Նախիջեւան եւ այլն ասում են առնել, իսկ Երեւանը՝ վերցնել, որ, օրինակ, Պոլսում նշանակում է «վեր բարձրացնել» կամ նաեւ «վերացնել, մէջտեղից հանել, ջնջել»: Առնել բայը Երեւանում նշանակում է «գնել» եւ իր բուն իմաստով պահուած է միայն առանձին ոճերում: Նոր Նախիջեւանը... գիտէ գնել «դրամով առնել» բայը, իսկ Երեւանը չգիտէ եւ ասում է առնել: Սրա պատճառն է թուրքերէնը, որ չունի «գնել» իմաստով բառ եւ ասում է satәn almaq «ծախու առնել», կամ պարզապէս՝ almaq, իսկ արեւելեան թուրքերէնը almaq բառի տեղ գործ է ածում aparmaq, որ է «վերցնել»:

***

Գիւղի կեանքը, վերածուելով քաղաքի կեանքի եւ հետեւաբար՝ զրկուելով գիւղատնտեսական ու երկրագործական զանազան գործիքից, կորցնում է եւ նրանց անունները. քաղաքացին չգիտէ հորիկը, սամին, սամեթելը, մանկեռը եւ այլն: Նոյնպէս գիւղացին գիտէ եւ ճանաչում է զանազան խոտեր, բոյսեր, թռչուններ, աստղեր, քարեր, հողի տեսակներ եւ այլն, որոնք իրեն համար կարեւոր են:



Ծանոյթ Յովհաննէսի.

  • Բնագիրում գրուած էր. «Ոչ մի խտրութիւն չի դրւում... », ես արեցի. «Խտրութիւն չի դրւում..»:
  • Սուչաւան գտնւում է Ռումինիայում: Հաւանաբար այժմ այս բարբառը մահացել է:
  • «Ամուսին» անունը հայերէն լեզւում տրւում է՝ թէ՛ ամուսնացած կնոջ, եւ թէ՛ ամուսնացած այրին: Ոմանք կարծեն թէ «ամուսին» միայն այր մարդոց տրուելիք անուն է:
Բառամեկնում

-Սամի, լուծի երկու ծակերից անցուած կրկին փայտերը, որոնք եզան վզի երկու կողմերից իջնելով՝ վզի տակ կապով միանում են:



#6 SAS

SAS

    -= Nobility =-

  • Members
  • PipPipPip
  • 656 posts
  • Gender:Male
  • Location:Moscow

Posted 15 August 2008 - 11:36 AM

QUOTE (Johannes @ Aug 15 2008, 04:35 PM)
Սրա նման է հայերէն դրացի բառը, որ ծագելով դուռն արմատից, հարազատ հնդեւրոպական բառ է: Բայց այս բառը հարազատ երկրում ջնջուել է՝ փոխանակուելով պարսկերէն հարեւան բառով, իսկ պահուած է հեռաւոր Պոլսում կամ Նոր Նախիջեւանում:

Բարև բոլորին

Շատ բարբառներում՝ դրկից = դռան կից:

Իսկ չի՞ կարելի հարևան-ը ածանցել «հար և նման»-ից: smile.gif

#7 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 15 August 2008 - 12:53 PM

Աւաղ!!
Եթէ միայն մեր անգրագէտ, անհայագէտ աբեղեանները դադարին հայագէտ հաւակնելից, որք չը գիտեն թէ ինչու “ԼՕՇ/ ԼԱՒՇ/ ԼԱՒԱՇ ” ը գրուի Օ (O-mega/ԱՒ) ով եւ ոչ թէ Ո(o-micro) ով: (“losh kebab/lavash kebab”) Գուցէ այն ատեն հասկանանք թէ ինչու մեր լեզուն կորում է:
Իս կ ին չվերաբերի “zan”/ կին բառին, տես մեր վարպետ կոշկարները որք “կարեն”** այր մարդու կօշիկ, եւ կին մարդունը իբր “zanna”
**Ոմանք կասկածին թէ “keoshker/կօշկար“ բառը այլազգի է. Եթէ միայն մեր “keoshkerian” հայրենակիցները բարեփոխեն իրանց ազգանունը “կօշկարեան/կօշիկ կար/ կօշկակար/koshkarian” ի!!!
QUOTE
ՎԱՐԴ ԿՕՇԻԿՍ
Ձայնագր. և մշակում` Կարա-Մուրզայի
ՎԱՐԴ ԿՈՇԻԿՍ
Ձայնագր. և մշակում` Կարա-Մուրզայի

Վարդ կոշիկըս, վարդ կոշիկըս,
Վարդից գեղեցիկ մաշիկըս:
====
:

Edited by Arpa, 16 August 2008 - 05:45 AM.


#8 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 16 August 2008 - 03:13 AM

Ճիշտ ես Սաս, Աճառեանը չի յիշում նոյնքան սքանչելի դրկից բառը:
Հարեւան, մի ուրիշ շարանում մէջբերեցինք որպէս՝ հար + եվան> յար «նման» եւան «աւան»:
Մենք տեսանք «աւան» բառը, իրանականի առընթեր կար եւ արարատերէնի մէջ. ebani ձեւով: Աճառեանը հայերէն չի համարում, այն ինչ «մաքուր հայկական հնդեւրոպական» չէ: Այսինքն, եթէ բառը նոյնիսկ հնդեւրոպական է, բայց չէ ժառանգուած հնդեւրոպացի հայերի միջոցով, հայերէն չի համարում: Այս մտածելակերպը վերագրենք հնդեւրոպագէտ-հայագէտի իր մտքին, որ տարիներ է յատկացրել բառերի ծագումը գտնելու:

Edited by Johannes, 16 August 2008 - 03:14 AM.


#9 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 19 August 2008 - 03:45 AM

[Տեղաշարժեր բառապաշարում]

Մի նոր առարկայի ստեղծագործութիւնը ստիպում է կամ մի նոր բառ հնարել եւ կամ մի որեւէ հին բառի վրայ մի նոր իմաստ աւելացնել: Օրինակ՝ պաղպաղակ հին լեզուի մէջ նշանակում էր «բիւրեղ». նոր լեզուի մէջ աւելացրին ծանօթ սառցրած քաղցրեղէնի նշանակութիւնը. օդապարիկ նշանակում էր «օդի մէջ սաւառնող (թռչուն)», այժմ աւելացաւ «ballon» իմաստը:

Երբ մի առարկայ ջնջւում է, նրա հետ էլ ջնջւում է բառը:

Օրինակ՝ կապարճ, կապարճակիր, վաղակաւոր, հարցուկ:

Երբ մի առարկայ հետզհետէ զարգանում է ձեւով կամ կազմութեամբ, բառը հետը պահւում է, բայց իմաստը փոխւում (օրինակ, ֆրանսերէն fusil հրահան քարն էր, որ հիմա ամեն տեսակի հրացան է նշանակում:

Ֆրանսերէն plume, ռուսերէն перо բուն նշանակում են «փետուր», եւ որովհետեւ հին ժամանակ փետուրը գործ էր ածւում նաեւ իբրեւ գրիչ, ուստի նշանակում է «գրիչ»:

Հիմա այլեւս գրիչը փետուրից չէ, բայց այդ բառերը շարունակում են իրենց գոյութիւնը: Նոյնպէս պարսկերէն, թրքերէն, արաբերէն qalam «գրիչ» բուն նշանակում է «եղեգ», որովհետեւ արեւելքի մէջ գրիչը եղեգ էր. հիմա շատ տեղ մետաղեայ գրիչն է գործածւում, բայց բառը պահւում է:

Առեւտրի մէջ մտած զանազան ապրանքներ կոչւում են իրենց ծագած երկրի անունով. Ինչպէս՝ ֆրանսերէն pêche եւ ռուսերէն персик «դեղձ» բուն նշանակում են «Պարսկաստան», ֆրանս. Baïonnete «սուին» ծագում է Bayonne գաւառի անունից, calicot «կտաւ» ծագում է Հնդկաց Կալկաթա քաղաքի անունից, cravate ծագում է Խորվաթիայից, այսպէս Cհampagne, Cachemire, damas` «մի տեսակ գործուածք կամ դագոյն» (Դամասկոս քաղաքի անունից), Bordeau` 1. «գինու տեսակ, 2. այդ գինու նման թունդ կարմիր գոյն» (Ֆրանսիայի Բորդո քաղաքի անունից), հայոց մէջ՝ Մանուսա (Մանիսա քաղաքի անունից), Բաղդադի «գլխին կապոյտ թաշկինակ» (Բաղդադ քաղաքի անունից), Եւդոկիայում աղը կամ աղամանը կոչւում է «սեբաստացի», որովհետեւ աղը այդտեղից է գալիս:

Երբեմն բառը կրում է իր հեղինակի անունը. ինչպէս՝ guillotine «կախաղան» Guillotine անձի անունով, mansarde «տանիքի սենեակ», որ կրում է Ֆրանսիացի ճարտարապետ Mansard-ի անունը, eustache «կոշտ դանակ՝ փայտեայ կոթով»՝ նշանաւոր ֆրանսիացի դանակ շինող Eustache Dubais-ի անունով: Կրունկի մի տեսակը կոչւում է Պոլիս լուքեն, որ է Louise XV թագաւորի անունով:

Երբեմն մեկի անունը մի պատահական հանգամանքով կցւում է մի առարկայի: Այսպէս ընդհանուր քննիչ Etienne de Silhouette-ի, որ այն ժամանակ շատ սիրուած էր, անունը դարձաւ silhouette «ուրուագիծ», «պատկեր», եւ եթէ այս մասին ժամանակակից վկայութիւն չլինէր, ոչինչ կարելի էր գուշակել: Անգլիացի Boycott զօրապետի անունը 1880 թուին դարձաւ հասարակ անուն (բոյկոտ անել):

Այս կարգի բառերը յօրինելու համար հանգամանքներ երբեմն այնպէս մասնակի են լինում, որ բառը սահմանափակուած է լինում մի քաղաքում կամ գիւղում, մինչեւ իսկ՝ մի ընտանիքում: Ինչպէս՝

Սեբաստիայի «աղ, աղաման» յատուկ է միայն Եւդոկիոյ: Թիւնի «ապուշ» ծանօթ է միայն արցախեցոց, որ, անշուշտ, մի նշանաւոր տիպի անուն է: Պոլսի Սամաթիա թաղում որոշ շրջանի մէջ կար Փիլիպոս բառը «մեծ առնի» իմաստով՝ անշուշտ համանուն մի անձի անունից: Իսրայէլ Պոլսում նշանակում էր «ցնցոտիներ հագած մարդ», Բագու՝ մեր տան մէջ, գործածական էր խոսրով բառը «ապուշ» իմաստով. օրինակ՝ խոսրով-խոսրով մի՛ խօսիր. Սա շատ խոսրովի է «շատ տխմար է» եւ այլն: Այս կարգի բառերի մի քիչ աւելի հասարակական տիպն են որոշ մասնագէտների գործածած բառերը, որ միայն իրենք գիտեն:

Ընկերային ըմբռնումները, պատշաճութեան օրէնքները եւ քաղաքավարութիւնը, ինչպէս տեսանք, նշանակութիւն ունեն բառերի գործածութեան մէջ: Ոմանք դատապարտւում են անգործութեան, եւ այն ժամանակ լեզուն ստեղծում է նոր բառեր:

Օրինակ՝ վարտիք բառը ժողովրդի մէջ տգեղ էր արտասանել, ուստի կազմուեց «շապկընկեր», «ոտաշոր», որոնք քաղաքավարական ձեւեր են:

Ժամանակ անցնելով՝ նոյն քաղաքավարական բառը դառնում է սովորական, այնպէս որ երբ բուն նշանակութիւնը անբաժան կերպով կպչում է բառին, նա էլ ջնջւում է, եւ փնտրւում է նոր ձեւ: Այսպէս՝ վարտիք-ից յետոյ, անշուշտ, հնարուած է փոխան, որ նշանակում էր բուն «փոխարէն, փոխանակ կամ փոխելիք շոր»: Շատ քաղաքավար, շատ անմեղ մի բացատրութիւն էր, բայց շատ գործածութեամբ նա դարձաւ սովորական եւ հիմա անցած է անպարկեշտ բառերի շարքը, ուստի ջնջուել է եւ տեղը դրուել «շապկընկեր, ոտաշոր»: Մի փոքրիկ քննութիւն ցոյց է տալիս, որ այս կարգի բառերը մօտաւորապէս քառորդ դար կեանք ունեն: Պոլսի բարբառում հնապէս գործածական էր տաճկերէն հալէ, որ է արաբերէն xalā «դատարկ, պարապ». սրանից bayt-ul-xalā «արտաքնոց» (բուն նշանակում է՝ դատարկ տուն), յետոյ վենեֆ բառը «արտաքնոց» նշանակութեամբ. բառը յետոյ անպարկեշտ դարձաւ, եւ նրա տեղ դրուեց մի նոր՝ քաղաքավարական բացատրութիւն՝ հասարակ: Այս բառը գործ էր ածում տատս խօսակցութեան մէջ: Բնականաբար իր կազմութեամբ շատ անմեղ բառ էր, բայց յետոյ դարձաւ անպարկեշտ: Այն ժամանակ հնարուեց հարկաւոր, իբրեւ պատկեշտ բառ, հակառակ հասարակ բառին: Իմ փոքրութեանս սովորական էր գործարան բառը: 1895 թուին հեռացայ Պոլսից եւ երբ 1910 թուին նորից այցելեցի, տեսայ, որ գործարան բառն էլ վերացել, եւ նրա տեղ, իբր պատշաճական բացատրութիւն, դրուել էր պէտքարան: Այսպէս ուրեմն, մօտ մեկ դարու ընթացքում իրար են յաջորդել 4 բառ (հասարակ, հարկաւոր, գործարան, պէտքարան):

Աճառեան



#10 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 19 August 2008 - 03:46 AM

Ծանօթ. Յովհաննէսի.

-Նուռը արաբները գիտեն առըմման անունով:

-Մեր տան մէջ գործածական էր «պապիկ շուշան» ածականը, շափշափ մարդու համար:

*Շափշափ= հոպալա մարդ, ամեն ինչին մէջ իր «քիթը» մտցնող:

*Դատարկ տուն= այս բառակապակցումը աւելի շատ նշանակում է՝ տուն դատարման:



#11 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 19 August 2008 - 06:55 AM

Շատ հետաքրքիր յօդուած:

Իբր մէտաքս silk, hareer) բառը , յն. Metaxa դամսկ damask Դամասկոս բառի աղաւաղեալ ձեւն է:

Մարաշցի կիները Շաբաթ օր, լուացքի օրին շալվար հագնէին, թէ իբր ամօթխած եւ թէ քանի արօրեայ հագուստը լուածքի մէջ էր: Զայն կը կոչէին “փխնիւրդ/ փոխնորդ” , եւ բառը մասնակի չէր միայն նրան, ամբողջ ընտանիքը փխնիւրդ կը հագնէր:
Յաճախ որեւէ պատառումաշ ցնցոտի, կամ հագուստ որ չէին հաւանում նաեւ փխնիւրդ կոչէին:

Արտաքնոցը կրկնակ իմաստ ունի: Որոնցմէ մին Անգլիերէն out-house , իմա տունէն դուրս շէնք:
http://www.artsinhea...ippi-detail.htm
Ոմանք, կարծես աւելիով Կիպրահայերը այդ սենեակը “ճեմիշ” անուանեն, Պարս. Չէշմէ-(աղբիւր) ** բառէն:
Մարաշցիները նրան կոչեն “հարկոր”, հարկաւոր բառի կրճատը:***
Ամենահետաքրքիրը : Երբ ես առաջին անգամ “զուգարան” բառը տեսայ Երեւանում, ինձ համար մեծ առեծուածեղաւ : Հարցուփորձը ապարդիւն մնաց, ոմանք ասին երեւի Ռուսերէն է: Մինչեւ մի օր, դիպուածաւ , ահա,!! յայտնութիւն: Անուշի Համբարձում երգը, յանկարծ , “զուգուելեն դաշտեր նախշուն գոյներով”: Հագուիլ զուգուիլՖրանս. “toilette/toilet”.

** Միժամանակ ամեն տան բակում առուակ լիներ որ յաճախ գործ ածուեր իբր բացոդեայ կոյուղի
Շափշափ, յաճախ երեւի իբր շափշախ, Արաբերէն “Քէլէ”.
***Պէտքարան եւ հարկաւոր հոմանիշներ են:

Edited by Arpa, 19 August 2008 - 08:52 AM.


#12 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 19 August 2008 - 08:14 AM

Հազար պարտիմ քեզ, օգտակար այս ակնարկիդ:
Յիրաւի, «արտաքնոց» որպէս «արտաքին սենեակ», աւելի տրամաբանական է, քան Աճառեանի մեկնաբանումը, իբր «դատարկելու տուն»: Իսկ զուգարանը հիմա հասկացայ, այլապէս ուրիշ իմաստ էլ ունի արեւմտահայ լեզւում (զուգուիլ, ամուսնանալ):
Շափշափ բնաձայն է՞ , շատախօս մարդու բերնի ձայնը?

Edited by Johannes, 19 August 2008 - 09:44 AM.


#13 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 19 August 2008 - 09:27 AM

QUOTE (Johannes @ Aug 19 2008, 02:14 PM)
====
այլապէս ուրիշ իմաստ էլ ունի արեւմտահայ լեզւում (զուգուիլ, ամուսնանալ):
====

Այո, լաւ յիշեցուցիր:
Ես մտմտում էի թէ ինչու այդ սենեակը զուգարան է կոչուել: Այսինքն զուգաւորուելու, իմա, մեղրալուսնի առագաստ?
Մինչ այդ նայիր վերի նկարին: Ինչու արտաքնոցի դուռը միշտ մահիկի ձեւով պատուհան ունենայ?
Հետեւյալ դէպքը պիտի նորից պատմեմ:
Մի ամառնային ճամբարի ընթացկին օրուայ դասախօսը Թրչնոց Բոյնի տնօրէն Տանիմարքացի Oluf Paaska ն էր: Նա լաւ Հայերէն գիտէր բայց խնդիր ունէր Ց, Ձ եւ Ծ ձայներով: Օրուայ նիւթը arts and crafts էր: Խօսքի աւարդտին նա այս ըսաւ- “Եւ հիմա մենք պիտի զուգաւորուինք* եւ սեռային** աշխատանք պիտի ընենք”:
Նա երբեք չի հասկացաւ որ ինչու մենք , 16 տարեկան աղջիկ տղայ ծափահարեցինք եւ քրքչացինք:
* Զոյգ զոյգ ընկերովի: Տես թէ ինչպէս երբեմն ուղիղ թարգմանումը մի բոլորովին այլ իմաստ ունենայ:
**Ձեռային
Օհաննէս, առագաստի բուն իմաստը ինչ է?

Edited by Arpa, 19 August 2008 - 06:35 PM.


#14 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 19 August 2008 - 10:14 AM

Զուգարան, զուգուել, զուգուիլ եւ զուգաւորուիլ, նոյն զոյգ արմատից են առաջացել:

Արմատականից մէջբերում.

Զոյգ, «կրկին, երկու, ջուխտ», «հաւասար, համեմատ, նման, նոյնչափ», «երկթաթ կշիռ», «ամոլք, լուծք, կրկնակ», «հաւասարապէս» որից զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել», զուգանալ «միանալ»… եւայլն:- Նոր բառեր են՝ զուգահեռ, զուգարան:

=Ասորերէն zaugā բառից փոխառեալ: Ասորերէնից փոխառեալ են նաեւ արաբերէն زوج zauĵ «զոյգ, ջուխտ, զուգակից. 2. այր, ամուսին», زوجة zauĵa «կին, ամուսին»:



+Առագաստ «վարագոյր, վերեւից ներքեւ ձգուած ծածկոց, հարսանեկան սենեակ, նաւի առագաստ», «աչքի թաղանթ»:

= Կազմուած է ագ արմատից՝ առ եւ աստ մասնիկներով. տե՛ս ագ-անիմ «հագնիմ» բառի տակ. առ եւ աստ մասնիկների համար էլ համեմատել առ-աջ, առ-էջք, զ-գաստ, զ-գեստ, իմ-աստ:



#15 SAS

SAS

    -= Nobility =-

  • Members
  • PipPipPip
  • 656 posts
  • Gender:Male
  • Location:Moscow

Posted 20 August 2008 - 07:03 AM

QUOTE (Arpa @ Aug 19 2008, 01:55 PM)
Ամենահետաքրքիրը : Երբ ես առաջին անգամ “զուգարան” բառը տեսայ Երեւանում, ինձ համար մեծ առեծուածեղաւ : Հարցուփորձը ապարդիւն մնաց, ոմանք ասին երեւի Ռուսերէն է: Մինչեւ մի օր, դիպուածաւ , ահա,!! յայտնութիւն: Անուշի Համբարձում երգը, յանկարծ , “զուգուելեն դաշտեր նախշուն գոյներով”: Հագուիլ զուգուիլ Ֆրանս. “toilette/toilet”.

Բարի օր, բարեկամներ

Եթե մարդը չորքոտանի լիներ, հավանաբար զուգարանի անունը լիներ չորքարան: tongue.gif

Շատ հավանական է, որ զուգարանը պատճեն է ռուսերեն-ֆրանսերեն «ուբոռնայա = toilette»-ի: Ռուսերեն բառն, ի տարբերություն հայերենի, ունի մի քանի նշանակություն.

1. Թատրոնում՝ հարդարան.
2. Բնական պետքերը հոգալու տեղ.
3. Հագնվելու, իրեն կարգի բերելու տեղ:

Քանի որ հայերենում բառն ունի մի իմաստ՝ բնական պետքերը հոգալու տեղ, ապա թերևս

Զուգարան = զուգ + արան = զույգ + արան = զույգ + արանք = զույգ ոտքերի արանք(մեջտեղ): smile.gif

QUOTE
Եղիշե Չարենց «Երևանի ուղղիչ տնից»

Ես սեղմեցի Լազգու ձեռքը, և նրա դեմքը բավականությունից վարդի տեսք ընդունեց:

— Ինչո՞ւ համար ես բռնված:

—Հե՛չ: Չնչի՛ն բանի: — Ո՞նց թե չնչին բանի:

—Բյա հի՞նչ: Մե՛ կնկա խամար: Պոռնիկ կնկա խամար:

—Ի՞նչ արիր որ...

—Հե՛չ: Գլուխը կտրի դրի ոտքերու արանք: Հարբած էի բռնին բերին:

—Բա դա հե՞չ է, որ ասում ես ՙհեչ՚:

—Բյա հի՞նչ: Կնիկն հի՞նչ ա, կնկա խամար բռնեն թալեն Ուղղիչ Տուն: Աշխարք հենքա՜ն կնիկ կա... շնի՛ց շատ:

Ուղիղ երեսիս նայելով երեխայի նման լայն ժպտաց Լազգին և վազեց կորպուսը՝ մաքրության հետևելու: Նայեցի Բենժամենին նա էլ էր ժպտում երեխայի նման: Խոսք չգտա ասելու:


#16 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 20 August 2008 - 09:47 AM

QUOTE
Քանի որ հայերենում բառն ունի մի իմաստ՝ բնական պետքերը հոգալու տեղ, ապա թերևս


QUOTE
Եթե մարդը չորքոտանի լիներ, հավանաբար զուգարանի անունը լիներ չորքարան:



Բարի օր Սաս,
Առանց անդրադառնալու, ասացիր այն ինչ մտածում էի:
Աճառեանն ասում է.

''զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել», զուգանալ «միանալ»''է, եւ երբ այս բայը հին է մեր լեզւում, ուրեմն զուգարան տեղանունի հիմքում ընկնում է ''զուգել'' (որից՝ զուգուել) բայը: Ուրեմն՝ երկու առարկայ իրար հետ ամբողջացնելու գործողութիւնն է:
Աճառեանը ճիշտ է, բայց ըստ իս, գուցէ, մարմնի զարդարումը եւ յարդարում է պայմանաւոր է զոյգ-զոյգ զարդերի տեղադրմամբ: Զոյգ ականջաօղ, զոյգ գուլպայ, զոյգ ձեռնոց, զոյգ ծամի հիւսք (?), զոյգ ապարանջան (?): Չէ՞ որ մարդու մարմինի անդամները ընդհանրապէս զոյգ-զոյգ են:
Հայերէնում հիմա այս իմաստն է ստացել, սակայն նախապէս, թերեւս, զուգարանի իմաստն էր տուալետ, այսինքն արտաքին տեսքը կարգի բերելու տեղ: Աճառեանի ասածի պէս, մարդիկ պատշաճ չեն համարում այլեւս ասել. «գնամ պէտքարան-արտաքնոց-հարկաւոր-հասարակ», ու դրա փոխարէն ասում են. «գնամ տուալետ» մտածելով, իբր, եթէ ֆրանսերէն արտասանուի զուգուելու կամ դատարկելու վայրի անունը, ապա աւելի անուշ պիտի բուրէ... դրա անունը:
Չէ՛, իրաւ, օտար միջավայրում (թէկուզ սփիւռքահայը՝ Հայաստանում), նեղն ընկած մարդուն միայն միջազգային բառն է փրկում:

Edited by Johannes, 20 August 2008 - 09:48 AM.


#17 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 20 August 2008 - 10:46 AM

Այո, Սիրելի ՍԱՍ,
Կարող ենք հազար ու մէկ բառախաղ ստեղծել:
oops.gif Ամօթ ինձ: Առ քնել բառը, որ ընդհանրապէս նշանակի անկողնի մէջ աչ-փակում, եւ տես թէ Անգլիերէն “sleep” բառը ինչ կողմնակի իմաստ ունի:
Արի գնանք Հայերէն “ՇՊԱՐ” բառին:

Edited by Arpa, 21 August 2008 - 05:18 AM.


#18 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 02 September 2008 - 07:08 AM

Արմատների կորուստը

Ամեն լեզուի մէջ էլ, ուր հին գրականութիւն կայ, նկատելի է, որ արմատների քանակը հնում աւելի է, քան նորում: Ուրիշ խօսքով, հին գրականութեան մէջ կան արմատներ, որոնք նոր լեզւում այլեւս գործածական չեն: Օրինակ, առնենք հայերէնը: Ըստ իմ Հայոց լեզուի պատմութեան մէջ, հտ. Բ, էջ 600, կատարուած վիճակագրութեան, հայ լեզուի արմատների քանակն է 11000, որոնցից, օրինակ, հին հայ գրականութիւնից յայտնի է պսեմն «վարդի փուշ» բառը, որ մի անգամ գործածուած է Ոսկեբերանի մօտ, մի անգամ էլ՝ Վաստակոց գրքում (ԺԲ դար): Այժմ այդ բառը գոյութիւն չունի ոչ մի բարբառում. մեր գրական հայերէնն էլ չի գործածում: Գտնուել է միայն մի խելօք անձ, որ Մասիս ամսաթերթում 90-ական թուերին հրատարակել է 3 տնից բաղկացած մի ոտանաւոր, որի առաջին տունը վերջանում է վսեմը բառով, երկրորդը՝ նսեմը, երրորդը՝ պսեմը: Բանաստեղծը գրել է անշուշտ այս ոտանաւորը, ցոյց տալու համար բոլորին, թէ գիտէ այդ պսեմ բառը, որ, ի հարկ է, Առձեռն բառարանումն է տեսել: Բայց գիտենք, որ մեր բարբառներում կան շատ արմատ բառեր, որոնք հին գրականութիւնից յայտնի չեն: Սկզբունքով ընդունելով, որ լեզուները նոր արմատներ չեն շինում, ուստի ստիպուած ենք ընդունել, թէ բոլոր այդ նոր արմատները նոր չեն, այլ կային նաեւ հին ժամանակ եւ պատահաբար միայն չեն մտել գրականութեան մէջ: Այս բանը կարելի է ապացուցել նրանով, որ այդ արմատների մի մասը արդէն կարելի է մեկնել իբրեւ հնդեւրոպական ծագումից (տե՛ս Հայոց լեզուի պատմութիւն, Ա, էջ 23-100):

Դժբախտաբար դեռ չէ կազմուած «Հայ բարբառների Արմատական բառարանը», որով պիտի իմանայինք մի կողմից հայ բարբառներում գոյութիւն ունեցող բոլոր արմատները (եւ նրանց քանակը), միւս կողմից՝ նրանց ծագման համար բոլոր հնարաւոր ենթադրութիւնները:

Ինչ էլ որ լինի, քանի որ հնդեւրոպական արմատների թիւը ըստ Walde-Pokorny բառարանի 2223 է (տե՛ս Հայոց լեզուի պատմութիւն, Ա, էջ 33), եւ նրանցից միայն 909 հատը պահուած է հայերէնում, ուստի կարող ենք ասել, թէ հնդեւրոպական արմատների կէսից աւելին կորած է հայերէնում:

Նման կամ գրեթէ նման երեւոյթ պիտի գտնենք նաեւ ուրիշ լեզուներում:

Եզրակացութիւն. Նոր արմատներ չեն ծնւում, բայց հները մեռնում են, ուստի, միշտ պակասում են: Մեր ասածը կարելի է հաստատել գործնականապէս մի շատ հասարակ օրինակով:

Ամենքիս յայտնի եւ շատ սովորական հովիւ բառը ըստ Müller-ի եւ Bugge-ի ծագում է հնխ. ovipā «հովիւ» բառից, որ կազմուած է ovi «ոչխար» եւ pā «արածել» բառերից: Այս երկու արմատներն էլ գոյութիւն չունեն հայերէնում. ուստի հնդեւրոպական այդ կրկին արմատները մեռել են հայերէնում, թէեւ նրանց մի բարդ ձեւը մնացել է:

Հերու (անցեալ տարի) = սանսկրիտ parut, յունարէն περύτί, կազմուած է հնխ. per «անցեալ» եւ ut «տարի» բառերից. այս երկու արմատներն էլ կորած են հայերէնում, իսկ ուրիշ լեզուների մէջ հազիւ իրենց հետքը պահած:

Հարց է, թէ հին արմատներից որո՞նք են կորչում, եւ նրանց փոխարէն ի՞նչ է գործածւում:

Առաջին հարցի պատասխանը շատ պարզ է. կորչում են հոմանիշ արմատներից նրանք, որոնք այլեւս աւելորդ են դարձել:

Օրինակ՝ գրաբար ունենք՝ հաց, նկան, նկանակ, գրտակ, պղակունդ եւ այլն. բացի առաջինից բոլորը աւելորդ են դարձել եւ ջնջուած են: Քիչ առաջ յիշուած պսեմ բառը ջնջուած է, եւ մնում է հոմանիշ փուշ բառը, իսկ իր միւս հոմանիշը՝ տատասկ, բանաստեղծական արտայայտութիւն է: Ոչխար եւ օդիք հոմանիշ են. առաջինը մնում է, երկրորդը անգործածական է դարձել եւ մեռել է: Քիչ մարդ կայ, որ իմանայ հոր «մեկի աղջկայ ամուսինը» բառի գոյութիւնը, որ հին մատենագրութեան մէջ էլ միայն երկու անգամ է գործածուած (Փիլ., էջ 187), եւ որի ծագումն էլ ոչ ոք գիտի: Այդ անսովոր բառը ջնջուած է լեզուից, փոխանակուելով իր սովորական հոմանիշ փեսայ բառով: Օժիտ բառը ունի 4 հոմանիշ ձեւեր, որոնք են՝ պաշտատական, պռոյգ, տուայր, մահր. չորսն էլ կորած են, եւ մնում է միայն առաջինը՝ օժիտ:

Անդունդ բառը կազմուած է ան- բացասականով, դունդ= լատիներէն tundus «յատակ» բառից եւ նշանակում է բուն «անյատակ». դունդ արմատը կորած է:

Գրաբարի մէջ կան մի խումբ պակասաւոր բայեր. ինչպէս՝ գոմ, գոս, գոյ...բամ, բաս, բայ... եւ այլն: Նման պակասաւոր բայեր կան նաեւ ուրիշ լեզուների մէջ: Աշխարհաբարում այդ պակասաւոր բայերը ջնջուած են, հազիւ իրենց հետքերն են պահում: Բայց այս բոլորը ցոյց են տալիս, թէ արմատները ու բառերը ամբողջովին կարող են ջնջուել:

Ախաւեղագէս բառը, որ նշանակում է «սիւնագլուխ», անշուշտ արմատ չէ, որովհետեւ այսքան երկար արմատ չի կարող լինել, համարւում է բարդ բառ. կազմուած ախաւեղ «սիւն» + գէս «խոյակ» բառերից. երկուսն էլ կորած են մեր լեզուից:

Երկրորդ հարցի պատասխանը բխում է առաջինից. հոմանիշներից մեկը, յաղթելով միւսներին, բռնում է նրանց տեղը: Այս նորեկը կարող է լինել մի ուրիշ լեզուից փոխառութիւն, ինչպէս ոչխար (վրաց լեզուից): Հայերէն ամիսների անունները բոլորը վտարուած են, եւ նրանց տեղ եկել են լատին ձեւերը՝ իբր նոր արմատ:

Շատ բարբառներում ջնջուած է ներ ազգականական բառը, եւ նրա տեղ կազմուած է տագերակին, որ բարդուած է տագր + կին բառերից:

Վերջապէս նախկին կորած արմատների տեղ կարող են յաջորդել նորանոր բարդ եւ ածանց բառեր, այսինքն՝ մի ուրիշ հին արմատից կամ արմատներից կազմուած բառեր: Օրինակ՝ գիւղացու համար ամենասովորական կոգի բառը ջնջուել է, եւ նրա տեղ համատարած տիրում է կարագ բառը (պարսկերէնից):

Ջնջուած է ուրջու բառը, որ, ըստ իս, կազմուած է հնագոյն հայերէն *ուր «որդի» բառից, որ ապա կորել է, եւ այդ ուրջու բառի տեղ նոր բարդութեամբ կազմուած են որդեգիր, հոգեորդի, հոգեզաւակ կամ նոյնիսկ՝ խորթ որդի ձեւերը:

Սուտ արմատներ շինուելու մասին արդէն խօսել ենք. տե՛ս վերը սուրճ, խռիկ տալ, գչիր եւ այլն:

Հայերէնի մէջ ունենք բազմաթիւ բառեր, որոնք մեր իմացումով պարսկերէնից փոխառեալ պէտք է լինեն. այսպէս՝ աշտանակ, աշտարակ, ամբաստան եւ այլ հարիւրաւոր բառեր: Եթէ պահլաւական գրականութիւնը ճոխութեամբ մեր ձեռքը հասած լիներ, կարող էինք վստահօրէն ասել, թէ այդ բառերի մեծ մասը պիտի գտնէինք պահլաւերէնում: Բայց պահլաւերէն գրականութիւնը հենց պարսիկների ձեռքով այրուած լինելով՝ մենք չենք կարող այդ ասել կամ անել:

Բայց եթէ պահլաւ գրականութիւնը ոչնչացուած է, կենդանի է միշտ պարսկերէն լեզուն՝ իր բազմաթիւ բարբառներով եւ ցեղակից անկախ լեզուներով (աֆղաներէն, բելուջերէն, քրդերէն, օսերէն եւ այլն): Ինչո՞ւ այդ մեր որոնած բառերը սրանց մէջ էլ չկան: Նշանակում է՝ նրանց համազօր բառերը, եթէ պահլաւերէն գրականութեան մէջ գտնուած լինէին էլ, պարսկերէնից եւ նրա ցեղակից այլ լեզուներից ջնջուել էին:

Ահա մի մեծ թիւ բառերի եւ արմատների ընդհանուր կորուստ իրանեան լեզուների մէջ:

Աճառեան Հրաչեայ



Ակնարկ Յովհանից.

-Կոգի (=կարագ) բառը կազմուել է կոգ բառից. ի վերջածանցի աւելումով: Կոգ նշանակում է կով: Կոգ բառը պահպանուել է առնուազն Կոգովիտ (հովիտ, ուր կով շատ կայ) գաւառի տեղանունում:

-
QUOTE
Հայերէնի մէջ ունենք բազմաթիւ բառեր, որոնք մեր իմացումով պարսկերէնից փոխառեալ պէտք է լինեն. այսպէս՝ աշտանակ, աշտարակ, ամբաստան եւ այլ հարիւրաւոր բառեր: Եթէ պահլաւական գրականութիւնը ճոխութեամբ մեր ձեռքը հասած լիներ, կարող էինք վստահօրէն ասել, թէ այդ բառերի մեծ մասը պիտի գտնէինք պահլաւերէնում: Բայց պահլաւերէն գրականութիւնը հենց պարսիկների ձեռքով այրուած լինելով՝ մենք չենք կարող այդ ասել կամ անել:


Ականջդ խօսի Յակոբ Ն.: Ո՞ւր ես ո'վ մարդ:



#19 Arpa

Arpa

    Veteran

  • Members
  • PipPipPipPipPip
  • 10,011 posts
  • Gender:Male
  • Interests:Culture

Posted 02 September 2008 - 09:54 AM

Յիսուս մի անգամ խաչուեցաւ:
Մենք քանի Յիսուսներ ենք խաչել!!
Տես Աբովեան, Բակունց, Չարենց, Սէւակ,… Կոմիտաս, Հրաչեայ…եւ այլք…
Այլ, ո՜հ, ի՞նչ կըսեմ... շանթահարէ զի՛ս,
QUOTE
Եթէ պահլաւական գրականութիւնը ճոխութեամբ մեր ձեռքը հասած լիներ, կարող էինք վստահօրէն ասել, թէ այդ բառերի մեծ մասը պիտի գտնէինք պահլաւերէնում: Բայց պահլաւերէն գրականութիւնը հենց պարսիկների ձեռքով այրուած լինելով՝ մենք չենք կարող այդ ասել կամ անել:
Բայց եթէ պահլաւ գրականութիւնը ոչնչացուած է կորուստ իրանեան լեզուների մէջ:

Ես քանիցս ասել եմ, ինչ որ Պարսիկները այրեցին Պահլաւերէնում այժմ կարող են գտնել Հայերէնում:
Թող որ այդ անիծեալ ձեռքը փշրուին եւ այրուին այդ կրակներուն մէջ: լուսավորիչներ, որոնց միայն “լոյսը” խարոյկ եւ կոտորած է եղել:
Իսկ, ինչ կորաւ 301 թուին, որտեղ ենք որոնելլու?
Տես ՊԱՏԿԵՐԱՄԱՐՏ/ Icononoclast - ի իմաստը ուր պիտի տեսնես իմ պատկերը:
-----
Thank you Lola K. for the original classical orthography.
-----,
ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐԵԱՆ։ ՏՐՏՈՒՆՋՔ
Է՜հ, մնաք բարով, Աստւած եւ արեւ,
====
Այլ այն Աստուծոյն՝ շանթերո՜ւ արմատ՝
Յաւելուն զէնքերն ու զարդերն հրատ...:
Այլ, ո՜հ, ի՞նչ կըսեմ... շանթահարէ զի՛ս,
======
Այժմէն թո՛ղ որ շանթ մ՚ըլլամ դալկահար,
Պլլւիմ անւանդ մռնչեմ անդադար,
Թող անէծք մ՚ըլլամ քու կողդ խրիմ,
Թող յորջորջեմ քեզ «Աստւած ոխերիմ,

----
Ողբամ Հրաչեայ ն, Սուրբ հրաչեայ ն որ պիտի ննջէ Մաշթոցի կողքին: Արդեոք նա որքան ցաւեց երբ մեր “արմատական”ը “արմատախիլ” եղաւ եւ խզեց մեզ մեր արմատից?
Այսօր մենքենթադրենք որ Հրաչե այ ն վարդիթեր անկողնի մէջ էր ըմկողմանած, տես թէ ինչ մղձաւանջ կեանք է ունեցել, պարզապէս քանի նա “թուրքահայ” է եղել , ոչ “ռուսահայ“:**
http://hyeforum.com/...topic=18372&hl=
Post #9
QUOTE
Ազդակ» օրաթերթ, 9 Օգոստոս 2008
«Հրաչեայ Աճառեան գիտնականն ու հալածեալը» խորագրով Անուշ Թրուանցի յօդուածէն հատուածաբար մէջբերում.
1923-ին, երբ Երեւանի մէջ արդէն կը գործէր Պետական համալսարանը, Աճառեանն այդ ժամանակ կը պաշտօնավարէր Թաւրիզ: Ան Թաւրիզէն կը դիմէ Ալեքսանդր Միասնիկեանին՝ «Ինձպէսներու համար կա՞յ գործ աշխատելու», եւ անմիջապէս կը հրաւիրուի Հայաստան՝ դասաւանդելու Պետական համալսարաանին մէջ: Համալսարանը կը դառնայ մեծ գիտնականի կեանքին հետագայ 30 տարիներու արգասաբեր օրրանը……
Զրպարտուած գիտնականը
Խորհրդային տարիներու լօյս տեսած գիրքերը, հանրագիտարանները (որոնց մէջ կը նշուի Աճառեանի գիտական գործունէութեան մասին) իբրեւ կանոն, լռութիւն պահպանած են բոլոր այն հալածանքին եւ զրկանքնին մասին, զորս ստալինեան իրականութեան մղձաւանջային տարիներուն կրած է գիտունը….
..
** Միթէ Աբդուլա*** Կիւլը, Վարդեան, Gulezian, Խինդեան ը թուրքահայ է?
*** Մի ծիծաղիր: Ծիծաղիր: Մենք քանի Abdulian, Abdalian գերդաստաններ ունենք?

Edited by Arpa, 02 September 2008 - 09:56 AM.


#20 Johannes

Johannes

    Յովհաննէս

  • Nobility
  • 2,911 posts
  • Gender:Male
  • Location:Alép, Syrie

Posted 02 September 2008 - 10:46 AM

Հենց նոր իմացայ. հայ մարզիկների շապիկների վրայի հայկական զինանշանից վերցրել են Մասիսի պատկերը, որ յանկարծ, վարդիթերը պսեմնի չվերածուի: Երեւի մի քանի օրից կը լսենք նոր օրէնք. «Մասիսին նայելն արգելուած է»:






0 user(s) are reading this topic

0 members, 0 guests, 0 anonymous users